Box 7679 KAMPALA-UGANDA TEL: +256-414-344154 Website: www.jsc.go.ug Eitaabo Loka Ikulepek Akwap Kanu Ikisila iii Obwenkanya mu Bonna Apeteta nu Ejaasi Toma Apeteta nu Ejaasi Toma iii Akirot na Egeari xii Ageunet xiii Aisiyalamanakineta. xiv Esuula Losodit 1 Ejautene Loka Ikisila ko Uganda 1 Esusut ke. 9 Ejaasi iriongeta luka JLOS kede eyapesi. 9 Eipugae lo Ikisila imoriarit aswamisinei kwape nat nuka ipulidan, kotiburokas (bailiffs), egangitok kokisila lu mam etacio. 9 Nu epolok koipugae loka Ikisila 10 Nu ingarenitos duc kotoma Oipugae lo Ikisila 11 Ekisil lo Egirit etube lo eede . 16 Aitolot Aisisianakin Itunga nuka Ikisila. 17 Ajokis naka Aisisianakin Itunga 17 Aicor Apugan kanu Iponesio lu Iyatakinet Eitolose loka Adieketa ejok. 18 Aseuno naka Eswamak luka Adieketa nu Ikisila. 25 Apedor naka Eswaman loka Ikisila Ailip Emusaago ke Abongokinio apupio 26 Esuula Loiuniet. 27 Adieketa 27 Esusut 27 Adoketa kede Apedorosio nuka Adieketa. 28 Adieket na Apolon Kakere (Supreme Court). 32 Adieket naka Chief Magistrate 33 E Magistrate Grade I. 33 E Magistrate Grade II 34 Adieket nuka Ikalia ka Idwe. 37 Iponesio ice lu epurere ingungeta luka alupok 38 Esuula Loiwongonet. 52 Atenu naka Aitetenio na Aswam naka Polis 53 Kotoma atenu na, PSU, eyangauno angurian kwanata: 55 Nu ebeit aricit. 57 Erionget Lo Apugan Lo Engici (Government Analytical Laboratory). 63 Aswam naka Etoosak kotoma aitolot adieket 63 Aswamisinei nu itegelikina nuka etoosak kesi nuta: 64 Ka Eipugae Kokisil ko Uganda vi Obwenkanya mu Bonna Aseun aitoos arai mam 64 Aiswamanara naka Adieketa kede e DPP. 84 Alosikineta nuka Community Service 85 Ijaikino aicorakinet naka Community Service Order 85 Aibo ne Iswama (Placement Institution)?. 85 Kojenu nuta: 86 Esuula Loikanyet- Kaongon. 87 Erionget Loka Awenisia Ko Uganda (Uganda Prisons Service) 87 Eitaabo Loka Ikulepek Akwap Kanu Ikisila vii Obwenkanya mu Bonna Esusut 87 Aswam naka e Prisons Service. 93 Esusut 93 1Apukor emusaago 93 Nu iswama arau kijukakin esamanis, eipone lo abongokin 95 Ekuroki aitolomun aiwadikaet na Abongokin. Epedori ekampuni aiwisa ido eoedorio ekampuni da aiwosao. Mam ikamaro iboro luka shareholders kanu atacia apesenin naka ekampuni. 128 Nu ekotoi aitodolikin iswamai ekampuni ebusines 129 Eyaitene loka ikampunin 129 Agolokin aswam naka ikampunin. 134 Eipone lo adumun abalua naka awurio 135 Apolou naka abalua na aurio 135 Ajokis na Abalua na Atwanare. 146 Apedorosio ka Aswamisio nuka Idwe 147 Aswamisinei nuka Idwe . 148 Iwaitin lu Itojokaritai kanu Apurio Imusaagon luka Idwe . 151 Aidaris na Itetenere idwe (Remand homes) 152 Apedorosio nuka idwe lu ejaasi orimada 152 Aidaris na Itetenere Idwe. 154 Eriongete Loka Abwotak(Directorate Of Immigration) 154 Esusut 154 Ailipa ne ejai Eminista kanu aseuneta nuka Ebodi . 155 Araut ilopet akwap (Citizenship) 155 Araut Ilope akwap kotoma aurio 156 Araut ilope Akwap kotoma Aiwadikaunio. 156 Ilope akwap kanu Apoloikin aibois (Naturalization). 158 Nu iswama kanu aiteteun 159 Nu iswama kanu adumunia acie kewolio na sodit 159 Esuula Loitomonet Kakany-Kaarei 161 Aitutuoret Na Itopoloere Nuka Ikisila (Law Development Centre). 169 Nu epedori Ekomision aitodolikin (Admissibility Criteria) 170 Iponesio lu Ijaunet 170 Apupio nailipio kobongokinoi . 171 Kinga 171 Toma 171 Apedorosio nuka Ekomision. 172 Nu epedori Ekomision aitodolikin 172 Emanimanan Loka Apugan (IGG) (Inspectorate of Government) 172 Esusut 172 Aswamisinei ke:. 172 Lu Ijanakinete Agangat Naka Ikisila (Legal Aid Service Providers) 173 Esusut 173 Legal Aid Project of the Uganda Law Society. Ijaikinit Ekisil lo Apolon arai e Constitution, Ekomision lo apedor na aingarakin atubok imusaagon kede eswamak toma adieketa nepepe ka itunga da ikulepek asisianakin kotoma apatanu nuka ekisil kede eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila. Abu Ekomision kitolom atupanakineta nuka Alosikinet na Epol na Aisisianakin Itunga kede ainapeta nu ingarakinete aisisianakino ngin aitodolokin. Elosikinitai eitaabo lo aingarakin kotoma alosikineta nuka aisisianakin itunga. Ijaikinit nesi asiomak iriongeta lu ejaas toma aitolot ikisila, aswamisinei ka ngol erionget nepepe ka iwaitin lu epedoriatar kesi aitolot epelu kec kanu ikamunit ekisil kede eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila. Iswamak luka Erionget loka Adieketa, Ekisil kede Ainapaara (JLOS) kesi epote adumun eitaabo lo ingarakinit kesi noi kotoma aswamisinei kec. Itunga lu mam eraas luka o Uganda da kesi epedorete amisiikin eiswamae loka ikisila kotoma akwap wok. Iwadikatai eitaabo lo kotoma angajep na epatana kanu itunga kere amisiikin kodit agongakina noi toma angajep naka adieketa na etionikit lu ipu aijen. Ne ejatatar akiro nuka adieketa kede ikisila nu epagal, ijaikinitai aitetemeto kec tetere asiomak kere ejenunete nu inerai. Erai amuno ka ebe ebuni Eitaabo lo aingarakin Ekomision aitodolikin alosikineta ke kwape ijaikinitor nesi Ekisil apedor. Amuno eong bobo ebe ebuni eitaabo lo aingarakin adumunio naka alosikinet na Erionget loka Adieketa, Ekisil kede Ainapaara (JLOS) naka Itunga kere adumun Adieket. Hon.Justice Seth T.Manyindo Chairman, Judicial Service Commission January 2007 Eitaabo Loka Ikulepek Akwap Kanu Ikisila xiii Obwenkanya mu Bonna Ageunet Eitaabo loka Ikulepek Akwap kanu Ekisil kede eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila ko Uganda nesi itetemi ejautene loka iriongeta kede iswamak luka adieketa kitijenute aswamisinei kece kede iponesio lu epedoritotor itunga ka iriongeta icie da adumun agangat kama ke. Akiro nu koitaabo kalo ikamunitos aswam naka iriongeta luka apugan lu ikamunitos nuka ikisila kwape nat Erionget loka Adieketa, Ekisil kede Ainapaara kede Adieket na Apolon arai e Court Martial, Ekomision loka Apedorosio nuka Eitunganane kede Aipekesenet naka Apugan arai Inspectorate of Government. Iticaunit bobo eitaabo lo aswamisio nuka iriongeta lu mam egongakina apugan lu ikamunitos nuka ekisil kede eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila kwape nat ngul lu ingarakitos itunga lu ipudas agangat naka adieketa. Iyatakit eitaabo lo aitijenar aswam kede aitodolikineta nuka itunga nu ebeit kesi aswam kanu ekisil kede eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila. Iticaikinitai asioman iponesio lu epedoria itunganan adumun agangat arai kemwangi apedorosio ke kotoma eitolose loka awanyun ebe etupakinitos itunga kere ikisila ido eponio adieket aitoswam kodoco. Itunganan kere yen ejeni Amusugun adis nesi epedori asioman eitaabo lo iwadikatai kotoma angajep kangin kopedorite ajenun nu ejaas toma, ido yen ejeni aisiom angajep wok nesi epedori asioman lo ijulakitai toma Ateso kosodi amisiikin nu ejaas toma. Kanu aitapanuun asioman nesi, itoswamatai akiro nu erioro, arai isetensin, lu ewuriaka ido kojijim aisiom; iwadikatai eitaabo kotoma oisuulai, akwes nuka akiro kede atenuek kec. Etiakunitai akiro nu ikamunitos imusaagon lu ebilakitos apugan abotet, arai criminal justice, kama ejaas ngul lu emwangitos apadorosio nuka itunga idiope diopen, arai civil justice. Erai alosikinet naka eitaabo lo na aingarakin itunga luka akwap wok kere komam aise ikur kobaale ebe ejenete ikisila arai mam. Mam eitaabo lo erai ekisil elopet arai aitaputaet naka ekisil. Erai nesi lo ingarakinit oni ajenun nu inerasi ikisila. Konye kejaas ngun da, ejaas akiro toma nu epolok noi kanu ekisil kede eitolose loka awanyun ebe eyongitos itunga kere ikisila ido edumunete adieket na edolit. Kivumbi Ssabawandiisi w’Akakiiko Ka Eipugae Kokisil ko Uganda xiv Obwenkanya mu Bonna Aisiyalamanakineta Isiyalamakit Ekomision loka Adieketa erioget loka Adieket, Ekisil kede Ainapaara kanu eproguram kec lo abu kitolom apiyai kanu aisisianakina itunga kacut aitemokin eitaabo lo loka Ikulepek Akwap kanu Ekisil kede Eitolose loka Awanyun ebe Etupakinitos Itunga Ikisila ko Uganda. Aiyalama na epol noi nesi elosi ne ejaas Ikomisionas, Eigirigiran ka eswamak luka Ekomision loka Adieketa, kacut atenu naka Aisisia kede Akiro nuka Itunga arai, Education and Public Affairs kanu epelu kec loka aitemonokin Eitaabo lo. Ekot Ekomision aiyitun kacut ngul kere lu apotu kijukut aomisio kec ka aitemonokineta nu eswamaunere eitaabo lo. Apotu kesi kere kingarakisi aitolomunio ke ejok. Ingetakini, isiyalamikit Ekomision M/S Property Rights Concern, erionget loka apirianut lo etemonokini Eitaabo loka Ikulepek Akwap. Obwenkanya mu Bonna 1 Esuula Losodit Ejautene Loka Ikisila ko Uganda Esusut ke Etupakitos ikisila luko Uganda ngul lu ejokunio ko Bulaya lu ayangaunete Imusugun lu apotu kipugaata oni kolo. Eroko eipugae loka Imusugun eyauna ne, ajaasi ngin tekeri kede iponesio kec ikulep luka ikisila kede epure loka ingungeta. Ikisila lu ajaasi oinono ido mam ewadikatai konye koricitos itunga kodoco. Apol noi aputonoro karai da ajanara atiaketa adis kiding ikisila luka inonoi lu agelegela koiponesio luka eitolosere kec. Kotoma akabakanuto kwape nat na Imugana, Imusoga kede Itooroi, ajaasi adieketa nu apolokinitos ijaka lu atubete akiro kotupakinitos nu ajaasi toma okisila lu oinono. Ajaasi bobo adieketa nu apolokinitos apolok ikalia kede atekerin. Kotoma atekerin nu amamiar akabakanut, awanyunio ebe etupakinitos itunga ikisila ido edumunete adieketa nu ajokak kotoma okalia, apolok luka icaaloi kede apolok luka atekerin lu einono. Arai aswam kec na aitub imusaagon kede aipur ingungeta kama otunga kec, ido koricitete nukec. Ne ayangaunere eipugae loka Imusugun aponi koyaunai eiswamae lo longwau loka ikisila lo atupakinit eiswamae loko Bulaya. Konye mam eiswamae loka Imusugun abu kidoto eiswamae lo ajai oni sek. Etolosio etube loka imusagoon kede aipur akiro kowaitin lu iarei kere. Toni lolo, eroko iwaitin luka einono itoswamao kanu apurio ingungeta kotoma atekerin wok. Apotu Imusugun kosipokisi adieketa nu atupakitos eiswamae loka ekisil loka Imusugun lo ewadikatai ido kitoswamaete kotoma adieketa kec ko Bulaya. Araasi asipokineta nuka ikisila nu atupakinitos ekisil loka itunga kere kede aiswamanara naka eirian. Atupakinitos adiekata nuka Imusugun da ikisila luka kangin paaran. Alibuneta nuka Ikisila ko Uganda Erai Ekisil aibunget naka ikisila lu ipugaete ateker. Ipu aswamisio nuka ekisil 1 1 Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 2 kotoma ateker. Kwape nat, awanyun ebe ejai aipuc kede ainapaara kotoma aimikit aswamisinei acie kwape nat akoko, aibu aelo kede amegerikit apugan. Ewanyunit ekisil ebe etupakinitai alosikineta nuka apugan, kwape nat, ekisil lo icorakinit ayuwario naka isuban luka Edeke kotoma akwap wok. Ipu alibuneta nuka ekisil ko Uganda Ekisil lo Apolon i. (The Constitution of the Republic of Uganda (1995)), nesi erai ekisil lo epol kakere. Etupakitos ikisila ice kere nu itutubitai kotoma Okisil lo Apolon. Arai ejaun ne egirokinotor ekisil ecie kede nu ejaasi toma Okisil lo Apolon, eyangario nu ejaasi Okisil lo Apolon. (Legislation) – Erai lo ekisil lo iwadikatai. Ko Uganda, Airabet nesi ikamunitos nuka aijililiun ka aiwadik ikisila lu. Ipu ikiroria luka Ekisil lo Iwadikatai; Statutes, Acts of Parliament, Promulgations arai Decrees. Ko Uganda, ikisila lu itolomuni Airabet kesi enyaritai ? Ikisila lu etolomunio apugan ka Idi Amin kesi anyaritai Decrees naarai amamei apakio ngun Airabet. Arai Epuresident elope eswamaununei ikisila. Kokaru 2000, abu apugan kinyogo ekisil lo oitaabo lo eswamai ? Kedaun aswam nu, apotu do ikisila lu koraunos luka Airabet, Acts of Parliament. Epedori Airabet aijaikin apedor naka aiswamaun ikisila oriongeta ice kwape nat Ekaasulo luka Edistrikt, Ekaasulo loka Etaun lo apolon; e City arai Municipal, arai Ekaasulo luka Otem. Epedori Airabet aijaikin apedor naka asubun ikisila mama ejai ? eswaman loka apugan kwape nat Eminisita. Ikisila lu iswamaunete iriongeta lu kere kesi enyaritai bye-laws, ordinances, rules arai regulations. Ekisil lo Etube – Etupakitos adieketa nuka o Uganda eiswamae iii. arai etube loka airereoret arai thedoctrineofprecedent. Akes apolou ebe ne etubere emusaago edio kere irereoro imusaagon lu atubi Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 3 kolo pac lu eputonoro kede kalo ejai okooti. Imusaagon lu irereoero ekot kotubitete nukec kotoma adieketa nu apolok kwape nat, e Supreme Court, e Court of Appeal ka e High Court. Adieket na epupi emusaago nesi etupakini nu aponi kitutuboi kotoma adieket na apolon konye kotupakite nesi da etube ke elope. Karai da ebeit adieket atupakit etube loka adieket nakokuju, mam nesi itingaikitai atupakin nu kacut arai ejai aitegelikinet, ido etubi koipone ke kanuka ajokus. Ekisil loka Itunga kere kede Eiswamae loka Eirian ? Ekisil loka Itunga kere nesi iswamai kane ko Uganda naarai etupakitai nuka Imusugun. Erai ekisil lo lo etupakinit nu etutubete Atubok Imusaagon lu Musugun kotupitete aijar naka atekerin nuka Imusugun. Araasi nu asipokineta nu atupete Atubok Imusaagon lu Musugun nu ? erereoritos iponesio lu mam ekisil loka itunga kere apedoritor aigangia itunga kec kere. Etupakino etube lo arai mam etiakara kede ekisil lo iwadikatai ko Uganda. – Erai na aibunget naka ikisila lu etupakinitos atekerin nu egelegela ko Uganda. Mam ekisil lo Einono iwadikatai oitaaboi. Kanu ikisila lu einono atupakino kotoma adieketa nuka o Uganda, ejaas nu etupakinitai. Kwape nat, mam ekoto ekisil ngol koretokina kede Ekisil lo Apolon loka akwap kede edio eikisil ece kere lo iwadikatai toma o Constitution. Idotorit Ekisil ekisil edio ekisil kere loka einono lo ediakari. Atiaketiaketa nuka Ekisil Etiakatiakatai ekisil irwan ipu. Atiakuneta nuka ekisil nu epolok nu ejaas oitaabo lo kesi nuka ekisil lo emwangitere apedorosio nuka itunga kede ngol ne emegerikitere apugan. Konye epedori adiakaret acie aimwang apedorosio nuka itunga kede amegerikit apugan da. Kwape nat, emusaago lo asurokin lucie kede aelo kede itunganan yen mam erai yen kowaikon kotoma odukone, lu kere ikeunete imusaagon kowaitin iarei loka akwap kede itunga. Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 4 Ekisil lo Amengerikit Apugan (Criminal Law) Erai ekisil lo amengerikit apugan lo itetemit aswamisinei nu eraasi adiakanareta kosodi aitutub aitisilaareta kec. Elosikinit ekisil lo ayuwarit itunga kane ejaasi adiakaranarak nuka itunga. Adiakanareta nu ejaasi okisil loka e Penal Code Act. Kwape nat, aibunga duc, akoko, earit kede amengerikit apugan kesi imarimarinutai kotoma o Penal Code Act. Ejaasi ikisila icie lu itutubit Airabet kede lu iwadikatai lu iswamaunete adyakaraet kojautene itunganan. Kwape nat, ekisil lo Imikit Amidicio naka Apiyai arai e Prevention of Corruption Act lo itarauni adumun arai aijaikin icie ecamusana adiakaret. Ekisil loka Elose ka Ayuara korotin (Traffic and Road Safety Act) lo itolomunit adiakanareta nu ikamunitos airenge amotoka kotoma oipone lo erono, airenge amotoka komera, arai komamei alaisis na irengeis na abeit ka ace da. Ejaasi ikisila lu itolomunete iriongeta kwape nat Apugan naka Okau, lu itolomunete adiakareta. Kwape nat etaun loka Kampala nesi itolomut ikisila lu imikitere itunga ajalakit ibaren kec kwape nat akituk arai akinet ailapad kotaun. Konye ejai adyakaret na enyaritai aimuwarit adieket, arai contempt of court, na mam ekisil itacaunit aswamisinei kere nu imikit ekisil tetere edyakari ido kitepeseneta kanu ke. Imikit ekisil itunganan aitolitol arai amengerikit adiaket. o Ewosikitai atubon elope aitub arai amori adieket kotoma oipone lo o ejaar itunganan kotoma adieket ngin. Kwape nat, einer kosiimu arai acelaanar kadieket. Konye mam atubok da ecamakitai aitoswam apedorosio kec titai o kotoma okisil kalo. Kwape nat, erono atubon aitisilaar itunganan naarai abu kikariso arai kowalau noi kotoma adieket arai bo nat kanu anapit asilipan kotoma adieket. Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 5 Arai kitisilaar itunganan koipone lo mam adolit, epedori nesi o ayangaar angurian ke ne ejai Atubon lo Apolon, (Chief Magistrate), Egiran lo Adieket (Registrar), Atubon lo Epolokit lucie (Principal Judge) arai Ekomision loka Adieketa. Ekisil loka Amengerikit Apedorosio nuka Itunga (Civil Law) Erai ekisil lo lo iswamaunit kede ayuwarit apedorosio nuka itunga idiope diope kotoma ijar kec naka aiyeiyea kwape itunga. Imoriarit ekisil lo ikisila lu itolomunere aitutuketa (contract) lo edukone kede lo aburokin akeje ka yen atwana. Ikisila ice kwape nat loka aitutuketa, nesi ikamunit eiswamae loka ikapunin kede apugan lu ebwoete kokisila kwape itunga kodoco. Atiaketa nuka ekisil lo amengerikit apugan kede ekisil lo amwangit apedorosio nuka itunga Ipu atiaketa nuka ekisil lo amengerikit apugan kede lo amwangit apedorosio nuka itunga. Imoriarito nu: Iponesio lu itolosere akiro kec, angajep na itoswamao kede aitisilareta ? Kwape nat ekisil loka amwangit apugan nesi itolomunitai ido iwosao kokiror loka Apugan. Itunganan yen edumunit ican lu amwangio naka ekisil nesi enyaritai ? kotoma okisil loka itunga kwape e complainant kosodi kotoma okisil loka amwangit apugan e plaintiff arai petitioner. Alosikinet adiope naka ekisil lo amwangit apugan nesi aitisilaar adiakaran ? kosodi do ekisil loka apedorosio nuka itunga aitam aiteten apedorosio nu emwangitai. Kotoma okisil loka amwangit apugan, icorakitai apugan aitolomun ? ajenaanut na edolit ebe adiakarit yen itoosatai. Kotoma omusaagon luka amwangit apedorosio nuka itunga, icorakitai ? etoosan aitoduun kodoco ebe ediakarit yen itoosatai. Konye epedori yen iwosat aitoduun adiakaret komam bobo abuonokin da. Itoduni nesi ebe idelelei ebe abu yen itoosat ngesi kodiaka. Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 6 Eipugae lo Ikisila Erai eipugae lo ikisila lo ayuarit apedorosio nuka itunga ka aitisilanario naka adiakanareta kotoma adieketa. Erai aswam naka adieketa na awanyun ebe etupakinio ikisila kede aitolomun etube lo ejokuna. Imoriarit na aitub imusaagon, aipur ingungeta luka itunga kede aitub akiro nuka itunga, lu isubusin arai nuka Apugan. Ipu iwaitin lu epurere ingungeta kwape nat, awosan kotoma adieket, apurio naka akiro, atubokino akiro kotoma adieketa kede ainerun. Awosan kadieket (Litigation) Erai awosan eipone ediope lo epurere imusaagon kitoswamete adieketa ? Itolomunete adieketa ajokus kotoma aijaun angurian kane ejaasi itunga lu emonyete ebe amwangi apedorosio kec. Ijaunete adieketa da imusaagon lu iwosai Apugan kanu adiakanareta nu ? Epupokinete adieketa iwaitin kere lu iwosaete, kosodete atupakin ekisil kotoma aitolomun etube, ebe yen ibucarit arai mam ngesi mutan. Etutubete adieketa nu ebeit aswam kanu aitalakaar yen enguriani ? ka aitisilaret na einakinio yen ediakarit. Epedori adiakaret araut na amengerikit apugan arai amwangit apedorosio nuka itunga. Aipur Emusaago Koipone ecie Kilema ber awosan k’ Adieket, ejaasi iponesio icie lu isinapikinet akiro. Enyaritai lu “Iponesio icie lu Aipur Emusaago” (“alternative dispute resolution” (ADR)). Imoriaritos iponesio lu ainerun, aisinapikin lu engungasi, aitub akiro kede acamanar. Mam ngol emusaago kere eyangario adieket. Ipu imusaagon lu isinapikino nukec kokinga naka adieket. Kotoma atekerin nuka Africa naka kolo, arai aswam naka apolok aisinapinikin ingungeta. Konye do ne abunio apugan naka ilongwau, abu do aswam naka apolok na aitub imusaagon kolot adieketa nu ayangaunete imusugun. Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 7 Aronis adiope na epol noi naka ayanganar imusaagon adieketa nesi na ebe, ipurujaun ejautene loka ewosan kede lo iwosatai. Acepak, eraas itunga lu idunyeta, ipapero, ipajan arai bo lu iswamanara kotoma aisubusa. Aso, itunga lu ajaanara ejok araun luka asurup naarai kotoma otube loka adieket abu idiope kiteleka emusaago kosodete akiro ainyam ice. Ainerun Erai na eipone lo inerunatar itunga lu ejai engunget kanu adumun nu ebeit aswam aisinapikina akiro ngun. Aisinapikin lu Engungasi Erai aisinapikin lu engungasi eipone ecie lo itemokinere ingungeta kojai itunganan yen emamei ewai lo egongakina etamit aingarakin itunga lu eretokina ainapakin. Enyaritai isinapikinan kotoma omusaago kalo mediator. Erai itunganan yen yen itolosi ainerun naka itunga kalu engungas. Ebuni acamanar adumun arai ecamutu lu engungas kwangin. Etapit duc eipone lo aisinapikin lu engungas atupakin ainapeta nuta: Ikeunio akou naka akirot na engunget. Airwanaran akiro nu ejaas, eipud loka itunga kede iwaitin lu acamanar. Adumun ainapakinet arai angetakin aisinapikin engunget. Etube kokinga na Adieket Aitub emusaago arai akiro nu ejaas toma ongunget nesi ece eipone bobo lo itoswamao. Ejaun itunganan arai egurupu loka itunga lu mam ewai lo igangitos lu eseuno apupun emusaago lo. Ijaikinete itunga lu engurianete einer kec idiope diopen koingaren ka atubon. Konye mam kes elomakinete toma aitub akiro. Kotoma ainerun ngol ewai ejai ibore edumuni, konye kotoma aitub emusaago idiope nges itelekaari kosodi icie aitelekario. Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 8 Itunga lu ejai engunget nes ecamunete itunganan arai itunga lu etubokinete kesi emusaago kec. Ecamunitai ebe nu itutubi atubon kesi ebeit kesi acamun kwape ti etube loka adieket. Ediope kotoma oriongeta lu ijaikinete agangat kotoma aipur emusaago koipone ece nesi Centre for Arbitration and Dispute Resolution (CADER). Kanu ipu nu ikamunitos CADER, kosiom esuula lo iriongeta lu iswamaete nuka Ekisil kede Eitolose loka adumun Adieket na abeit. Ajokisio nuka Aipur Emusaago Kokinga na Adieket ADR nesi arai eipone ece lo isinapikinet ingungeta: ? Kotoma ADR itunga lu engurianete kesi epedorete ageun akiro kec ? Ewuriaka iwaitin luka ADR adepar awosan kotoma adieketa nuka ikisila ? Iswamas nuka ADR kotoma aiyeyea na mam itunga ipuwakatar. Komam bobo ikoni kwape ka adieketa ace, itunga lu iwosaete kesi ejenete ? Mam ecamusana epedorit amunaar nuka aisinapikin akiro ejok. Ngin tunganan nesi ejeni ido eyuwarit apedorosio ke arai mam acamanar da edolokino. Epedori eipud loka itunganan kanu aswam arai ebisine ke nepepe ka ? apedorosio ke nuka okisila aingarakin itunganan aitub nu iswamaunos kanu ajokus kec. Itunga lu engurianete kesi eseunete itunganan yen itolosi ainerun ngin ? Ne edolokinere acamanar etupakino akiro kwape nu itutubio kotoma ? adieket kere naka ikisila kotoma Okisil loka akwap. Iriongeta lu Ikamunitos nuka Eipugae loka Ikisila Ipu Iriongeta lu apugan lu ikamunitos nuka ekisil kede adieketa. Kwape kwana iriongeta itomon kauni kesi iswamaete kede erionget loka Adieketa, Ekisil kede Ainapaara (JLOS) kanu aingarakit kes amorun awomisio nuka aitodolikin Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 9 alosikineta nuka eijanakine kec. Iswamanara iriongeta luka ikisila kama kec. Itomon kotoma otomon kauni kesi eraasi adukunok kosodete lucie araut lu igangakinitos lucie. Iriongeta icie lu ikamunitos nuka Eipugae lo Ikisila Iriongeta lu adukunok atukot naka JLOS kesi luta:- Ekomision loka Adieketa (Judicial Service Commission), Eministri loka Ikisila, Polis, Adieketa, Erionget lo Itoosai (DPP), Awenesia, Eministri loka Akiro nuka Otoma, Ekomision loka Aiteteun Ekisil ko Uganda, Eminstri loka Apuganasia nuka Okwap, Adieketa nuka LCs kede Eministri loka Eitunganane, Aswamisinei ka Apol na Ateker (Ministry of Gender, Labour and Social Development), Aijaanakin Korienget loka Idwe ka Atumunak ka Ekomision lo Apedorosio nuka Itunga. Nu ingarenikitos kokisil ka Eipugae loka Ikisila Imoriaritos iriongeta lu: – Law Development Centre, Tax Appeals Tribunal, Uganda Law Society, kede Centre for Arbitration & Dispute Resolution. Ejaasi iriongeta luka JLOS kede eyapesi. Ejaasi bobo atukona nu ikamunitos nuka ekisil kede eitolose loka adieket. Imorikikitos lu adieketa nu etubete imusaagon kwape nat adieket na ajore, na eswamak, na alupok kodistriktan, na aiwe akiro ka akim na ekipiei. Kanen da ejaasi bobo ace da kwape nat erionget loka Atukot naka Ipulidan ko Uganda lu da itoswamaete apedorosio nu aitutub akiro nu ikamunitos imeeban kec kowai loka aitolot etube lo edolit. Eipugae lo Ikisila imoriarit aswamisinei kwape nat nuka ipulidan, kotiburokas (bailiffs), egangitok kokisila lu mam etacio. Imoriaritos iriongeta lu FIDA, arai the Federation of Uganda Women Lawyers atukot naka apulidan, amukeis na ikisila arai the Legal Aid Clinic of the Uganda Law Society, Esenta lo Ipopounere Ekisil arai the Law Development Centre, Erionget lo Ingarakini yen Itoosao komam epedorit aitac epulida ka Erionget loka Apedorosio nuka Itunga. Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 10 Iriongeta ice lu ikamunitos nuka eitolose loka adieketa kede ikisila kesi Ekomision loka Apedorosio nuka Itunga ko Uganda, Emanimanan loka Apugan kede Ekomision loka Aseo. Engetakini, itunga kere kesi ikamunitos nuka awanyun ebe itolosio adieketa ejok ido kotupitete ikisila. Erai kesi ijanikinete iriongeta lu elimoro kokuju. Aswam kec nesi ayangar emusaago kotoma adieketa ka ayinakin ajenanut. Ngin tunganan arai erionget loka ikisila kesi ebeit aitodolikin epelu kec arai mam etionikini adieketa aitodolikin nukec. Nu epolok koipugae loka Ikisila Kotoma okisila, ekot koyongitete apedorosio nuka itunga. Iriongeta lu ikamunitos nuka ikisila kesi iswamaete nuetiroritos ? Itetemit Ekisil lo Akwap lo Uganda apedorosio nuka Itunga kere. Esuula loiwongonet loka Ekisil lo Apolon nesi inera ebe ejaas apedorosio ? Apedor ajaut eirian koingaren loka ekisil i. Apedor adumun apupio naka emusaago kojokan i. Apedorosio ace nu iticaunit Ekisil lo Apolon nu epolok kotoma eitolose loka adieketa kessi imoriaritos nuta: – aingarenikit itunga adumun acamanar kede aitolot adieketa nu epupere ? Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 11 apedor adumun apupio naka emusaago kojokan, katipet ido kopupete ? itunga da ice koingaren loka atubon lo mam ewai lo igangit. aijaikin itunganan yen iwosatai apak kede iboro lu edolitos kanu nesi da ? ayangauna abongokinet ke kotoma omusaago ngol. apedor abwoikinio naka epulida lo etacit apugan kacut kotoma ? omusaagon lu apolok kwape nat lu erai aitisilaario atwanare arai awenio ikaru kere (amaisia). apedor ajaut kede eijulan kotoma apupio naka emusaago. apedor airiamun kede epilida, ipajan kede adumun amukian ne ejaar ? itunganan toma aidaris naka polis arai awenis. Acie kotoma nu epolok kesi nu ingarenitos duc kotoma Oipugae lo ? Nu ingarenitos duc kotoma Oipugae lo Ikisila Kotoma aitolot aswam kec, irionegeta lu ikamunitos nuka ekisil kede eitolose loka adieketa kesi icorakinitai atupakin ainapeta nuka eipugae kokisil. Eraasi nu nu ijaikinete kesi aitolomun etube lo eyuarit apedorosio nuka itunga kotupitete Ekisil lo Apolon loka Akwap. Kwape nat, ebala Ekisil lo Apolon ebe, kotoma aitoos itunganan kanu ? amwangit apugan (criminal charge), ekot itunganan ngin kijaikitete apedorosio ke kere nu adumun apupio naka emusaago ke kadieket na mam ewai lo igangit, katipet, kocaete akiro ido kopupete itunga da lucie kwape icorakinitor ekisil. Erai aicorakinet na na ikamunit adieketa kere nu ejaas kede apedorosio ? Iriongeta lu ejaasi kede apedorosio kwape nu adieketa ? (Quasi-judicial bodies) kesi da etubete imusaagon lu ikamunitos apedorosio nuka itunga. Kwape nat, aitepesenata nuka aswam (disciplinary committees), kwape ka nuka Ekaasulo loka Ekisil (Law Council), Adieket naka Ipolisin, Ekomision loka Aswamisinei, Ekomision loka Adieketa; kede Ebood loka Imurok lu Adekisia (the Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Obwenkanya mu Bonna 12 Medical and Dental Practitioners Board), kesi kere ejaas kede apedorosio nu eputosi kede nuka adieket na apolon. Ebala Ekisil lo Apolon ebe itunganan yen itoosao kotoma oriengeta luka ? aswam nei ebeit ayangarit kotoma ayongit apedorosio ke kede adumakin nesi apupio na edolit. Apolou ke ebe ekot kotupitete nu duc ingarenitos kokisila ne itolomunata ? iriongeta lu, ka etoswamak itunga, etube. Apedor adumun apupio kotupitete ekisil lo duc, nesi ekoto aijaikin yen ? Etube lo itolomunio komam etupitai nu nesi itepegio arai ikisario. Engeri atupakin nu epedorio ayangar erionget lo adieket. aicorakin erionget lo aitac yen itipipilitai. Ikisila arai asipeta nu itetemete nuka asipokine naka dieket kotoma asubunet naka Edeke kes imoriaritos nukokwap nuta: Ekisil lo Egirit etube lo eede Ejai ekisil lo mojong lo ebala ebe, “mam itunganan ilope eraun atubon ? komusaago ke.” Mam ekot atubon aipup emusaago lo ejai nesi ewai lo igangit. Elosit ekisil lo toni ne ejaunor ne emunore ebe epedori atubon aiyedoikin ? Kwape nat, mam atubon epedori aipup emusaago lo iwosatere ekampuni ? Awanyunet acie nesi na eraar ediope kotoma atubok lo ekolosi kalo ? Ekot eipugae lo duc mam itunganan yen iyedoikini etubi emusaago. Alosikinet na ingarenikit nesi ebe “Ekot idelelei etube lo ejok mere einer ? bon.” Esuula Losodit Obwenkanya mu Bonna 13 Apedor na Apupunio Ace abwoetait kotoma oipugae lo duc nesi itunganan apupokinio. Ekot iwaitin kere lu iwosaete apupokinio idiope diopen ? Nesi atemar ebe, mam itunganan etubokinio emusaago komam ? Icorakinitai iwatin kere kopupunoi nukec konye do etubio emusaago. Konye arai kenger ewai ediope ajaikin toma adieket kodaunitete nesi ? aitijeniki apaaran naka apupio na emusaago, epedori adieket apupokin kede aitub emusaago karai da emamei nesi. Mam epugae lo duc esalakini ne ejaas ewosan kede yen iwosatai bon. Ejaikin toma apakio kere ne ejaunor engunget arai awanyun ebe mam ? apedorosio nuka itunganan arai aswam ke emwangitai. Apedor na Aitijenikinio Kanu apupun emusaago ejok, ekot adieket arai erionget lo epupokini ? emusaago aitijenaar emusaago ne ejai yen iwosatai. Icorakitai aijaikin yen iwosatai apak aitemokin abongokinet ke. Imorikikit na aijaikin yen iwosatai apak na edolit kanu nesi aitemonokin ? Obwenkanya mu Bonna 14 ESUULA LOIAREIT Ekomision Loka Adieketa (jsc) Contact Address Judicial Service Commission Ground Floor Farmers House Plot 6/7 Parliament Avenue P.O. Box 7679 Kampala Tel: 0414-344154/109/311600 Website: www.jsc.go.ug Esusut Ekomision loka Adieketa (JSC) nesi erai lo mam egongakina ido kitolomunitai nesi kwape elimoritere kotoma Okisil lo Apolon loko Uganda 1995. Aswamisio nu apolok nuka Ekomision kes nuta: aseunun kede aicor eswamak luka adieketa. aijaunun angurian naka itunga kede aomisio kec kanu iswama nu ikamunitos ? ekisil kede eitolose loka adieketa ko Uganda. aipopounun ipurogramun luka aisisianakin eswamak kce luka adieketa ? aiwe akiro nu ikamunitos ekisil kede eitolose loka adiekta ne ejaas itunga ? aicor apugan nu iswama kanu adieketa itolosete aswam kec ejok. Lu Ejaasi Toma Ejaasi itunga ikany kaongon toma Okimision ikirigin lu emunoko ido kobwoete ejok konye naka itunga. Epuresident nesi eseuni itunga lu kosodi Airabet aitigogon- goor. Eraas kesi luta: 2 2 15 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna ? Apolon loka Eicolong kede Atupiton ke lu da eraas atubok luka ekooti ? lo Apolon (Justices of the Supreme Court). itunga iarei lu eraas ipulidans lu eswamata adaun apak na mam ejai kwap ? naka ikar itomon kakany ido kosekunite kesi Atukot na Ipulidan. atubon ediope loka Adieket na Apolon kakere ( ? Supreme Court Justice) yen eseuni Epuresident kopupokite aicoreta nuka atubok luka Judges of the Supreme Court, the Court of Appeal kede Judges of the High Court. ?itunga iarei lu mam eraasi ipiriotin luka ikisila, lu eseuni Epuresident. Attorney General lo eraun emeeba lo mam esei konye icor lucie kotoma airiamuneta kec. Itunganan lu ejaas Okomision loka Adieketa kesi epote aitolot epelu kec adaun ikar iwongon konye kocamakitetet abongokin bobo epelu ece ediope (1) loka ekar iwongon edaunos lu ageete. Eipone lo Esipor Ekomision Apolon Eicolong nesi ingarenikit Ekomision lo. Kotoma airiamununeta nuka Ekomision, Apolon loka Eicolong nesi ? Ne emamiar nesi Atupiton ke eyengari apedorosio ngun. Irerei ido kicokiei Apolon loka Eicolong aswam naka eigirigiran. Ejaasi Ekomision kede eyapesi lo epolikinit Eigirigirak nesi. Eigirigiran lo ejai toma adoketai naka e ? Permanent Secretary nesi epolokinit aswam naka aitodolikin aitutubeta nuka Ekomision kere. Epolokinit nesi aipuga eiswamae loka Ekomision kede aidar arai acok ? Erai Eigirigiran eswaman loka Ekomision lo itolosi nuka apiyai kanen. Eraasi nu: 16 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aisisia kede Akiro nuka Itunga ? Aitolot ainapeta, Aingic, kede ingarenikite e ? Apiyai kede Apugan kingarenikite Eigirigiran (Under Secretary). Aswamisio nuka Ekimision Itodunitai aswamisio nuka Ekomision kotoma Okisil lo Apolon. Konye kejaas ngun da, iswamai Ekomision kwape icorakinitor nesi Aibunget naka Ikisila luka Airabet. Eraasi aswamisio nu itegelikina nuka Ekomision: aicor e ? President kotoma oiponesio lu aseun Atubon lo Apolon arai Chief Justice, Atupiton ke arai Deputy Chief Justice, Atubon lo Epolokinit luce arai Principal Judge kede Atubok luka adieket na Apolon arai Justices of the Supreme Court, Atubok luka Adieket na Ijulirao arai Justices of the Court of Appeal, Atubok luka Adieket nako Kuju arai Judges of the High Court, Egiran lo Apolon arai Chief Registrar kede Egirak ice arai Registrars. aseun kede aitolomikin atubok ka aitigogongoor epelu kangul lu adaun ? aicoe Atubon lo Apolon kanu aseuno naka Apolokinitok Icolongo kede ? Imeeban luka Adieketa nuka Alup nu Odistriktan. kotoma Okisil loka Akim na Eipiyei, arai ? Electricity Act, Ekomision loka Adieketa kineruna kede Eminista lo epolokinit akiro nuka Akim naka Eipiyei kesi eseunete Apolon loka Eicolong, Atupiton ke, Egiran luka Imusaagon luka Akim na Eipiyei. kotoma Okisil loka Ekwam kede Einer arai ? Uganda Communications Act eebeit Epuresident aseun Apolon loka Eicolong kede imeeban iarei aswam kotoma Adieket naka Imusaagon nuka Ekwam kede Ainer. ainyogoor kede aitodolikin ainapeta nuka aswamisinei nuka Eswamak ? luka Ikisil kede Adieketa nuka Imusagon luka Alup. aipepeun kede aitodolikin ipurograms luka aisisianakin itunga nu ? 17 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna ikamunitos nuka ikisila kede eitolose loka adieketa. aijaun kede airere akiro nu ikeunete itunga kotoma angurian arai nu ? ekotos kesi kiswamaunos kotoma Adieketa, Adieketa nuka Imusaagon luka Alup, kede Eitolose loka Adieketa kede aimorikikin itunga kede adieketa. aicor apugan kotoma oiponesio lu itojokiaret eitolose loka adieketa. aswamisinei nu ijililiunit Airabet naka adieket nu eputosi kede adieket ? naka ikisila kwape nat Adieketa nuka Alupok kede nu Imusaagon lu ikamunitos Akim na Eipiei. aitolot aswamisio ae nu ikeuni ekisil kesi aswam. Aitolot Aisisianakin Itunga nuka Ikisila Ijaikinit Ekisil lo Apolon loka Uganda Ekomision apedor naka aisisianakin itunga nu ikamunitos ikisila kede eitolose loka adieketa kanu itunga kere. Atenu naka Aisisia kede Akiro nuka Itunga nesi ikamunitos nuka aitodolikin epelu lo. Ajokis naka Aisisianakin Itunga Erai aisisianakin naka Itunga na na itegelikina naarai erai itunga lu eseunitai aisisianakin nuka ikisila tetere kesi ingarakinete aitetemikin luceda nu ikamunitos apedorosio kede aswamisio kec kwape itunga lu ejaas toma ateker na ejai edemokrasi. Ingarakini aisisianakin naka Itunga kesi amisiikin eipugae loka ikisila ? kede aingarakin adieketa aitolot aswam kec kojokan tetere ateker kede akwap kec epoloi. Ijaikin ngin tunganan arereng naka aitodolikin adieket na ejokuna. Isisianakini ajokusio nuka amin akwap kon kede einono loka ? Ijaikin ngin tungana kere arereng naka aijen apedorosio ke kede aidar ? 18 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ijaikini itunga agogong naka atupakin imusaagon kec arai engunget toni ? adieketa nuka ikisila kede iriongeta ice da lu ikamunitos nuka aisisia kede aiwe aijen naka adieketa kede ikisila. Aicor Apugan kanu Iponesio lu Iyatakinet Eitolose loka Adieketa ejok. Ejaasi Ekomision kede apedorosio nu ijaikinit nesi ekisil loka akwap aicor apugan kotoma oiponesio lu itolosere adieketa kotoma akwap wok. Edipatimet loka Aiteminokin, Erisaac arai Asisisia kede Engice kesi ejaas ? ka apedorosio nuka aitolot aisisa na aingic ingaran kanu aimo iwaition ice lu itolosere adieketa. Imanimani nesi da adieketa nu apolok kede nu didik nu ejaas toma Uganda. etuki nesi aomisio nu inagarakinete Ekomision kotoma aswam ke tetere ? Aseuno naka Eswamak luka Adieketa nu Ikisila Akirot ebe eswaman arai aswaman naka adieketa kede ikisila nesi imorikikit luta, Atubok, Egiran lo Apolon (Chief Registrar), Igirak ice kede itunga lu epolkinete adieketa ka magistrates. Erai Ekomision akan naka apugan na ijaikinittai apedorosio nuka eswamak luka adieketa ka ikisila. Judges of the Supreme Court, Court of Appeal and High Court icorakini Ekomision Epuresident lu eseuno. Eseuni do Epuresident eswamak kotoma okiroria lu ijukakitai nes. Ijukario do ikiroria lu aseu nesi toma Airabet kanu aitigogongoor. Koseuno do Epuresident lu etigogongoor aijaikin aswam. kanu Imajetran kede Igirak, itolomuni Ekomision alimoret kotoma ? apapulai kede eredion lu iyemuto kosodete lu ipudas aiwadik ailip kec kede do keo aiboikn aingito ne ingisingisre keci arai interviews konye do eseuno lu iwadikao aswam. Judiciary, eswamak luka ikisila toma aiboisio nu egelegela. 19 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna Ayuara naka Aswam ka Eitetenare loka Atubok Ekomision loka Adieketa nesi icorakinitai awanyun ebe ejokuka iponesio luka aswam luka eswamak luka ikisila. Ewanyuni Ekomision ebe itolosete Atubok kede Imajestrets aswam kec ? Ingarakin na aanyun ebe teni ejai adieket na abeit toma akwap. Judges ajaut kede ayuara naka aswam kec. Akes apolou ebe mam epatana aidotor atubon kotoma oyapesi ke. Ejaas ikisila lu itodunit Ekisil lo Apolon lu epedorere awotor Atubon, konye mere ti tai. Imoriarit ne aseunio naka adieket naka Epuresident na engici engunget ? lo itolomuio kanu atubok lu mam eswamae kec erioro. Erai epelu loka Ekomision aicor Epuresident nu ebeit aswam kotoma ? Adieket kana ne engicere Atubon lo edyakari. Iministan luka apugan da epedorete aicor Epuresident koipone lo aseun ? adieket ke na epupi imusaagon luka atubok. Iwaitin lu elemarere Atubon kotoma oyapesi kesi luta: ? aipikor aswam kwa ekotor eyapesi ke naarai adekakin akuan arau bo naka i. Kotoma eswamak ice kwape nat Atubok lu Okwap kede Igirak, erai ? Egiran lo Apolon nesi epukori engice loka iponesio lu ipagalikina luka iswaman luka ikisila. Itibuouni Egiran lo Apolon iswaman yen ebeit angicio nuke kosodi nesi ? Konye epedori Ekomision da elope ageun aingic akiro kanuke arai ? ewomitai ebe epagalikina iponesio luka aswam ka iswaman kangin. Etupakin Ekomision Adieket na duc kotoma otube kec loka iponesio ? 20 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Atubon lo itepesinitai nesi elimokino katenak adiakaret ke tetere nesi ? epedori aitemonokin aijaikin abongokinet ke. Ejaasi atubon lo iwosatai kede apedor abwoikino kede epulida ke. Mam aipup emusaago ka iswaman ka ngin ecamakitai itunga luka rea ? kere ajaikin toma, konye itolomuni Ekomision iyemuto kanu elomunete kotoma adieket kec. Adiakanareta nu Ebeit Aiteten Itijenarit Ekomision ebe adiakanareta nu ebeit ateten nuka iswaman yen ka iki- sila kes luta: iponesio lu mam ebeitos aswam ngin: eraas lu aswamisio nu emunarete ii. Amidic Apiyai kede Amoromor eitoswamae loka eyapesi ke: imorikikit iii. na aise ikur kobaale, aswam eede kanu aingarakin idio itunganan kanu ajen kede ka nesi kede aijaunun acamusana. Aitapalaunit aswam: erai na aisala aswam arai aiyapenen. aitoswam adieket erono: erai na apeleikin ainyekin nu edolit aswam kanu v. Aijaunun Angurian ka Aomisio nuka Itunga Ijaikinitai Ekomision apedor aijaunun angurian kede aicoreta kane ejaas itunga kanu adiakanareta nuka atubok. Angurian arai aicoret nesi mam ekot duc korai ebe na edodoit itunganan ? idiope arai egurupu loka itunga kotoma Orienget loka Adieketa. Angurian arai aicoret nesi ijaikino Adieketa kwape Erionget kanu ? Mam angurian ebeit araun na ikamunit itunganan ilope bon. Epedori ipajan, ipapero, epulida, atukot na mam ne egongakina, arai ? itunganankerenesiepedoriayangarianguriannaitolomunitai Okomision kanu aiyatakin ajokus naka adieketa. Ekot angurian kitolomunitete kotoma apak na mam adeparit ikar iuni ? kotoma ageun an eswamaunor adyakaret ngin. 21 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna Ne eyangario angurian Eyangaro angurian kere toma oyapesi lo apolon loka Ekomision loka ? Adieketa arai aiboisio ace nu eseuni Ekomision. Ne epedoritor yen enguriani aiwadik, ekot angurian ngin kibwaikinai ? Ngun lu mam epedoritos aiwadik kesi itolomunete angurian kec kotoma ? aikeun einer koingaren ka itunganan yen eseunitai aijaun kede aiwadik angurian kwa kangin. Eswaman lo ijauni angurian nesi iwadikai kede angit yen enguriana ? aicikakin ebokorit ke lo idomakitai obuino toma apapula na iwadikatai angurian ke. Arai elibunit angurian kokinga naka Kampala, ejaas Ekomision kede ? aiswamanar ace kede iyapesin luka apugan lu epedorete aijaun angurian ngin kokiror ka Ekomision. Imoriaritos luta: Apolon loka Edistrikt arai Chief Administrative Officer (CAO) o Iyapesin luka atutubena luka Erionget loka Apedorosio nuka o Eitunganane arai Regional offices of the Uganda Human Rights Commission (UHRC) Iyapesin luka atutubena luka Erionget loka Aingic Apugan arai o Regional offices of the Inspectorate of Government (IGG). Aiboisio ace nu ebuni Ekomision aseun kanu aswam kana. o Ne ejaasi asadukun nu ecakio aomisio arai angurian naka itunga, ekot ? yen enguriani aibwaikin angurian ke toma abaasa na erapakino kosodi aidoikin asaduku ngin. Ekot angurian kojai ekiror ka itunganan yen enguriani, adure ke arai ? ne epedorio adumun nesi, enaaba loka esimu ke tetere epatana adolokin nesi. 22 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ingai epedorio angurian kanuke? Angurian nesi epedori itunganan aitolomun kanu eswamak luta: – ? a Justice of the Supreme Court, a Justice of the Court of Appeal arai bo nat a Judge of the High court). Chief Magistrate, Magistrate Grade I iii. Apolon Eicolong lo Adieket arai Emeeba loka Adieket naka Im- iv. Apolon Eicolong lo Adieket arai Emeeba loka Adieket naka Im- v. usaagon luka Aiwe Akiro (Communications Tribunal). Apolon Eicolong lo Adieket arai Emeeba loka Adieket naka Im- vi. usaagon luka Akim na Eipiei (Electricity Disputes Tribunal). Itunganan ice kere yen ejai toma oyapesi arai iswamai kotoma vii. orienget lokaikisila yen ecamakit ekisil awam nu. Karai da ejaas nu da, kotoma adyakanareta nuka eswamak lu kokwap ? kwape nat ikalanin lu adieketa arai court clerks, eyakitok arai messengers, igirigirak arai secretaries, lu apiyai arai accounts officers, kede ice da lu iswamaete toma Adieketa, mam itunga luka rea idolokinete Okomision kanu angurian kec ilema aitolomun akiro ne ejaai Atubon lo Apolon arai a Magistrate, Chief Magistrate, Egiran arai Registrar, Angican Adieketa arai the Inspector of Courts, Apolon loka Egirak arai Chief Registrar arai Atubon Judge or the Principal Judge. Arai mam nu iswamauna edaun ainom eripota ne, epedorio akiro ? ayangar oyapesin luko kuju tetere Ekomision loka Aswamisio nuka Itunga ijaari. Eipone loka Angurian Epedorio aijaikin angurian ne ejai Ekomision kotoma aiwadikaet arai einer. Ne eraar angurian na einer ebeit eswaman loka Ekomision aiwadik kotoma asupaanut angurian ngin. Epedor angurian araut adioep arai nu edeparito adiope kotoma 23 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna oiponesio lu adiakara koiswamae loka eswamam. Ekor angurian kere kitodunite nuta: Ikiroria kere, apolou, ne ebunitor, aswam ke kede acie da ? Arai yen engurianai erai itunganan, epedori erionget arai atukot arai bo ? nat egurupu loka itunga aikeun akiro kec. Karai da mam itunganan yen engurian ekoto kikeunai ekiror ke ekot ? Ekomision kojeni nesi ido ebunio nesi aiyeiyea ke ayuwarit. Ekot yen enguriani aikeun angurian ke kotoma akiro arai adiakaret ? na awanyunit nesi da ilope, iboro lu awanyunit nesi, aiwadikaeta kede apaarasia nu adyakarere. Ekot angurian kijaikinitete kotoma angajep na ejokuna mere na ? Mam ekotoi angurian kijaikitete kanu amunamun ekiror ke eswaman atitai. Eipone lo Ijaikinet Angurian Epedori itunganan arai erionget ayangar angurian na einer ne ejai ? Egirigiran loka Ekomision (Secretary of the Commission) arai iswaman yen epedori aiwadik angurian ngin kasuupanut. Eponio asiomakin angurian na ewadikai tetere yen ayangauni ? itigogongoori ebe nesi ngin kosodi aicikakin ebokorit ke toma. Epedoro angurian aijaikin kotoma Amusugun arai angajep naka ? itunganan; ekot angurian na iwadikatai kotoma angajep naka itunganan kojaasi kede aijulakinet ke kotoma Amusugun ne ijaikinere Ekomision. Ekot yen enguriani aitoduun ikiroria kede ne dumakina ajenak ke. Epedori Ekomision, arai ewanyu ebe ingarakini nen, aingitun yen ? enguriani aijaikin akiro ace kanu aitacaun angurian ke kojokan. Eipone lo itoloset Angurian Ne edumunere angurian, ebuni Ekomision aseun arai edolit apupokin ? 24 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Arai edolit apupio, ebuni Ekokision aitigogong apaarit na epupere ? Itolomuni Egirigiran loka Ekomision aiworounet naka ajaikin apupio ? naka emusaago na ijaikino iwaitin iarei kere. Itolomunio do aiwadikaet na angurian ajaikin alimoret ngin. Itijenikino iwaitin kere nu apupio naka emusaago. Ne mam epatanar aikwenyar itunganan ilope, eponio itunganan ngin ? aiwadikaikin ebalua lo itodolikino ne ejai nesi arai alimoret kotoma apapulai nuka iyemuto. Ebeit apupio naka emusaago ajaikin komam apaarasia 21 edepara ageun ? apaaran naka aitolomunio naka akiro nuka apupio na emusaago. Ekotokin alimoret na itunga lu owaitin iarei kere ayangaun aiwadikaeta ? arai iboro lu ajenaut lu ejaas ne ejaas kesi apaarasia atomon (10) eroko apupio na emusaago edolo. Karai ejaun ewai ediope lo emamun apak na aipup emusaago, ebuni ? Ekomision kadau aitigogongoor ebe aponi aikwenyaret kitodolikinai ngina, alosit ingaren kede aipup emusaago kede aitolomun etube lo ebeit. Ne etubere emusaago komaei ewai ediope, epedori ewai ngol ailip ? Ekomision emusaago ngol abongokinio aipup. Karaiejenu Ekomisionebemamaikwenyaretabukodolokloeworounitai ? adieket, arai ajaas akiro nu apotu kimikata nesi ajaikin toma adieket, epedori konye Ekomision aitemokin bobo apaaran ace kanu aipup emusaago lo. Mam duc adieket naka Ekomision ecamakitai itunga luce ajaikin toma. Itolomunio aitutet naka Ekomision kotoma aiwadikaet. Ijaikini Eigirigiran aitutubeta ne ejaas iwaitin iarei lu iwosas. Ekomision aijukakin ainomuneta naka aitutubeta nu ne ejai itunganan 25 Esuula Loiareit Obwenkanya mu Bonna arai erionget kere lo ekoto ajenun nuka emusaago kalo edau nesi aitac apiyai nu elimokino nes. Epedori Ekomision aitolomun aitutubet ke kotoma apapulai nuka ? iyemuto arai alimor kotoma oredio aseunet kec. Ne epedorere angurian na agirokin Kedumun angurian epedori eswaman loka Ekomision ainger aijaun angurian nguin arai: mam ikamanara kede eitolose loka adieketa kede etube lo ajokan. mam eriamara kede iponesio luka eswaman lo ikisila. Kejenun ebe ayanuitai kanu amunamun ekiror ke eswaman komam ejai ? Ne engerer aijaun angurian na, ebuni Ekomision alimokin yen engurianai kanu inyo mam ecamunitere angurian ke apupokin. Arai mam Ekomision epedorit apupokin angurian ngin epedorio aijukar nesi ingaren. Aitisilaanareta nu epedori Ekomision aitolomun Kewanyun ebe anyam eswaman loka ikisila emusaago, epedori Ekomision aitolomun aitisilaareta nuta: airengario aswam i. aicorakino aiwadik ebe mam bobo nesi irucakini aswam na aronon iv. alimokin aitac igaraman kanu amegerikin aswam ke. 26 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Apedor naka Eswaman loka Ikisila Ailip Emusaago ke Abongokinio apupio Iswaman yen Ikisila yen itepesinitai yen mam imonikina etube nesi epedori ailip Ekomision kotomas apak naka apaarasia 30 kanu emusaago ke apupio bobo, kane ejaas atubok iuni lu Okooti loko Kuju kolimunite akiro nu mam nes imonikina. Obwenkanya mu Bonna 27 Esuula Loiuniet ADIEKETA The Judicature Court Building Box 7085, Kampala Tel: 233420/3 Website: www.judicature.go.ug email: info@judicathre.go.ug Esusut Erai adieket akan naka Apugan na icorakinitai aipu imusaagon. Ikote adoketa ngun neta ageun (kokuju cut toni kwap): Adieket i. nako kuju kakere (Supreme Court) Adieket na Ilipere kobongokinai Imusaagon aipup ii. (Court of Appeal Con- stitutional Court) Adieket na Apolon iii. (Chief Magistrates Courts) Magistrate’s v. Courts Grade II Ejaasi adieketa kede apedorosio nu ekorakina ido kogelakina. apedorosio nuka aipup kede aitub imusaagon kotoma adoketa. Epedori adieket aitolomun etube kotoma omusago arai ejai kesi apedor ngin bon. Adieketa ace kesi ejaas kede apedorosio nu aipur emusaago ageun kosodete ? icie ajaut kede apedor na aipup imusaagon lu atub nukec konye kitipegite yen etubokinitai akiro etube ngol. 3 3 28 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Apedor na abongokin aipup arai ainyogoor aipup emusaago nesi ? ijaikinitai adieketa ace kanu ainyogoor aipup angurian na adaun aitub nuke kotoma adieket nako kwap. Konye ejaasi ngun da, ejaasi adieketa ace nu ejaasi kede apedorosio kere ? nu aige aipur akiro kede nu ainyogoor imusaagon. Apedor na aipup emusaago elomuni kotoma alangiru na ikapun nu ? Kwape nat awanyunet, ejaas Adieket nako Kuju kede apedor aipup imusaagon luka ikapun lu ikidioko kede ngul lu ikapun lu ipu. Konye adieketa nuka magistrate ejai etia loka ikapun lu emusaago lo itutubukitai kesi aipup. Ejaun bobo apedor aipup kotoma aibois na ejaikin emusaago ngol. Epedori Adieket naka High Court alosit aibois kere ko Uganda aipup emusaago, konye adieket naka e magistrate nesi mam epedori aipup emusaago kane mam erai aibois ke na apugan. Adoketa kede Apedorosio nuka Adieketa Adieketa nuka akodeta nu egelegela kesi ejaasi kede apedorosio nu egelegela kotoma omusaagon luka civil kede criminal. Adieket na Apolon Kakere (Supreme Court) Erai na adieket naka adoketait nako kuju kakere ne epupere imusaagon ko Uganda. Ejaasi kede apedorosio nuka aipup imusaagon lu ilipio abongokin aipup ? lu ikarunos kotoma adieketa na ailipa (Court of Appeal). Konye kotoma aitutub nuka aseunio naka Epuresident kesi ejai apedor na ageun kede na esange. Ejaasi adieket kede atubok ikany kaarei. nesi epolokinit adieket na kede adieketa kere kotoma akwap. Iboikin adieket na aipup emusaago kiboikinos atubok lu mam enaaba ? kec ekorakin kede iarei konye komam ikidioko kwap naka ikany. Esuula Loiuniet 29 Obwenkanya mu Bonna Ne epupere emusaago lo itepegitere aseunio naka Epuresident ekotoi ? Supreme Court imusaagon lu ijukunio kotoma o Constitutional Court. Ne epupio imusaagon luka ailipio korai do ? Constitutional Court of Appeal, ekot iboiete atubok ikany kaarei kere. Etapit Adieket nako kuju kakere aiboikin kopolokinite Atubon lo ? Apolon kakere arai emamei nesi atubon ediope lo epoloorit kotoma opelu loka adieketa. Kedaun emusaago aipup kede atubokino kotoma Adieket nako kuju ? kakere, mam bobo yen itoosatai ilipi ainyogooro naka apupio. Adieket na Ilipere Abongokino na Aipup Emusaago Kwape nat Adieket nako kujuk kakere, erai Adieket na Ilipere Abongokino na Aipup Emusaago adieket na epupi imusaagon lu adaun aitub nukec mere lu itegearete aipup angurian. Epupi Adieket na Ilipere Abongokino na Aipup Emusaago imusaagon lu ? ilipitere ainyogoor lu ijukunio kotoma Adieket na Apolon. Arai mam itunganan imonikina etube lo adieket kana, epedori aisiyekikin ? Iboikinos atubok adieket lu mam ekorakin enaaba kec kede iarei konye ? Chief Justice nesi epolokinit adieket na. Emamei Adieket na apedor aipup emusaago lo mam epupitere kilema ? bon arai kiboikin kwape Constitutional court. Adieket na kwape Adieket na Ekisil lo Akwap (Constitutional Court). Ejaasi Adieket na kede apedorosio nuka aitaput (aijulanakin) Ekisil lo Apolon loka Akwap kede aipur ingungeta lu elomunete kanu apolou naka Ekisil kalo arai ne ebakare be mam ekisil ece iriamara kede ikisila luka akwap. 30 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ne iboikin Adieket na Ilipere Abongokino na Aipup Emusaago kwape Adieket naka Ikisila lu Apolok. Ne iboikinor Adieket naka Ikisila lu Apolok, ekot Adieket na Ilipere ? Abongokino na Aipup Emusaago kojaasi imeeban ikany lu eraasi Atubok lu kukulerun luka Adieket na Ilipere Abongokino na Aipup Emusaago. Epolokini Atupiton Atubon lo Apolon arai ? Deputy Chief Justice eicolong ido arai emamei nesi emeeba arai ameeba na ekusiarit kwape Atubon nesi elomari akeje ke. Adieket na Apolon Ejaasi Adieket na kede apedorosio nu ipu noi aipup imusaagon lu itunga bonik kede lu apugan da. Ejaasi Adieket na Apolon na kede Atubok lu Eperete nepenen kotoma ? aiboisio nuta: Kampala, Nakawa, Jinja, Mbale, Gulu, Arua, Fort Portal, Mbarara, Soroti kede Masaka. Akes apolou ebe ejaasi atubok aiboisio nu isawan kere. Konye epedorete kesi alosit aiboisio ace kiworoor ngina aipup imusaagon. Ejaasi Adieket nako Kuju kede apedorosio nu aingic eiswamae loka ? adieketa nuko kwap nuka magistrates courts. Ejaasi Adieket nako Kuju kede apedorosio nu agear aipup imusaagon ? nepepe kede apedorosio nuka aipup imusaagon luilipio kobongokinai aipup lu epote kotoma adieket naka Chief Magistrates kede Magistrates Grade I. Erai Adieket nako Kuju na epedor aiboikin kepoloki atubon ediope ? Kotoma omusaagon lu apolok luka amengerikit apugan epedorete itunga ? lu mam eraas atubok aingarakin atubon onyaritete kesi assessors. assessors kotoma omusaagon lu itunga bonik luka civil cases kede Esuula Loiuniet 31 Obwenkanya mu Bonna bobo ne epupere emusaago lo ilipio ainyokokin apupio ne itulomunia atubon aseunet naka Chief Magistrates kede Magistrates Grade I courts. Karai da ijaikinit ekisil akotokinet be ? assessors iarei arai adepar kesi ekotoi kojaasi, irwan ipu imusaagon lu ipu kesi ejaikinos kede assessors iarei bon. criminal trials, ingituni atubon aomisiot naka assessors eroko kijaikina etube ke. Komam eputo kede adieketa nuka ikisila, mam aomisio nuka ? assessors ewenikinitos atubon ko Uganda. Akes apolou ebe epedori atubon aijaikin etube ke lo egelakina kane ejai loka assessors. Ijaikini atubon kotoma aiwadikaet ibore yen egelakinar etube ke kede ? Court nesi bon ejaas kede apedori na aipup kosodi atubokin akiro kotoma omusaagon lu eraar aitisilaaro ke atubokino atwanare, adyakanareta nu enyaritai capital offences. Court nesi bon ejaas kede apedori na aitolomun aitisilaaro ngin arai aitisilareta nu eputosi kwa kangun kotoma okisila. Court nesi ejaasi kede apedori aijulun imusaagon anyoun adieketa nuko kwap ne ejai nesi kanu aipup angurian ngin. Etiakitai Ekooti lo Apolon toma atenuek nuta: Lo itunga arai ? Civil, lo Apugan arai Criminal, lo Ikalia, lo Alupok ka Agwelanar arai Land and Commercial, lo Itikitikei Ecamusan Anti-Corruption ka lo Imusaagon lu Elongilong lo Ejie arai War Crime. Erionget loka Agwelanar kadieket nako Kuju Etapit anyarit Erionget loka Agwelanar ko Adieket nako Kuju kwape Adieket na Agwelanar arai “Commercial Court.” Aponi kibwaikinai nesi kanu apurio ingungeta nuka agwelanarak katipet. Ejaas Adieket na Agwelanar kede apedorosio nuka aipur ingungeta ? luta: ayangaunun arai aicec iboro kede aswamisinei i. 32 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda aingada apiyai ko bank, iponesio lu ainerun, apesen naka apiyai ii. insurance, kede reinsurance aitolot esokoni loka iv. stock exchange kede foreign exchange markets aitolot iboro lu gwelanar ? foreign judgments kede aingiseta nuka etube loka commercial arbitration akiro nu aitutuketa kere vii. angurian kede iceleta lu ikamunitos akoko acoa na itolomun ice viii. arai intellectual property itolomunit adieket erionget loka Etoswamak arai ? User’s Committee lo imorikikit ngul kere lu apodokitos nu. Eraas lu the Uganda Law Society (ULS), the Uganda’s Manufacturers Association (UMA), Private Sector Foundation Uganda (PSFU), Uganda Revenue Authority (URA) kede the Attorney General’s Chambers of the Ministry of Justice and Constitutional Affairs. Ejaanakin airiamun naka adieket irwan atipet kotoma olapio iongon. Kotoma airiamunet na, elimokinete eswamak lu ejaas airiamun ngin nuka aswam naka adieketa. Akironuce kwape nat ingungeta, aicoreta aitetemeta arai alosikineta kesi da emoruno nukec. Ijaikini na eporot loka adieket naka agwelanar da epupio. Ejai Erionget loka Agwelanar toma 4th Floor of Crusader House eiduny kede Workers’ House, Kampala. Adieketa nuka (Magistrate) Etiakitai Uganda toma atutubena nu ipu nuka adieketa nuka magistrates ne ingarenikitor e Chief Magistrate kingarakinite nesi Magistrate Grade I kede Magistrate Grade II. Eraas nu Kampala, Nakawa, Mpigi, Entebbe, Mbale, Gulu, Mbarara, Rukungiri, Arua kede ace da.. Magistrates kesi etiakitai irwan auni, ebe: Adieket naka i. Chief Magistrate Esuula Loiuniet 33 Obwenkanya mu Bonna Adieket naka ii. Magistrate Grade III konye aponi kikisarai adoketait ngin. Erai Airabet nesi itutubi apiyai nu itoswamao kotoma adieketa kere nuka ? akodeta nu egelegela kitorite Okisil loka Adieketa nuka Magistrates. Adieket naka Chief Magistrate Ejaasi adieket na atubon lo apolon kede apedor aipup imusaagon lu ? epeleuno ka ngul lu ilipitere kobongokinai aipup. Kotoma akiro nuka imusaagon lu apugan, ejaasi adieket na apolon kede ? apedorosio aipup imusaagon kere ilema ngun lu erai aitisilaaro kec naka atubokino atwanare. Chief Magistrate aitub aijaikin aitisilaaro kilema na atubokin itunganan atwanare bon mam nesi ecamakitai. Akes apolou ebe epedori atubon lo atubokin itunganan aitisilaaro na awasia na awenio adaun ikar kere luka aijar ka iwenat. Kotoma akiro nuka arebiar ibor kaluce, lu aitub eikor ipu apedorosio ? Chief Magistrate aswamisio nuka adieketa ka magistrates luce kere kaibois ke na aswam. Kotoma apedorosio ke nu aimaniman kede aingic nu iswamaete luce, ? epedori e chief magistrate akotokin awanyun aiwadikaeta nuka eitolose loka adieketa kede aipup imusaagon luka adieket nakokwap. Chief Magistrates kede apedorosio nuka apolokit aswam naka Adieketa nuka Apugan na Kokwap. Magistrate Grade I aipup imusaagon kere ilema ngul lu etubokinere aitisilaaro na engetakini kokuju kwape nat atubokinio atwanare arai awenio amaisa. 34 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Kotoma omusaagon lu ikamunitos agwelanar, epedori Magistrate Grade ? 1 aipup angurian naka aipiyai nu mam edeparitos isirigin loko Uganda ilukumin iarei. E Magistrate Grade II Epedori magistrate grade II aipup imusaagon lu didik arai ? Magistrates ainapeta nuka adyakanareta nu epedori adieket na aipup. Epedori atubon kane atubun aitisilaro naka awenio adaun apak na mam ? Adieket nuka Ikalia ka Idwe Ngol distrikt ko Uganda nesi ejaasi kede Adieket naka Ikalia ka Idwe arai Family and Children Court (FCC). Icorakinitai FCC aiboikin aipup angurian kotoma aiyeiyea mere kotunga kere. Akes apolou ebe mam ecamakino itunga lu mam akiro nu ikamunitos ajaikin toma. FCC kogitara kede aduketa nu adieketa ace. Itolosi adieket apupio ke kotoma angajep naka Amusugun. Ejaas ikoku kede apedor ajaut kede ejulan kotoma adieket. Ekot idwe lu ejaikinos toma adieket na acamakino einer nukec. Ekot iwuriak arai idarak luka idwe kalu kojaas adieket ngin. Probation and Social Welfare Officer kojai toma adieket na. Ekot adieket alimun ebe ejai apedor na aboikino kede epulida arai ? Ne enyamia ikoku emusaago, eponio alimokin nesi ebe epedori nesi ailip ? Esuula Loiuniet 35 Obwenkanya mu Bonna Ekot e ? FCC awanyun ebe etube lo itolomunio nesi erai kanu ajokus naka ikoku. Aswam naka Adieket kotoma aipur ingungeta luka alupok Ijaikinitai atubio naka ingungeta luka alupok apolou kotoma okisil. Ijakikinit Ekisil lo Apolon loka Uganda iponesio lu etubere ingungeta kotoma Adieketa nuka Imusaagon luka Alupok. Itijenaarit ekisil adieketa nu ebeit ajaut aiboisio kangol distrikt. Epedorete adieketa nu aipup angurian naka alup nu mam etiayi kec ? edepari 50,000,000/= (Isirigin imilionin akais akany) Ejaasi adieketa nuka Alup nu Odistrikt akanin ka e ? Adieketa nuka edistrikt nuka alup kes ejaas kede apolokinton eicolong ? Erai apolokiniton eicolong loka adieket naka alup na odistrikt epiriot lo ? ikisila arai lawyer lo ituturitai araun atubon magistrate grade I arai lo erai epulida advocate. Mam imeeban ice ekotoi koraas ipiriotin luka ikisila. kojaas kede aijen akiro nu ikamunitos alup. Ejaasi adieketa nuka imusaagon luka alup ko distrikt kede eswaman ? arai an administrator lo enyaritai Atupiton loka Egiran arai an Assistant Registrar. Apedorosio nuka Adieket nako Kuju Aipup Imusaagon lukaa Alupok Arai ekot itunganan aijaikin awosan kotoma Adieket na epupi Imusaagon ? luka Alup ko Distrikt, ekot nesi awadik ailipa kedne ejai Egiran lo Atupiton ko Adieket arai Tribunal Assistant Registrar. Karai mam itunganan epedorit aiwadik, epedori nesi aitodolikin ailipa ke kotoma oiner kosodi Atupiton Egiran arai eswaman loka adieket ece apupun. Ebuni do Atupiton Egiran arai eswaman loka adieket aiwadik akiro nu ? inerai kosodi aingit itunganan aicikakin akan ke arai aikongokin ebokorit ebe eraas abeit ngun. 36 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Enyaritai itunganan yen engurianai ” ? a claimant” kosodi yen iwosatai “a respondent”. summons lo ijaikino itunganan yen iwosatai ebe iworotoi nesi kotoma adieket. Ingarakinete iyapesin luka adieketa yen engurianai aitodolikin esamanis ? Nu iswama ne eyangaunere esamanis loka Adieket Ne adumunia itunganan esamanis, ebeit nesi abongokin ngun erok ? Kotoma aimar apaarasia akais aarei ka idiope (21) imario amukaagan asabitin kede apaarasia da nu aiyeng. Karai ipiko itunganan yen ijaikinitai esamanis abongokin eroko apak ? edauna akes apolou ebe elosi adieket ingaren kede emusaago. Kedaun ayangaun abongokinet, ebuni Adieket aitemokin apaarit naka ? Ekot iwaitin kere kolosete adieket kede ijenak ka iboro lu ipudai ? Epedori Adieket aipejokin alup nu engolopare. Kedaun apupun nuka iwaitin iarei, ijaikini do Adieket apaarit na ? Ewai lo mam imonikin etube nesi ejaas kede apedor na aiyatakin ailipa ? ke Adieket nako Kuju eroko apaarasia akais akany kapei etuboro. Aswam naka Adieketa nuka Apugan nako Kau kotoma aipur Ingungeta luka Alupok ? Kotoma okisil lo ipugat Adieketa nuka Apugan nako Kau, erai adieket naka Ekaasul lo Iareit the LCII Court adieket na egearere akiro nuka alupok. Akes apolou ebe akiro nuka alupok nuka itunganan kotoma oinono nesi egearo aipup angurian ke kotoma Adieket naka LC II Court. Esuula Loiuniet 37 Obwenkanya mu Bonna Ewai lo mam imonikin nuka etube ka LC II nesi ebeit aiyatakin aimony ? ke na alipi emusaago kobongokinai aipup toma adieket naka LC III. Kedau adieket naka LC III aitub akiro, ewai lo mam ecamunit nesi ilipi ? aiyatakino naka emusaago toma Adieket na Apolon nako Odistrikt na epupi Imusaagon luka Alup, ipikor cut kiyatakini do Adieket nako Kuju. Ekot ailipa na abongokino na aipup emusaago ayanagaun erok apaarasia ? Ngin pak na ejaunor etube ikenyuni adieket apedor naka itunganan yen iwosatai aiyatakin emusaago ingaren. Apedor naka Adieket nako Kuju aipup angurian kanu alupok Ejaasi Adieket nako Kuju kede apedorosio nu ipu noi, aipup imusaagon ? lu egelegela, lu edisiak kede lu apolok, arai inerai isirigin idis arai bo nat aritai. Akes apolou ebe epedori itunganan ayangar aimony ke na emusaago lo ? alupok arai eraas nu einono arai mam toma Adieket nako Kuju. Epupi Adieket nako Kuju aimony na elibuni kanu etube loka Adieketa ? nuka Edistrikt kanu Imusaagon luka Alup. Karai kijuka itunganan aimony ke Adieket nako Kuju, abois na LC II ? arai nako Odistrikt, epedori Adieket nako Kuju aijukar emusaago ngol adieket ace kere. Adieket nako Kuju nes bon ejaas kede apedor na alimokin Egiran loka ? Abaluan nuka Alupok aikisar ebalua arai aiwadikaunet na ijaikinitai yen ejai alupok. Konye etube loka adieketa nuko kwap kesi eyangari Adieket nako Kuju ? Iponesio ice lu epurere ingungeta luka alupok Ecamakinit Ekisil loka Alup iponesio luka einono kanu apurio ingungeta luka alup kotoma oiswamae loka apolok. 38 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ice kowaitin lu kesi aitoswam apolok luka ikalia kede apolok luka ? ateker arai itunganan yen iuniet yen emamaei ewai lo igangit arai apuron (mediator). Ijaikinit bobo ekisil aseuno naka apurok 2 arai lu ipu kangol distrikt. Adieket naka Imusaagon luka Alup nesi esekuni apurok lu kangol ? Aswam naka apurok nesi araut kwape itunganan yen iuniet yen emamei ? ewai lo igangit kanu aipur engunget loka alup. Obwenkanya mu Bonna 39 Esuula Loiwongonet Adieketa Nu Itegelikina Eraasi Adieketa nu Itegelikina adieketa nu iboikinos aipup imusaagon lu itegelikina. Acie ka kesi eraasi Adieket na Ajore, Adieket na Etatai, Adieket na Akim na Eipiyei kede Adieket na Imusaagon lu Isolosinei. Adieket na Ajore Ijaikinitos Ikisila luko Uganda adieket na itegelikina kwape na Ajore. Egelakina adieket na ajore kede adieketa nu itosaaere itunga luka rea arai ? imusaagon luka amegerikit apugan ka lu itunga da ikulepek. Adiakanareta nuka ikearin kede aswamak luka ajore arai Uganda Peoples Defence Forces kesi itoosao kotoma adieket na ajore. Ekisil lo ipugat ajore nesi itolomunit ajaut naka adieket kana. Kotoma okisil kalo, ejaas adoketa akany nuka Adieket na Ajore. nuta: Ekomiti lo Eriore Iponesio lu mam Ejokuka arai Unit Disciplinary Committee, Adieket na Ajore Alaro na Ejie arai the Field Court-Martial, Adieket na Ajore na Atutubet arai the Division Court-Martial, Adieket na Ajore na Imorikikit kere arai the General Court-Martial kede Adieket na Ajore ne Ilipere Abongokin aipu Emusaago arai the Court-Martial Appeal Court. Adieket na Eswamak Aponi kitolomunai adieket na itegelikina kanu aipur ingungeta kotoma atipe kiding etoswamak kede eswamak arai akec atukot. Epedori emusaago aiwadikao kilopai apolon aswam arai ? a Labour Officer, eswaman, egurupu loka eswamak, etolomikinan itunga aswam arai egurupu loka etolomikinak itunga aswamisinei. 4 4 40 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Toma Adieket na Eswamak ejaas luta Atubon loko kuju ( ? a Chief Judge), Atubon (a Judge), itunganan yen emamei ewai lo egongakina, yen ebwoikinit etolomikinak itunga aswam kede abwoikinon loka iswamak. Epuresident nesi eseuni Atubon loko kuju ( ? a Chief Judge) kede Atubon (a Judge) kicorakite nesi Ekomision loka Adieketa. Chief Judge kede e Judge kojaas kede abaluan nu aisiom nu iriamara kede nuka Atubon lo Adieket nako Kuju. Eminista lo ikamunitos nuka Aswamisinei nesi eseuni itunganan yen ? emamei ewai lo egongakina kama ejaas itunga ikany luko Uganda lu ejokuka. Eminista lo ikamunitos nuka Aswamisinei nesi eseuni itunganan yen ? ebwoikinit etolomikinak itunga aswam kama ejaasi itunga ikany lu ijukunit erionget loka etolomikinak itunga aswam. Ngin emusaago nesi eseunere itunga lu egelara. Erai asenet na etube loka Adieket na Etatai na enyaritai ? Karai kipiko Adieket na Etatai aitub akiro eraun ? Registrar ka eswamak lu igangakitos nes. Nesi epolokini aswam naka Adieket na Etatai. Itunga lu iwosaete kanu alup kesi ebeit ajaikin ikulepek arai aboikinio ? kwape nat erionet loka eswamak, lo etolomikinak eswamak arai advocate. Epedori ewai lo mam imonikina nu etube ailip emusaago ko Adieket na ? Etatai aiyatakin ingaren ko Adieket na Inyogoere Imusaagon. Esuula Loiwongonet 41 Obwenkanya mu Bonna Adieket na Isolosinei Contact Address National Insurance Corporation Ltd. Box 7019, Kampala Tel 041 346150/340470 FAX: 041 346150 Email: taxap@swiftuganda.com Erai Adieket na Isolosinei [TAT] adieket na itegelikina na epupi imusaagon luka esolo. Mam nesi egongakina orionget lo Ijai esolo loka Uganda Revenue Authority (URA), Eministre loka Apiyai arai the Ministry of Finance, Planning and Economic Development kede iriongeta ice lu apugan. Erai Ekisil loka Airabet nesi itolomunit nes. Icorkinitai nesi aingic ikisila lu itolomuni Uganda Revenue Authority (URA) lu esolo lo etacio. Epupi Adieket na angurian na elomuni kotoma Ikisil lu esolo lu itolomuni URA. Eraas lu: Ekisil lo Esolo lo Apiai nu edumunio ( i. The Income Tax Act) Ekisil lo Esolo lo Iyasitere Ajokus na Ibore ( ii. The Value Added Tax Act) Ekisil lo Esolo lo Egwelarere ( iii. Customs and Excise Act Ekisil lo Esolo lo ece kere lo itolomuni URA v. Erai adukunio naka Adieket kana alosikinet naka aitolomun einono ? lo aitac esolo lo ijaikinitere atacan esolo ailajaara etaci esolo lo abeit, kopedorite apugan da adumun apiyai nu igangete nesi kotoma aswam ke. 42 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Adieket na nesi epolokinit Apolon loka Eicolong lo eseuni Atubon lo ? Emeeba loka Adieket kana ekot krai itunganan yen: ? kotoma osolosinei kede nu apiyai arai qualified in taxa- tion, finance, accounting arai law ejokuka iponesio ii. mam etubokitere emusaago kotoma adieketa. Apolon loka Eicolong loka Adieket kana nesi eseuni Eminista loka ? Apiyai kotupite aicoreta ka Ekomision loka Adieketa. Imeeban ice luka Adieket kesi eseuni Eminista loka Aipiyai. Adieket na kede apedor na airereor edio ekisil kere lo itolomuni URA. Apedorosio nuka Adieket na kesi eriakase kede nuka Adieket nako Kuju ido erai nesi ne egeara atacan esolo aitolomunia angurian ke. TAT aswam ke komam erionget lo icikakit nesi. Nu etubi Adieket kane kesi eyangaro kwape nu okisil nu etupakino ? Itolosio apupio naka Imusaagon kotoma okisila cut obe ido kotoma ? Nu etubio kotoma Adieket kana kesi epedorio ailip ainyogoor kotoma ? Adieket nako Kuju konye korai bon ebe eipone lo etaputaere ekisil. TAT aitacac yeni iwosatai igaraman konye mere atacakin apesen na elomunit kotoma omusaago. Apak na ailip Adieket abongokin Aipu Emusaago Itunganan yen aleman esolo yen engurianai nesi ilipi atutubio naka esolo ? ke abongokinio arai kijaikin nesi agirokinet arai rejection decision or a taxation decision. Itunganan yen aleman esolo nesi ekotoi ber atamanar iwaitin ice kere lu ? ejaas kotoma okisila kanu angurian na solo ke erok nesi kijukara akiro ke ingaren. Esuula Loiwongonet 43 Obwenkanya mu Bonna Ailipa nesi ekotoi kodolok Adieket kotoma apaarasia 45 ageun apaarit ? Adieket nesi epedori aisiyekikin apaarasia nuka ailip adepar 45 konye ? korai kwap naka ilapio ikany kapei ageun ne egirokinere. Ekot ekisil ebe yen ilipi nesi etaci 30% (akais auni kangun akwatat) luka ? esolo lo itepegitai arai lo etubitai, korai aseun ewai lo epolor esolo. Eipone lo ailip Itunganan yen aleman esolo arai abwoikinitinon ke nesi ilelebi afoomu ? naka Form TAT 1 kosodi aijukakin Adieket. Kedaun aijukar ailipa, ijaikini tacan esolo atakunat ke Apolon loka Esolo ? arai e Commissioner General of URA kotoma apaarasia akany. Kanu ailipa aibwo ekot itunganan kotacite ikapun lu mam inyakuno ? UShs 20,000 (Isirigin luko Uganda ilukumin akais aarei). Ekot ailipa na kojaas kede akiro nuta: – ? kaileleba, ne edolokini ebalua, enaaba lo esimu, enaaba lo e fax kede e-mail address Enaaba loka atacan esolo arai ii. Tax identification number [TIN], lo esolo loka apiyai nu edumunio, Income Tax File Number, Value Added Tax [VAT] kede e Registration Number Aswam ke iii. Ekaru loka apiyai nu eduunitai kede esolo lo etubitai v. Apapilai kede aiwadikaeta arai aitaaboi lu etoduuntai kotoma vii. Ekiror kede ne dumakina ajenan, arai ejai. Apaarasia nuka alipan kede aicikakin akan ailipa ix. Kanu Adieket aiboikin ekot kojaas imeeban iuni lu epolokin apolon ? 44 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ekotoi aitutubet naka Adieket koraas na mam yen itepegit. Nu iswamaunos edaun aitodolikin alipan Ijaikinit Ekisil ? Commissioner General apaarasia 30 ageun apaarit nu edumunere e service kanu aitemokin abongokinete naka Eigiran loka Adieket. Apaarait na epupere emusaago nesi do itemokino, kijaikinete iwaitin ? iarei kere aikwenyaret naka apaarasia atomon kawongon kanu ajaikin Adieket. Epedori itunganan yen enguriani ajaikin ilope bon arai abwoikino ? Erai aswam naka angurian aitoduun ebe ejai nesi akirot abeit ? Ecamakinitai itunga da ice ajaikin toma adieket na; konye arai kilipata lu ? iwosaete ebe mam ekotosi itunga ice eponio aipup koyom aiyeiyea. Ijaikini Adieket ngol ewai apak na edolit kanu aitolomun akiro ke ejok ? Ekotoi Adieket aitolomun etue ke kijaikinite akiro nu atubere ? Epedoro ailip ainyogokin emusaago aipup kotoma Adieket nako Kuju. Ailipuo na nes ekotoi kojaikin toma na apaarasia akais auni ne edaunere ? atub na sodit arai apak na ecamakini Adieket nako Kuju. Adieket na Imusaagon luka Akim na Eipiei Etolomuni Ekisil loka Akim na Eipiei Adieket na Imusaagon luka Akim na Eipiyei. Apolon loka Eicolong kede Atupiton ke kesi eseuni Eminista loka Akim ? Itolomunio aseo na kotoma aicoret naka Ekomison loka Adieketa. Imeeban ice luka Adieket kesi eseuni Eminista kotupite aicoreta nuka e ? Ekot imeeban koraas lu epiriaka kotoma akiro nuta: eitolomune loka ? akim na eipiyei, arikoro kede akorokoro ke, ekisil kede eitolose ke, Esuula Loiwongonet 45 Obwenkanya mu Bonna apiyai arai nuka akerianut, kede etatai nepepe ka ayuwara naka isuban luka Edeke. Erai epelu loka imeeban loka ikar ikany (5) konye epedorio itunganan ? Epedori Eminista ineranara kede Ekomision loka Adieketa alemar ? emeeba loka Adieket kotupitete Ekisil loka Akim na Eipiyei. Aswam naka Adieket naka kangin paaran nesi ingarenikit Egiran lo ? Ejaas Adieket kede apedorosi aipup imusaagon kere lu ikamunitos ? Mam Adieket epupi imusaagon lu adauto ikulepek acamanar. Adieket epupi imusaagon luka criminal matters. Iboikin Adieket toma aiboisiokede apakio nu mam epagalikin ewasak ? Itunga iuni itolomunete aiboikin naka Adieket kokisil. Ne itolosere apupio naka ingungeta, ejai Adieket atupakin ainapeta nu ? Konye ekot kesi da atupit adieket naka asubunet naka Edeke. Ekot etune loka Adieket korai ebe keseuni aicak aboot lu ipu itelekaarete. Kanu nesi aswam ejok, ijaikinitai Adieket apedorosio kwape kanu Adieket nako Kuju kwape nat apedor na aijukakin itunganan esamanis. Epedori Adieket aitapaikin aswam naka itungananarai erionget ne ? Aicorakineta nuka Adieket kes etupakinitos ekisil ido etupio kodoco ? Ne ejaunor ewai lo mam imonikin nuka etube, epedori nesi ailip adieket ? napena ainyogoor emusaago ke arai aitam aijulakin etube ke. Epedori bobo ewai lo aiyatakin Ailip Abongokino naka Aipup kotoma ? Adieket nako Kuju kotoma na apaarasia akais auni. Obwenkanya mu Bonna 46 Esuula Loikanyet Erionget Loka Polis Contact address. Uganda Police Headquarters Parliament Avenue (Former British High Commission) P.O. 041 4340611 Inspector General of Police Fax No. 041 4255630 E-mail: genpoll@utlonline.co.ug Esusut Erai Erionget loka Polis lo ijaikinitai epelu loka aidar kede aitolot ikisila kede ainapaara: aidar aijar kede iboro, aitikitik kede angicun amwangio naka ikisila kede aiswamanar ka itunga, apuganasia nuka itunga, iriongeta icie luka ayuara, kede aipuc ko Uganda. Deputy IGP ejaas Assistant IGPs luk ingarenikitos Idarektoren Heads of Directorates. Ejaasi Erionget kede Idairektoren itomon kadiope kojai eyapesi kes lo ? Imusaagon arai Directorate of Criminal Investigations and Criminal Intelligence (CID). 5 5 Esuula Loikanyet 47 Obwenkanya mu Bonna Lo Aiswamanar kede Ipolisin lucie arai v. Directorate of Interpol and Peace Operations. Human Resource Management and Human Resource Development (HRM & HRD). Kwap naka Idarektoren ejaasi Iriongeta lu epolokinitos Ikomisionas kede Erionget lo itegelikina loka Polis kere lu inomete eripota kec ne ejai IGP. Ejaasi Erionget loka Polis kede iyapesin lu apolok kotoma atutubenakede ? Kanu aswam na aipuga erionget, ekorakinitai Uganda kwanata: Kampala ? Metropolitan (Kide, East; Nyakoi, North kede Ngalakimak, South), Central Region, South Western, Western, Mid Western, North Western, Mid Eastern, Karamoja, South Eastern kede Eastern nepepe ka ace. region nesi ingarenikit a Regional Police Commander. Ejaasi regions kede apolok luka Regional Criminal Investigations Officers ka Idarektoren luka Regional Counter Intelligence Officers. Kotoma odistrikt, ejai apolokiniton erionget, it is the ? Ngol distrikt nesi ejaas kede Apolokinitok Aingic Imusaagon arai ? District Criminal Investigations Officer (District CID Officer) kede a District Counter Intelligence Officer. Ejai bobo Arucokinan Erionget kede Polis, apolokiniton amotokan ? kede irotin kede eriongete loka ayuwara naka idwe kede ekale, arai a 48 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Community Liaison Officer, an Officer in Charge of Traffic kede Child and Family Protection Unit. Kotoma odistrikt, Erionget loka Polis ko Uganda nes ejaas kede Isitesenin ? luka Polis lu apolok kede lu didik, arai Police Stations and Police Posts. Itesenin luka Polis lu didik kesi eraasi iyapesin lu egongakina ne ejaas ? Apugan naka aswam ko Itesenin luka Polis lu apolok nesi epolokinit e ? Officer-in-Charge of Station (OC Station) kosodi Officer-in-Charge of Post (OC Post) apolokin ko Etesen yen didi. Ngol Polis Station kede Polis Post nesi ejaas kede apolokiniton aingic ? arai Officer in Charge of Criminal Investigations (OC CID) kede an Officer in Charge of Counter Intelligence. Eswamak luka CID kesi engicete imusaagon. The Community Liaison Officers luka Odairektoret loka Aswam kesi erucokinete erionget kede itunga luka rea. Iswamao nu koiponesio luta: aituk aomisio nuka itunga, angurian kede akiro kere nu ekotosi i. aitemokin airiamuneta kede itunga kanu ainerun akiro nu epolok iii. erionget ke loka Ayuarit Idwe kede Ikalia arai iv. the Child and Fam- ily Protection Unit (CFPU) kanu aisinapikin akiro nuka idwe kede ikalia.. Apedorosio nuka Polis Kanu aingarakin Polis aitodolikin aswam kec naijaikinit ekisil loka akwap, ejaas Erionget kede apedorosio nu imaritai kotoma Okisil loka Ipoloisn kede Imusaagon arai Police and Criminal Procedure Acts. Esuula Loikanyet 49 Obwenkanya mu Bonna Ekotoi apedorosio nu aitoswam kotoma okisila. Arai kemor epoloisit apedorosio nu epedorio nesi aitepesen kotoma ? Epedorio kesi aitalacaar eyunifom kosodete aitoos bala itunganan yen ka ? Iponesio lu erocunere lu ewomitai ebe ediakaritos Ejaasi Polis kede apedorosio nuka aingitit itunganan komam erocunete ? Epedori epolisit aingitun itunganan yen ewomitai ebe ediakarit arai ekot ? adiakar alumun ekiror ke kede ne elomunitor nes. Konye epedori itunganan da aingitun epolisit aitoduun akaadi ke, ? na itodunit ekiror ke kede aputo ke eroko ebongokina aingiset naka epolisit. Karai da ipolisin lu engicete akiro lu mama enapete eyunifom elosete ? Araiitoduepolisitekirorkekadeakaadiicorakinitaiitungananabongokin ? aingiset kacut alimor ekiror ke kede ne elibunitor nesi. Kenger arai kipiko nesi alimun erocuno nesi awenio. Epedori itunganan yen ingisingisio aililing arai kedau alimun ekiro ke ? ido komam ekot aiyatakin einer kede epolisit. Epedori nesi abongonokin aingiseta ace koingaren ka epulida ke. Arai epedor, ejokuna aingitun ber epulida eroko keseuna nu iswama. Konye kejaas ngun da, kwape mam itunga lu ipu ejaas isirigin lu aitac ? ipiriotin luka ikisila lu, etamitai do adumakin itunga aswamisinei nuka ipiriotin lu koma kes etacete apiyai, arai free legal services. Kowany esuula loka Iriongeta lu Ikamunitos nuka Eitolose loka Aswam ? naka Adieketa Epedori epolisit alimokin itunganan alosit oteseni kanu aitolomun ? 50 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Epedori epolisit arocun itunganan arai ejaas akiro nu ijaikinitos nesi ? Konye mam epolisit ecamakitai aibunga itunganan. Arocuno naka ipolisin nesi epedorio aikamun itunganan karai da emamei ? epolisit ebalua loka adieket kanu arocuno kana. Arocuno naka ipolisin nesi epedorio aikamun itunganan karai da emamei ? epolisit ebalua loka adieket kanu arocuno kana arai ejai “awomoom na ibecokina” arai “reasonable suspicion.” Akes apolou ebe iteunit epolisit kosodi ajenun ebe edyakairt arai ebeit itunganan adyakar. Ecamakitai Polis aitoswam agogong na iriamara kede na kayen ekoto ? Arai edepar agogong na itoswamatai erocuno itunganan, epedorio ? Apedor na aitapaikin etekerak amotokan Epedori epolisit aitipaikin erengan amotoka kosodi aingitun nesi aitodun ? alaisis ke arai apamit na itekeres, kede alimor ekiror ke ka ne elibunitor nesi. Itoswamai epolisit ejenunet loka aitapaikin itunganan arai airiikin erot. Epedori epolisit aiswamaun nu lo erai lo erai e ? Iswamaete ipolisin luka turafik nu kanu ajenuna ebe irengete itunga ? kede apamitin nu abeit, ejai amotokan eisua lo abeit, kede ejautene loka amotoka korot tetere mam imusungi itunga ice. Epedori Polis aitipaikin erengian amotoka naarai ewomitai ebe itolosi ? ngol iboro lu ekokounitai aitolomun akwap komam etacitai esolo kec kede lu ekokotai kanenice. Erai emusaago ainger apaikin arai itaipaikit epolisit, arai aitoduun ? apamit na abeit arai aijaikin ekiror kede ne elibunitor nesi ido epedorio itunganan aitepesen kotoma adieketa nuka ikisila. Arai emamei erengian amotoka alasis arai apamit apak na ingisitor nesi ? epolisit, ecamakinit nesi ekisi isawan 48 aitodikin epolist apamit na abeit. Esuula Loikanyet 51 Obwenkanya mu Bonna Arocuno naka itunga ikulepek Itunga ikulepek arai luka rea kesi epedorete arocun itunga lu eswamautu arai ewomitai elosete aiswamaun adyakaret kotoma okisila. Epedorete Itunga luka rea arucon itunga lu ejios, lu emunamunaete ? iboro, lu ejios kotunga arai lu ekotosi akerit kotoma arocuno. Ne egirokitor itunganan arocuno epote itunga luka rea aitoswam agogong ? na edolit mere na edepara kanu aikamun nesi. Mam itunganan yen erocuni ebeit aitoswam agogong na edepara erocuni ? Erai emusaago itunga luka rea aibunga itunga lu ewomitai ebe edyakaritos ? Itunganan yeni erocuno nesi ijaikino akanin nuka Polis katipet. Magistrate aicorakin arocuno naka itunganan yen edyakarit kiteyi nesi arai kojai toma apedorosio ke. Erai aicorakinet naka itunga lu duc aingarakin e ? Magistrate ne ingituna nesi agangat kec. Magistrate aitolomun arocunet na adyakaran nesi erai emusaago. Apedorosio nuka itunga lu erocunitai Ejaasi itunga lu erocunitai kede apedorosio kec kotoma okisila. Mam arocuno edemari itunganan apedorosio ke nuka eitunganane. Ekisil lo Apolon loka Uganda nesi ebala ebe itunganan yen erocuno nesi: idario kotoma aibois na ecamakinit ekisil. order of habeas corpus; ne ebeitor nesi ilope aitodunio kotoma adieket. Irereori Adieket kewanyu itunganan kakuan ke akiro nu ewenitere nesi kosodi arai ewanyun ebe emamei emusaago aicorakin nesi alacakino. 52 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda mere aidario adaun isawan 48 eroko itoduna kotoma adieket. alimokino kotoma angajep na ejeni nesi akiro nu erocunitere nesi. alimokino ebe ejai nesi apedor adumun epulida ke lo etaci nesi. acamakino adumun amukian kedekakin ke da amukean na ilope korai ? acamakino adumun e Polis bond kilipu nesi apolon loka eteseni arai ? Police Officer-in-Charge of the Station or Post. Polis Bond Erai e Polis Bond aisumunet ebe ebuni itunganan yen erocunitai atakanun duc kotoma oteseni ne ekotokinere nesi. Mam ikapun lu etacio kanu adumunia e Polis Bond. Ekot itunganan yen erocunitai aitolomunitunganan ice yen ebwoikini nesi ebe iswamauni nesi nu. Ekot yen aboikinan da aicikakin akan ke toma o Polis Bond. Apedorosio nuka aingany kede aikamar iboro ecamakinit ekisil epolisit aitapaikin, aimo arai aingaany amotoka arai ? aikamar amotoka, ibore yen ekeri arai ewomit nesi ebe ejaas iboro lu ekokotai nen. Koipone da kalo, epedori epolisit aitapaikin itunganan kanu aingaany ? nesi arai ejaas nu edyakara ewomit nesi kede aikamar ibore yen edumunio kocoe k’itunganan. Ekotoi Polis aitoduun abalua naka aingic arai aingaany, konye itodunitos ? ikisila iponesio ice lu mam itoduunere abalua na arai a warrant. search warrant aicorakinet naka adieket na itolomuni e Magistrate lo alimokin ebe ejai “a reasonable suspicion” ebe ejai adyakaret kanu kangun. Itolosio aingaanyo na kiding naka isawan lu elomuna akolong toni ne ? Ebeit ipolisin aikeun eporoto kesi arai ekotosi alomari aibois ? Esuula Loikanyet 53 Obwenkanya mu Bonna Karai ejaasi nu da, karai ebuni alimoro naka eporoto loka ipolisin ? aitotolikin aimanimanio, epedorete kesi aloman aibois eililinga. Ekot ipolisin lu imanimanete aitoduun ejununet ebe eraas kesi ipolisin ? Ne imanimanere, ekot Polis aitoswam agogong na mam edepara noi. Ekot kesi alimun akiro nu eyangaunitos aimanimanio na ajaikin. Konye epote ber ipolisin aingitun acamakino aimaniman aibois. kesi alimun akiro nu ijaikinitos kes aswam na. Ne itoduniatar ipolisin abalua naka aicorakinet na, mam ekotoi itunganan ? Karai da mam ikisila ebakasi ebe ekot ipolisin alimokin apolok luka ? ekaasuloloka itunga kanu aswam kanu, konye ejok arai elimoki Polis apolok luka LC I. Ne epedoror ekot apolok luka LC da kojaasi ? Karai emunoi ebe epedori ajaut kec aitotolikin aimanimanio nesi ? Ne ikamarere iboro arai ikapun kedaun aimaniman ekot ipolisin ? Kengeroto kesi aicikakin akanin kec, ekot alimor kesi katipet. Ejokuna arai iworu itunganan yen imanimanio obuke eswaman loka LC ? Atenu naka Aitetenio na Aswam naka Polis Erai na atenu na itet na aburoki akeje ka na e ? Police Human Rights and Complaints Desk. Eyapesi ke lo Apolon ejai Bukoto etaun lo cici loko Kampala. Ejaas atutubena auni Masaka, Jinja kede Arua. Ijaikini nesi apupio naka angurian arai kelomu kanu eiswamae loka erionget lo mam atenit. Ido itunganan yen mam imonikina oipone lo ijanakina Polis aswam ? Mam angurian na ekotoi korai na epedorio aipup nuke kanenice. Ejaas atenu na kede apedorosio nuta: 54 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aiyatakinit ayongit naka Eipugae loka Ekisil kede atupakinit Apedorosio ? nuka Eitunganane kotoma Orionget loka Poils kede kotoma Ateker. Aswam kwape adieket na kotogo naka Erionget loka Polis ko Uganda. Ayangaun eiswamae loka ipolisin kotoma atupit ikisila luka e Erionget ? Awanyun ebe itolosio aswam naka Polis kocai ido katenak. Aingic angurian na itolomunitai kanu eiswamae loka ipolisin ice kwape ? Atenu na nesi epolokinit Ekomision kalo inomi eripota ne ejai IGP. nesi eswamak iarei lu ingarakinitos nesi kwape Assistant Commissioners kede eswamak ice. Etiakitai angurian ne ejai Polis kwanata: ? amwangio naka apedorosio luka eitunganane, kwape nat aibunga i. ainyekin aswam kwape itunganan yen mam itutuoritai. Epedorio angurian na aitolomun kotoma aiboisio nuta etesenin luka polis ? lu ocaaloi, lu didik, lu o Distrikt, Oyapesi lo Apolon loka Polis ko Dis- trikt arai Oyapesi lo Apolon kakere loka Polis arai Police Headquarters. Arai ebu angurian kanu eswaman lo ingarenikt aibois itodolokino ? Kwape nat arai, arai emwang apolon loka etesen apedorosio nuka luce, eyangario angurian na oyapesi lo epolokinitere nesi. Angurian kanu ipolisin lu adoketa nuko kwap kesi ebeit ayangar adoketa ? Erionget loka Polis nesi ekoto itunga alimonor ipolisin lu epali lu ? Epedori itunganan alimor angurian aibois ka ice. Kejaas ngun da, ekot angurian kere korau na abeit ido kojai ajenanut. Esuula Loikanyet 55 Obwenkanya mu Bonna Kotoma atenu na, PSU, eyangauno angurian kwanata: Alosit i. oyapesi loka PSU ko Bukoto kosodi alimun angurian na Kotoma aiwadik ii. Ainom esiimu lo mam etacio inaabai luta: 080020019, 0800199199, iii. 0800199299kedeesiimulo”atipetkoyuwarai”0414595133,0414595136 kede 0414533608. Aileleb Afoomu na Polis na Angurian arai iv. the Uganda Police Com- plaint Form (PF) 105 Aijukar e-mail: v. psuhqrtrs@yahoo.com Ilajaara yeni enguriani arai elimor arai mam. Ne ekotor angurianan aililing nu ekiror ke, ekot nesi kitolom akiro nu ? Ne edumunere angurian na, iswamauno nuta: ? Itolomunio eripota loka akiro nu atukun kotoma omusaago kalo iii. kede nu ewomitai ebe ti ejok atupakin aswam. Nu ebeit aricit Mam ijo ekotoi ebe kodum ebalua loka LC kanu alimora Polis. Mam erai abeit ebe itunganan yen elingi Polis nesi bon epupokino nuke ? Iswamai Polis isawan 24 ngin paaran, apaarasia 7 kotoma osabiiti. Ne inomia ijo eripota Polis, ekot ijo adumun enaaba loka emusaaggo ? kangol lo enyaritai the Station (SD) Number. Kingadak nesi ejok tetere ijo itupakini emusaago kon ejok. Mam itaci apiyai kanu adumunia e Polis Bond. 56 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ne ijaikinere e Polis Bond, ekot itunganan atupakin aicoreta ke. Kijaikin e Polis Bond mere nesi atemar ebe adaun do emusaago. Yen abwoikinan itunganan yen arocunitai nesi etwaniari ikapun arai ? Etwaniario isirigin lu abwoikin itunganan arai kilip erionget adieket. Icorakinitai itunga luka akwap aingarakin Polis kotoma aitup ikisila ? Obwenkanya mu Bonna 57 Esuula Loikanyet- Kape Erionget Lo Apugan Lo Engici (Government Analytical Laboratory) Contact Address Plot 2 Lourdel Road Wandegeya (Opposite Ministry of Public Service) P.O. 041 4250474 Esusut Erai Epiriot lo Aingic arai e Government Analytical Laboratory (GAL) (na ikolo anyaritai e Government Chemist), atenu naka Eministre loka Akiro nuko Toma. GAL nesi ijaikinitai aswam na itegelikina na aingic kede airere iboro kitoswamaete acuuman kede acoa naka sayans. Epol aswam naka agoola kana kotoma oitolose adieket ko omusaagon luka civil kede criminal. Ijaikini alabu na ajenanut na itigogongoorit esayans kotoma adyakanareta nu apolok. Aswam na apolon Aingarakin angicio kade adyeket kotoma aitolomun ajenanut naka esayans ? kedaun awanyanar kwape nat aokot, aitetemoron iboro lu ajenanuut. Aijaikin aswam kede agangat naka esayans kanu aitigogong ikisila luka aila, ? ayuwara, aidar iboro isuban luka Edeke lu idunyar oni, ayuwarit apugan kede itunga lu enyamete iboro lu inerai. Aicec acoa naka esayans kwape nat angicak imusaagon kotoma oponesio ? ice lu engicere kede aitolot imusaagon kwape nat aiboisio nu etakanunata adyakanareta arai scenes of crime (Scenes of Crime Officers-SOCO). Agoola na Apugan naka Sayans na Engicere GAL nesi iswamai akiro nu ne ? ilipia nesi kacut Erionget loka Polis loko Uganda. 6 6 58 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ijaikino itunga da ice aswamisinei kedautu aitac ikapun idis. Epiriot lo Aingic loka Apugan nesi iwadikai eripota kosodi aijaikin ? erionget arai itunganan yen ilipit kanu adumun nu angicun kwape akotore. Itoswamao iripotan lu kwape ajenanut naka esayans kotoma adieketa. Ipiriotin luka Aingic nesi etapit aiworoor adieket aitetem akiro nu ejaas ? oripota kec kede aigang itunga kotoma adieket. Aswam Nu Atenuek ke (Divisions) Ejaasi Agoola na Apugan naka Sayans na Engicere kede atutubeta akany: i. lo inyamat kede ikee (Food and Drugs Division) iii. agola na Aingic (the Scientific Aids Laboratory) iv. nuka Akipi kede Isuban ka Edeke (Water and Environment Research Laboratory) v. lo ikee lu ikur (Pesticide Residue Laboratory) Lo Imuudun Erai Atutubet na na etyakitai irwan aarei; Toxicology Laboratory kede DNA Labo- ratory. Toxicology nesi engici itunga, ityang kede ibor lu idunyar oni. Engicete kesi akiro nuka akim, amotokan aretokin, nu asuronokineta, lu aibuk itunga kede asid kede ne esuronokiene itunganan kede ijisoit. DNA nesi ewanyanari aokot kanu airiamanakin igurupun luka aokot kede airiamakin ibokor kanu ajenuna itunganan yen etingit ibore arai yen awuruni mutan. Ingarakinit atutubet na kotoma adieketa nuka aibu aelo, aisiol idwe, ? aibunga, earit, akoko na aibu aibil ere, awurian kede ice da ne ekotore ajenun itunganan arai itunga, ejari arai etwanit. Esuula Loikanyet- Kape 59 Obwenkanya mu Bonna Kwape nat atetemet, kotoma omusaago lo earit, ekotokin polis angicio ? naka DNA kanu aingic aokot nu edumakino ogoe ka itunganan yen emunoi aari yen katwan arai eraas nuka ka yen eyaritai. Kotoma omusaagon luka aelo kwape nat aibu aelo, aisiol idwe, ekotokino ? angicio naka DNA kanu ajenun arai iswamauna nu ebakai kodoco. Ne mam ejenere ejok aurian ka itunganan nesi iswamaunere angicio ? Atutubet naka Inyamat kede Ikee Iswamai atutubet na nu imuudun kede nu ikamunitos inyamat kede ikee ? Kwape nat atetemet, ejautene loka ikee lu itunga kede lu ityang ka ? inyamat kwape nat inyamat lu ejaas amukeben, inyamat luka akokorei kede einyanya lo ecuitai. Atutubet naka Aingic nu Akipi kede Isuban ka Edeke Atutubet na nesi engici akipi awanyun ebe epedorete itunga aimat komam ? aronus, aingic aswam naka etatai kede akor kanu awanyun iponesio lu icokicokes akipi oraan apaarsia nuka akamu. Engic elabu lo da akipi nu ebukio kede agasia, akipi nu kako kede eipone ? lo itolomere ikwamin kotoma ocuuman luka etatai. Engici iboro lu ejaas oidunyet lu epedorete amunar ejautene loka ? Iswamanara atutubet na kede erionget loka Aidar Isuban luka Edeke arai ? e National Environmental Management Authority (NEMA). Agoola naka Sayans naka Ikee lu Ecakaro (Pesticide Residue Laboratory) Agoola na nesi engici ikee luka ikur lu ecakario kede iponesio lu ? emunaratar kesiinyamat luka itunga kede eidunyet. Kwape nat, ne elomunia eripota ebe ijaikinitai agaria epoison lo aar kesi, ? itoswamao elabu lo kanu awanyuna arai erai abeit arai mam. 60 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Agoola naka Agangat na Esayans (Scientific Aids Laboratory) Ejaasi atutubena aarei ne: Iboro lu edouros kede ngul lu mam ejenio nuke arai Ballistics and Questioned Documents. Atutubet naka Iboro lu edounors nesi irerei iboro kwape nat imuudun, ? Itoswamao lu kotoma aingic imusaagon luka earit, aibunga luce, edemit arai akoko. Kotoma aingic kec, irereete kesi iponesio luka imuudun, kanu awanyun ? arai apedoritos imuudun ngul aduor, komoete ijenuneta ice lu esalakinete oboro lu kede ice da. (The Questioned Documents section) nesi ejaasi kede ipiriotik lu engice eiwadikae, apapulau nu iwadikatai kade akan arai ka acuuma, iboro lu icikakina toma ojenuneta lu eyangaunitai adieket. Iswamauno nu kanu angicuna ilope aiwadikaet arai ilope ebokorit lo ejai ? Imoriaritos iboro kwape nat apapulai nu ebank ( ? cheques), ibaluan (letters), aiwadikaeta nuka itunga yen atwana (wills) arai inaabai luka eijin lo amotoka. Nu emuno Polis kede itoswamak ice Aswamnaka GALnesiepedoraraiijaikinijenunetaluawanyanarokanuadumunia aitigogongooret. Erai aswam naka eswaman atukokin ijenuneta kosodi aingic kesi ? Ekot eswamak aidar ijenuneta lu komam ewoliorete arai arucokina kec ? Aibil arucokina naka ijenuneta kede emusaago nesi emunari awosan ? kosodi aitinokok ejenunet kotoma adieket. Esuula Loikanyet- Kape 61 Obwenkanya mu Bonna Nu emunosi Itunga Emuno atenu na engarenok luka itunga kede itunga de kere aingarakin ? nei kotoma aitikokin amunaar aibois ne etakanunia adyakaret tetere ipolisin edumunete iboro ngul mam itunga itingingitos arai elemaritos kane eswamaunere adyakaret. Aipikor aidar iboro arai aibois na eswamunere adiakaret nesi emunaari ? Aitoolior iboro, aijen iboro erono kede aitingite kesi erono nesi duc ? isipikoor adyeket aitub kodoco emusaago. Emuno atenu na da erionget loka ikulepek aswam, kacut itunga lu ? egwelanarete awanyun ebe itoswamete kesi agangat naka atenu kana. Epedori na aingarakin alemar imusaagon kede ingungetan lu ipu. Iboro lu epegare kesi ekoto kijaikinai itunganan yen mam ewai ? loegongakina arai polis, atubon, epulida, emuron lo adekis arai ekapuni tetere iceleta ikidioros. Ekot ailipio na iboro lu awanyanaro kitijenute nu ekotoi ? Obwenkanya mu Bonna 62 Esuula Loikanyet- Kaarei Erionget Lo Itoosai Erionget Lo Itoosai (DPP) Contact Address 12th Floor, Workers House Pilkington Road, Kampala P.O. go.ug Email: admin@dpp.go.ug Esusut Erionget lo Itoosai (DPP) nesi ear eyapeis loka apugan. Aswam naka Erionget kalo nesi ijaikinitai kotoma Okisil lo Apolon loko Uganda. Erai aswam ke na aipup imusaagon kere luka itunga lu eraas lu apolok arai criminal. Epedori Edairektoret lo aicorakin Polis aingic imusaagon kede ainomun eripota ne ejai nesi. Ipu iyapesin luka DPP kotoma odistriktan luko Uganda. Enyaritai iyapesin lu iyapesin luka Resident State Attorney (RSA). Ejaas iyapesin lu toma ngol eyapesi loka adieketa, Polis, Oyapesin luka Edistrikt arai luka Apugan ece kere. Apolokiniton loka Edairektoret nesi erai ? DPP kotupakite aicoreta nuka e Public Service Commission ido kosodi Airabet aitigogongoor. DPP erionget lo mam ne egongakina ido mam idio itunganan ipugai nesi kotoma aitodolikin aswam ke. 7 7 Eitaabo Loka Ikulepek Akwap Kanu Ikisila 63 Obwenkanya mu Bonna Euwara epelu ke. Erai ayuwara naka epelu ke naarai emunoi nesi araut ? itunganan yen mam ne egongakina yen ebuni aingarakin aswam komam ayongite ebe epedorio nesi alemar esawa ece kere. Ingarakinit e DPP Atupitok iarei kede lu ingarakinitos atupitok iuni ( ? two Deputy DPPs and three Assistant DPPs). Eswamak lu apolok ice luka Odairektoret kesi ? Senior Principal State Attorneys, Principal State Attorneys, Senior State Attorneys, Resident State Attorneys, State Attorneys kede State Prosecutors. Erai aswam kes na aitoos adyakaran kokiror loka e DPP. Aswamisinei nuka Erionget kalo Itijenaritai aswam naka e DPP kotoma Osuula 120 loka Ekisil lo Apolon ko Uganda ebe: aicorakin Polis aingic imusaagon luka ? criminal kede ainom eripota katipet cut. ageun aitoos itunganan yen edyakarit kotoma adieket kanu emusaago lo ? ayangar imusaagon kere lu apolok lu ijulunitai mama ke. aitipaikin adieket aipup emusaago lo apolon. epedori e DPP aitinang apupio naka emusaago kecamaki nesi adieket; ? Aswam naka Etoosak kotoma aitolot adieket Epedori e DPP elope arai alope atakanun kotoma adieket. Konye mam nesi elomakini otube loka imusaagon kere. Kilema bon adieket naka ajore, ingarakitai nesi kotoma adieketa kere ? Aswam na apolon naka Etoosan nesi aingarakin adieket adolokin etube lo ? ebeit lo ecai ido komamei aise ikur kobaale. 64 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ebeit kesi awanyun ebe eyuwara apedorosio nuka iwenan kede ngul lu ? imusungitai kotoma adyakareta komam bobo egongakinos owai ediope bon. Aswamisinei nu itegelikina nuka etoosak kesi nuta: airere apapulai nu etukete ipolisin tetere awanyun ebe ejai ajenaut na ? edolit na eridakini yen itoosatai arai mam; ageun arai aicorakin ageunio naka awosan emusaago; ? aseun arai edolit aitoos itunganan arai mam kolomunite nu kotoma ? DPP imusaagon lu ejaas adieket lu ebeit alemar. aingarakin adieket aseun arai aijaikin itunganan e ? aseun emusaago lo itosatere itunganan; ? aseun adieket ne eyangario itunganan aitepesena; ? aseun ajenanut na ebeit ayangaun adieket; ? abwoikin e DPP kotoma adieket kede aingarakin etoosak aijaikin ? ajenanut na abeit; kede ailip abongokinio naka ipup emusaago kotoma adieket nako kuju arai ? ejai akirot na abeit; abwoikin Apugan kotoma omusaagon lu inyongooro aipup; ? ajaikin toma aswam na ainyogoor ikisila. Aseun aitoos arai mam Egeun aseun ebe itoosao itunganan arai mam ne ijaikina Polis afail ne ? Erai na duc nape egearor angicio naka emusaago. Ne ebeit itoosak aswam kedumutu apapulai kama ejai Polis: ? aingit ipolisin aiyatakin aingic emusaago ngol. Esuula Loikanyet- Kaarei 65 Obwenkanya mu Bonna ayangar yen itepesenitai adieket kanu nesi aijaikin abongokinet ii. Kotoma aseun arai aitoos arai mam, egeunet ber itoosak angicun arai ejai ? ajenanut na edolit kede na itepesenere yen adiakaran. Ne emamiar ajenanut na edolit, mam aitoosao egear. Karai egeunitai apupio na emusaago, epote do kesi aicorakin e DPP ? Ekote DPPitoswamaoapedorosiokekoriciteikisilakedeaisacamoromor ? Aiswamanara naka Adieketa kede e DPP Erai eyapesi loka e DPP akan naka apugan. imusaagon lu apolok ilma lu adieket naka ajore. Emamei e DPP ewai lo egongakina ne itolosio aswam ke. Itolosi e DPP imusaagon kotoma Dieketa nuka ikisila kokiror loka ? itunga kwape ebwoikinatar defence lawyers itunga lu itoosatai. Ijaikinete adieketa etube kec kedautu apupun iwaitin aiarei kere. Mam e DPP erai ediope ka Adieket na Apolon. Karai da mam e DPP erai ediope ka Adieket na Apolon, eyangritai nesi ? Aiswamanara kiding Erionget lo ka Polis Kotoma Okisil lo Apolon loka Uganda, epedori e ? DPP aicorakin Polis aingic emusaago kede ainomun eripata katipet. DPP aicorakin Polis ageun aitoos itunganan ilema bon nuka e court martial. Kejaas nu da, mam apedorosio nu itodunit ebe ejai Polis kwap naka ? Egelakina e DPP kede Polis kwape akanin nuka Apugan. 66 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ebeit Polis aijaikin afails nuka imusaagon lu edyakaritai kanu DPP aseun ? Ne itutbio eyapesi loka DPP, iyatakini Polis aingic adyakaret ngin, ? iworouni ajenak kosodi do eyapesi loka DPP ageun nuka aitoos itunganan ngin. Agangat na edumunio arai kirocun erono komamei emusaago Epedorete ipajan, ipapero arai itunganan kere yen ikamunitos ngun ? alimor alipa ke kane ejai DPP arai Resident State Attorney arai etoosan. Ekotyenengurianaiaikopunitenaabalokaemusaaago,aiboisnaewenitere ? itunganan yen mam edyakarit kede akiro ace nu ingarakinete. Ebuni eyapesi ka DPP alimokin ipolisin ayangun afail naka emusaago ? Kedumunebeemameiajenanut,elimokinetekesi Polisalacakinitunganan ? Nu iswamai itunganan yen enguriani ne engicere kede itoosaere akiro ? ke Ne engicere akiro, ekotoi yen enguriani arai yen emusunguna, alimor ? katipet emusaago ngol ne ejai LC, oteseni loka Polis. Ingarakinit noi arai ejaas akiro nu ikamuntos itunganan ngin, ingai nesi, ? aibo ebunitor tetere epatana aijen yen adyakaran. Kotoma adieket, ekotoi yen enguriani abongonokin esamanis kosodi ? Ekotoi yen enguriani aingarakin Polis ne epedoria nesi kere. amoun ne ejaas ajenak tetere epote aijaikin ajenanut kotoma adieket. Apedor naka yen enguriani ainerun kede yen adiakaran Ejaasi angurianan kotoma adieket naka ? Magistrate kede apedoe na aitam ainerun kede yen edyakarit mama ke. Kotoma omusaagon lu apolok lu ejaas adieket naka Magistrate kede ngul ? lu epupio nukec kotoma Adieket nako kuju, eraun angurianan ailip e Esuula Loikanyet- Kaarei 67 Obwenkanya mu Bonna DPP ainyekikin aiyatakin emusaago apupio. Kanu angun ekot nesi aitolomun aiwadikaet ebe mam ekoto emusaago ? Ebuni e DPP aisisia emusaago ejok kosodi aicor angurianan ejok. Epedori do e DPP aiwadikaikin Adieket awotoor emusaago. Nu iswama arai mam imonikina nuka etube kane Ekoto itunganan aingitun aicoreta kane ejai eyapesi loka DPP. Iswamauno nu eroko isabitin iarei etuboro. Aiswamanara kiding Erionget lo ka IGG kotoma aitoos imusaagon luka criminal cases Eyapesi loka IGG, kwape loka DPP kesi itolomunitai kotoman Ok- ? Eyapesi loka DPP nesi epupi imusaagon kere lu apolok lu ? criminal cases kosodi eyapesi loka IGG aingic noi ngul luka ecamusana. Karai da ejaas e IGG kede e DPP apedorosio nuka aitoos, mam ape- ? Itoosai IGP imusaagon lu en- gicete eswamak ke. Mam imusaagon lu ijaikinitai Polis aingic arai nat DPP aisiom afails kec. Kowai aje, DPP nesi iswamai imusaagon lu engicete ipolisin. Mam e IGG kede Polis (CID) eratakinos aingic emusaago ediope. Angurian kotoma Odairektoret loka Apupio naka Imusaagon luka Itunga Epedori itunganan ice kere ainomar angurian ke ne ejai Edairektoret. Epedori angurian araut naarai mam emusaago epupitai ejok arai eiswamae loka eswamak nesi erono. 68 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Epedorio angurian aitolomun kanu eswamak luta; State Attorneys ? Ipolisin (kotoma akiro nu aingic imusaagon luka ? Eswaman ece kere korionget loka Edairektoret. Eitolose lo angurian Korienget kalo Imwaasi iponesio iuni lu epedorere aitolomun angurian ne ejai Edairektoret. Asadukun nuka Angurian Ejaas asadukun nuka angurian toma oyapesin kere luka ? Iwadikai itunganan angurian ke kosodi aidoikin asaduku. Mam eswamak lu ejaas oyepesin lu epukorete asadukun ngun. Ingadakitai ilaceta luka sadukun lu oyapesi lo apolon ido eswaman lo ? Etapit nesi alosenen oyapesin lu atutubena apukonor kede aijaiunun angurian ngin kosodi ayangaun kesi Kampala. Ekot lu engurianete aijaikin ikiroria kec kede ne edumakino kesi arau ? Konye kejaas ngun da, epedorio aingic imusaagon da lu mam iwadikatai ? Epedori itunganan aiwadikaikin Edairekta anguian ke kijukakini nesi ? ebalua itoswamai aitodunet na aibois na ejai angetakinet nak esuula kalo. Esuula Loikanyet- Kaarei 69 Obwenkanya mu Bonna Aitoswam e website Ejaas Edairektoret kede e ? website: www.dpp.go.ug Ejai apapula na etiakuna kanu angurian toma o ? Epedorete itunga lu ejenete aitoswam akompyuta aitoswam erot lo. Ngul lu mam ejenete aitoswam akompyuta kesi epedoret aingitun ? Itunganan atakanun ilope Epedori itunganan ainomun aimony ke ne ejai Edairektoret edoloki nesi ? Kotoma oyapesin lu isiarakina akwap, epedori angurian kanu eswaman ? alosit ne ejai e Resident State Attorney. Resident State Attorney ebeit ayangario oyapesi lo apolon ko Kampala. Principal State Attorney Kampala lo ijaunenei angurian naka itunga. Kitolomun angurian kotoma oiner, ekotoi kiwadikai da. Arai mam angurianan epedorit aiwadik, ingarakinete nete eswamak luka ? Obwenkanya mu Bonna 70 Esuula Loikanyet-Kauni Eitoosae Ka Aitisilario Naka Abilibilak Ikisila Esusut Aitoos adiakaran nesi ayangario ngesi adieket, apupio emusaago ka atubokinio arai ediakarit arai mam. Atubokinio nesi aitutub adiakaret Erai ti atubokin itunganan akiro ngin yen acamu emusaago ke arai yen anyam emusaago kotoma ajenuneta nu etolomun. Eraas adyeketa nuka aipup imusagon luka Apugan lu itolosikokiror ? Ejai itunganan yen itepesenitai kotoma omusaago loka ? criminal apedor abwoikino kede epulida arai advocate ke. Konye arai erai emusaago lo erai atisilaaret ke na atubokino atwanare ? araoi awenio adaun ikar lu aijar, eraun apugan ijaikini itunganan ngin abwoikinanan. Yen itoosao nesi mam emusaago enyamit toni ne etodunia adieket arai ne ? ecaminia nesi ilope ebe enyamit emusaago. Erai aswam naka Apugan aitodouun be edyakarit itunganan komam ? Arai ejaun abuonokin, ekot adieket alacakin yen itoosatai. Arai kipiko Apugan aitoduun ajenanut na edolit, ebuni adieket aikisar ? Nu etupitai kotoma Adieket naka Amwangit Apugan (Criminal Trial) Egeun adieket ne eyangaunere yen itoosao okooti, alimokin adyakaret ke ? arai nu itoosatere nesi kede aingitun nesi nu ebala nesi arai edyakarit arai mam. Ejai nesi aikeun adiope, “adyakarit” arai “mam adyakarit”. 8 8 Esuula Loikanyet-Kauni 71 Obwenkanya mu Bonna ecamunt nesi emusaago anyamit nesi arai mam. Epedori bobo yen itoosatai alimun ebe, “adaun nesi pacu atubokin ? emusaago ngol arai aponi nesi kolacakinai naarai amamei emusaago, arai ebe abu Epuresident kitim nesi” kanu adiakaret kangin. Magistrate aiwadik akiro nu itoswamat itunganan alimunio nu. Magistrate awanyun ebe ejeni yen itoosatai emusaago ke lo itoosatere nesi. Karai imonikin nesi ebe erai yen itoosatai yen teni enyamit emusaago, ? epedori nesi atubokin nesi akiro kolomunitos kanu enera nesi ilope. Emamei bobo ajokus na icanican apak aipup emusaago. Konye arai mam e Magistrate imonikina, ebuni nei aiwadik ebe, “mam edyakarit”. Ne etemaria itunganan ebe mam edyakarit elosi apupio naka emusaago ? Ne etemaria itunganan ebe mam edyakarit konye komam emusaago ? epedori angetakin apupet adiopet, arai ne emamiatar e magistratae kede apedorosio nu aipup emusaago ngol, ijukario yen itoosatai amabuusu. Itunganan yen etemari ebe mam edyakarit nesi ejaas kede apedorosio ? Magistrates Courts Act magistrate alimokin yen itoosatai apedor ke kosodi ne ejaatar e magistrate kede apedorosio ijaikini nesi bail. bail na aitolomun atipet eroko e Magistrate etubokina itunganan alosit ojeera arai orimand. bail toma Adieket nako Kuju, erai aswam naka Magistrate alimokin itunganan yen itoosatai ebe epedori nesi adumun bail ilip nesi Adieket nako Kuju. (Ejaas nu ipu kwap ne nu ikamunitos e bail). Arai kenger yen itoosatai ebe mam emusaago enyamit nesi, ebuni do ? etoosan alimun ebe mam angicio na emusaago engetakina, ebuni ekooti 72 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda aitutun apaarit na elimorere emusaago lo. Apak na elimorere emusaago inyakuno yen itepesenitai adieket ne elimokinere nesi ne adoloto akiro nu angicio naka emusaago ke; arai eroko arai adaun aingic. Arai kedaunitai aingic, ebuni do ekooti aitutub apaarit na epupure ? Apak na apupio, egeari etoosan aiworoor ajenak luka Apugan aitoduun ? ebe edyakarit itunganan kotoma omusaago lo iwosatere nesi. Ingisingisei etoosan ngin ajenan alimokin adieket nu ejeni nesi nu ? ikamunitos emusaago Kedau ajenena ailimun nuke, ijakino yen itoosatai arai epulida ke ? aingitingit ajenak arai “cross examination”. Aswam naka aingisingisio na nesi adumun ajenanut na abeit kotoma omusaago. Kedau epulida aitolot aingisingiseta ebuni do etoosan da aingitingit ? Erai na kanu alemar abuonokin kotoma akiro ace nu elomunitos ne engisinisere sek. Ebuni do Adieket aingitun aiticauneta nu ekotoi ? Kedeau etoosan aijaikin epulida kede ajenak aingitingit ebunio do ? Akes apolou ebe adolu do apak na yen itoosatai da abongokin emusaago lo. Nu iswamao ne egolikinere aipup emusaago Kedau etoosan alimun ebe mam akiro nu elimuno iriamara kedeemusago ? lo itoosatere yen ewenitai, ebe mam ajenanut inera atenak, mam akiro kes ikamunete yen ewenitai, epedori adieket do aikisar emusaago koma ijaikino yen iwosatai abongokin nu iwosatere nesi. Akes apolu ebe emuno do adieket ebe mam ajokus aitican yen iwosatai ? abongokin akiro nu emamete nu akurok Apugan aitolomun. Arai ewanyun ebe ejai teni emusaago lo itolomunitai, e ? Elimokini adieket yen iwosatai ebeejaas nesi kede iwaitin iuni; ? Esuula Loikanyet-Kauni 73 Obwenkanya mu Bonna apedor na aijaikin ailar kede einer kojai asaduku naka ajenak, arai i. kiswama nesi nu ebeit nesi aingisingisio cross examination. Ejaas yen iwosatai kede apedor naka anyaraun ajenak ke. Iworoun do yen iwosatai arai epulida ke ajenak aijaikin ajenanut kanu ? abongokinet ke Ajenan yen egei erai yen iwosatai arai ebuni nesi da aijaikin ajenanut. Ebuni do etoosaan aingistingit ngin ajenan kodosi do yen iwosatai ? defence lawyer abongokin aingitingit ngin ajenan. Ebuni do adieket da abongokin aingitun aingiseta. cross-examined, ka re-examined, egolikin yen iwosatai arai defence lawyer ke emusaago ber. Akes apolou ebe mam bobo kesi akotosi aiworoun bobo ajenak ice. Ituriani do etosan emusaago kosodi alimunnu ekotor nesi emusaago ? defence lawyer ke kesi epegakinete kijaikinete akiro kec ebe emamei emusaago. Karai edumu nesi ebe enyamit je emusaago, ikenyuni nesi nu. Kedumun ebe enyamit nesi emusaago elosi do dieket ingaren aitolomun ? Ejai ekooti aingitun yen etubokino arai ejaas nu ekoto nesi alimun eroko ? Ne ebuni do yen itoosatai ailip aitimio arai aijaikino aitisilaaro na ? Epedori yen iwosatai ailip aitimio kanuta: ? 74 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda isilarit nesi ebe itelekaritos nesi akiro, mam akot aswam bobo i. ebe erai na apak ke na sodit adyakar ii. ejaasi nesi idwe lu edisiak lu epote awnyun ican arai keweni nesi iii. Iswamai nesi nu enyaritai ebe ewuta nesi aitibeben aitisilaaro ke arai ? Magistrate etube ke kirwanarite akiro nu aitibeben aitisilaro kede akiro ace nu epolok ko musaago kangol arai aggravating factors. Arai mam yen itepesenitai imonikina kanu aitisilaaro na ejaikin nesi ? epedori nesi ailipun abongokinio naka ipup emusago ke kotoma okooti loko kuju kotoma apaarasia 14. Ekot do yen iwosatai adieket na ikkeara abongokin aipup emusaago lo. Karai elacakin yen itoosatai epedori Apugan da ailip emusaago ? Ne egearo aswam kotoma omusaagon lu etiaki Adieket nako Kuju Imusaagon lu edakete aitisilaaro naka atubokino atwanare kesi epupio kotoma Sdieket nako Kuju. Imoriaritos imusaagon ngul amengerikit apugan, earit, aisiyol idwe, aibu aisol aberu kede aibunga itunganan aimusung noi. Konye eroko kesi edolo toma Adieket nako Kuju, ekotoi ber ageun ? aipup emusaago ngol kotoma adieket naka e Magistrate. Ne nesi esiomakinere yen itepesenitai emusaago ke. Aiwadikaet naka emusaago lo na itolomunio kotoma Adieket nako Kuju ? Magistrate yen iwosatai ebe emamei nes apedor aipup emusaago lo. Esuula Loikanyet-Kauni 75 Obwenkanya mu Bonna Icorakino itunganan ebe mam elimuni akirot kanen. Elimokino itunganan da ebe ari ekoto nesi ailip e ? Kedau aitolomun aemusaago, ebuni e DPP aitemokin emusaago lo ? kotoma awurianut kanu aijukar akiro Adieket nako Kuju. Esiomio akiro nu emusaago lo nu ewuriaka kotoma Adieket naka ? Itoduuni ne da ebe adautu ipolisin aingic akiro nu ido etolomutu eripota. Enyaritai ne committing the accused to the High court. Abwounio (Bail) Erai ne ayuwaret na ijaikino adieket kotoma aiwadik ebe kwape ilipitor yen edyakarit acamakinio alosit oreke, arai kecamakin nesi ebuni nesi adolunun polis apakio nu ekotore nesi kere. Erai na aicorakinet naka ekisil kwae apedor nak yen itoosao. bail naraai eroko itunganan emusaago kenyama. arai iboro ice Irwan ipu ekotoi nesi da aitolomun itunga lu ebwoikinete nesi ebe erai ? Konye bo epedori Ekooti aijaikin e bail karaida emameete lu abwoikinak. bail kotupitete ainapeta nu ijaikin adieket, kwape nat, aitac isirigin kotoma adieket. Ijaikini arisiiti kanu ikapun lu etacio. Ekot arisiiti na aidar ejok naarai ekotokinonesi apak na inyakakinere ? itunganan apiyai ke nu alemuni nesi atacia e bail. Inyakakino itunganan isirigin lu atacio aknu e ? bail arai engetakin apupio naka emusaago kosodi itunganan atupakinit nu alimokinitai nesi. bail kotoma adieket na ejaas kede apedor na aipup emusaago ngol. 76 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Emamei adieket naka e ? magistrate kede apedor naka aijaikin e bail kanu imusaagon luta: earit, amengerikit apugan, aibu aelo, aisiyol ikoku, akoko arai amidic apiyai, kede ainyam ecamusana. Karai eweni itunganan kotoma orimand adaun apaarasia 60 komusaago lo ? mam erai capital, arai apaarasia 180 kotoma omusaago lo apolon komam itoosatai, icorakinitai Adieket alacakin nesi kijaikini knesi e bail. Eipone lo ilipes bail kotoma Adieket naka e Magistrate Erai aswam naka Magistrate alimokin itunganan yen epupi nesi emusaago kec ebe ejai nesu apedor ailip bail. Ebuni yen iwosatai arai epulida ke, aingitun ? Magistrate alacakino kijaikinitetet bail. bail arai mam ewanyun akiro nuta: eipone lo emusaago. alangir naka adyakaret kede nak aitisilaaro ke. iponesio luka itunganan yen iwosatai, arai epedori teni abongun iii. arai ejai yen iwosatai aibois kane ejatatar Adieket kede apedoro- iv. arai bo epedori yen itosatai kelacakin aitolitol ajenanut naka Apu- v. Ekotokin adieket duc itunganan aitolomun abwoikinak ke. Eraasi abwoikinak itunga lu emuno adieket ebe epedorete aingarakin ? nesi aitoduun yen iwosata kedol apak na ekotore nesi kotoma adieket. Irwan ipu, ekotosi adieket abwoikinak iarei (2). Esuula Loikanyet-Kauni 77 Obwenkanya mu Bonna Enyarauno abwoikinak aitijenikin adieket ne ejai yen itoosatai arai ? Arai kewolio je arai ya, kokurok lu abwoikinete aiticaun ne adol je arai ? ya, etwakiarete kesi ikapun lu atacete kesi kede aitegelio da. Ekot yen ebwoikin itinganan kotoma adieket: ? Ebalua loka Apolon loka LC I kane iboio nesi. Akaadi na itodunit ne iswama nesi, ari ne iboio nesi. Arai ejai apasipot arai apamit na airenge amotokan. Kedau Adieket ebe epedori yen itoosatai adumun ? bail, icorakini do adieket aijaikino naka bail. Itolomunio aicorakineta nu elosete kede bail ngol. Irwan ipu ekotokin alemunio naka isirigin akaas. Acepak ekotokinio yen iwosatai aijaikin apasipot ke okooti. Kedautu aitodolikin nu ekotoi kotoma adumun ? bail, epote yen iwosatai kede abwoikinak ke aicikakin akanin kec toma apapulai nuka bail. magistrate akan ke kosodi aitigogongoor bail. Icorakitai aijaikin abaluan nuka e bail ne ejaas isirikaalei luka ojeera tetere yen ewenitai alacakino kotoma aidaris naka adieket. bail kijaikinitai, arai akuroki yen itoosatai aitodolikin nu ekotoi, inyakario iwenat amabuusu toni apak na itodolikinere nu ekotoi. Epedorio nesi ainyakun adieket kanu apupun akiro nuka ailipa ke ? alacakino karai da erok apaarasia nuka apupio naka emusaago ke edolo. Nu iswama arai enger Magistrate aijaikin bail Eraas apedorosio nuka aijaikin arai mam nu atubon elope. 78 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Arai ketemar ebe mam ber itodolokitai nu ekotoi epedori itunganan ? kitodoliki nu ekotoi kotoma Adieket, ailipun bobo alacakino kanepe kanen. Kwape nat, arai kengeri aijaikin e bail naarai emamete abwoikinak, ne ? etakanunata abwoikinak epedorio aipepeun ailipa na kotoma Adieket ngipe ngin. Karai enger adieket aijakin e bail, epedorio ailipun kane ejai adieket naka ? Karai enger atubon kotoma Adieket na Grade 1 arai Grade 11, elipuni ? yen itepesenitai arai epiluda ke kane ejai Chief Magistrate loka atutubet kangin. Chief Magistrate nesi angeri kotoma Adieket ke, elosio alipun do Adieket nako Kuju (High Court). an appeal konye ailipa na duc arai an ordinary application. Bail kotoma High Court Adieket nako Kuju bon nesi ejaas kede apedorosio nuka aijaikin bail kotoma omusaagon kwape nat earit, aibu aelo, aisiyol ikoku, amengerikin apugan, aitoswam eyapesi erono, amidic apiyai kede ainyam ecamusan. bail kotoma alosikineta nuta: Ne ecamunitor ido kimonikina Adieket ebe ejaas nu itegelikina nu ? itogogongoorit emuron lo adekis nako ojeera arai nen- ice ne ecamakitai aitolomun ajenanut na be edek iwenat kotoma ojeera. Aangerokinet naka awenio na icikakinit a DPP ii. (the Director of Public Prosecutions) akan ke. Esuula Loikanyet-Kauni 79 Obwenkanya mu Bonna Na iyareit erai ebe mam iwenat ebuni akeri aingop. Irwan ipu eputosi iponesio luka ailip e bail kotoma o ? High Court kede ngin naka adieketa nuka e magistrate. High Court abwoikinak lu esipos ajaut toma ailipa na. Konye ne mam nu ekot adieket itodlokitai mam ijaikino e ? Kuju naka abwoikinak, ekot adieket yen iewnitai aijaikin adieket abaluan ? ke nu epolok kwape nat apasipot, abalua naka alupok, arai ibore ice yen epol adumunet ke kane ejai itunganan yen ebuni aijaikin nesi abongun adieket. Icorakini Adieket bobo yen iwosatai aitac ikapun kotoma adieket. Apolou naka bail Mam aijaikin itunganan bail erai ebe alacakin nesi naarai adaun do emusaago. Erai e bail ausumunet ebe eroko nesi iswamanar kede adieket kwape ekotor ekisil. bail nesi ekotoi adolun adieket eroko isawan iuni lu atipuruc kedolo. Ekot nesikolingakite ajenun ebe agola ani epupere emusaago ke. Karai esal nesi arai edolu adieket ekaulo naka apak na atubokitai nesi ? eponio aikisar bail kosodete bobo nesi aiturakin otuja. Konye ne ejaar akirot na epol na ejai ajenanut ke kwape ebe eperikitai ? nesi adekis naku adek, yen ebwoikinit nesi nesi ebeit alimokin adieket ngun kede atoduun ajenanut. bail apak na ewanyuna nesi ebe edolit aswam nu. Yen iwosatai ido kokurok atakanun kotoma adieket kwape ecorakinitere ? nesietwaniarikapunaraiiboroluebwaikinitnesiadieketkwapeayuwaret ke. 80 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ainyakakino naka ikapun luka bail Ebeit ikapun luka ? bail lu atacio kotoma adieket ainyakakin yen iwosatai arai abwoikinan ke arai ipajan ke. Etacio ikapun lu ne etubere emusaago arai awenio arai alacakino. Ejai adieket aitolomun ailipa kanu ainyakakino naka ikapun kalu. Yen etacakino ikapun lu nesi ebeit eitoduun arisit naka apugan kede ? Aitisilaaro (Sentencing) Kedau adieket ajenun ebe anyam emusago yen itoosatai ebuni nesi atubokin nesi akiro nu. Erain do nesi yen eteleka emusaago arai a convict. Erai na ne eseuna adieket aitisilaaro na ebeit aijaikin iwenat. Ekot adieket airereor akiro kede ailipa na alimuni yen etosatai kanu ? atubokino ke, akiro nuka aijar ke nu sek, arai ewenitere sek, ne elibunitor nesi kede nu abakasi itoosak ede ipulidan inerasi kotoma adieket. Mitigating factors nu alimuni ilope arai epulida ke eroko atubon etubo. Erai na tetere atubon mam etubi komamei aitimosit kotau ke. Alosikineta nuka aitolomuun aitisilaaret Itolomunio aitisilaret kanu ibor lu ipu, kwape nat: Aitisalaret ka i. Aitikokin adyakanaran tetere mam bobo edyakari. Araut ejenunet ne ejaas ice itunga lu ekotosi aswam kwangin. Aingarakin adyakanarak araun itunga lu ejokuka kotoma ateker. Kwape nat, ijaikino aitutuor kotoma etetai arai aicorio eipone lo ibois kede ka luce. Esuula Loikanyet-Kauni 81 Obwenkanya mu Bonna Iponesio luka aitisilanareta Ekisil lo itolomuni adyakaret nesi ijaikinit aitisilareta nu etupakinete. Arai aitisilaaret na ijaikino arai acepak aibois ke aitimio. Ebuni atubon airwanar eipone lo alosio apupio naka emusaago kangol konye do etubi nesi nu edolit aswam. Aitisilanareta nu ijaikin adieket kesi nuta: Aimanio kede alacakino: imanio yen adyakaran kosodete aicor- i. Elacakino nesi komam itelemunio efain da. Suspended sentence: ijaikino yen adyakaran aitisilaaro konye mam nesi ekotokin aiswamaun kati- pet. Efain: erai efain aitelemunio isirigin kanu adyakaret na eswamaun. Acepak etaci yen edayakarit efain ingaren naka aitisilaaret ne ijaiki- no kwape awenio kotoma ojeera. Eraas apiyai nu etacio nu elosete oisawo loka apugan. Atacakin ka ainyakakin: ne edyakaritos itunganan kosodi amunar iv. iboro arai aitoolior ikapun, icorakino nesi atacakin arai ainyakakin iboro lu amunaari nesi. Awenio kotoma amabuusu: ijukario yen adyakari awenio kotuja v. Epedori araun isawan, apaarasia, ilapio, ikar arai aijar ke kere. Kwape awanyunet, epedori adieket aitisilar itunganan “toni adieket o anyoun aibwo”. Akes apolou ebe ewenitai itunganan ngin kanen toni ne enyouno atubon Alomar kinga naka adieket. Aitisilaaro na epol kakere nesi naka awenio ikar kere luka aijar ka o iwenat. 82 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Konye etapit araun ikar akais aarei. o Iwenat yen ejokuka iponesio ke kotoma aidaris nesi edauni apak na o edit naarai elemanaro imario ace. Aswam naka Ateker: epedori adieket aibois na aijukar itunganan vi. ojeera, aijaikin nesi aitisilaaro na edit na nesi aswam naka aingarakin ateker ke (community work). Ecamunit yen enguriani ebe kiswamau ngupe ngun. o Ewanyuno iponesio kede ejautene loka yen edyakarit kede emusaago o ne etubere aitisilaaro kacut na aswam kotoma ateker. Ekot adyakaran da acamun ebe ebuni nesi aitodolikin kwape o atubere. Kewanyun ebe mam adyakaran itodolikit aicorakinet naka etube, o epedori adieket aiturakin nesi otuja awenio kwape ekotor emusaago ke. Mam aswam naka ateker edaun apak na edeparit ilapio ikany kapei o kosodi mam iswamao adaun isawan 8 ngin paarit. Elimoro e o supervisor lo ewanyuni ebe iswamai adyakaran nu. Erai aswam naka ateker aitisilaret na itet. o Ayangario aibois na itegelikina: arai ewanyun ebe mam akou arai an- vii. galeu naka adyakaran etenit arai epedori aimusung ateker, epedorio nesiu ayanagaar aibois na itegelikina kwape adekis na ikerep arai a rehabilitation centre. Atubokino atwanare: Adieket bon na viii. High Court nesi ejaas kede ape- dorosio nuka atubokin itunganan atwanare kwape aitisilaaret. Atubokino atwanare nesi ekotoi kocamunite Adieket na apolon kak- ix. wap e highest Court of the Land (Supreme Court). Ijaikino aitisilaro naka atwanare kanu earit, aikamar itunganan kanu o aiar, amengerikit apugan kede akoko na itoswamaere imuudun. kanu adyakaret naka aibu aelo kede aisiyol ikoku, mam duc o Esuula Loikanyet-Kauni 83 Obwenkanya mu Bonna itolumuno aitisilaro naka atwanare. Ijakini ekisil atubok apedor aseun nu iswama kedautu aipup emusaago. Eswamak luka aidaris nesi itodolikinete aitisilaro naka atwanare. o Aseunet aijaikin Aitimio Ijaikinit Ekisil lo Apolon Epuresident apedorosio nuka aitim ido itunganan yen ijaikinitai aitisilaaro. Epedor aitimio aijaikino arai da emamete ace kere. Ejai Aseunet naka Aitimio na epolokinit ? Akiro nu ekotoi aijen Eyongitos itunga ice alosit Adieket aijaikin ajenanut. ngin tunganan aingarakin Apugan kotoma oitolose loka adieket. Etapit adyakanarak aswam arorwa kolosete komam itisilaritai naarai mam itunganan ecamunit ayanguan ajenanut. Erai Adieket aibois na ijaikinere etube kanu ajokus naka itunga kere. Kitodu ebe inera ijo abeit ido nu ijeni ijo . Ne ilosio Adieket, ekot alingar kede aisisia aibois ejok: agolaik nuka ? Epedorio e bail kon aikisar arai isal ijo arai alosit ekaulo naari igei ber ijo alomar agola na mam ebeit. Arai ejai ibore yen mam ijo ijeni ejok kingitu ekalani loka adieket arai ? Ejokun ijo ipejokin adieket ne epupere emusaago. Mam icamunit itunganan ice kere aitukurian ijo ijai adieket. 84 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Epurogram loka Aswam kotoma Otunga Contact address Ministry of Internal Affairs Headquarters Jinja Road P.O.Box 7191 Kampala, Tel. 0414-236467 Esusut Ageareo Epurogram loka Aswam kotoma Otunga ko Uganda okaru 2001. Adumunio apedor ngin kotoma Okisil loka Aswam (Community Service Act) okar 2000 kede ikisila luka (Community Service Regulations of 2001). Lu ikamunitos akiro nu eraas luta: Adieket, Polis, Eswamak luka Probation, Supervisors, lu ojokotau kanu ateker kede iriongeta lu mam ne egongakina (Non Governmental Organizations). Erai alosikinet naka epurogram naka aiyatakin eitolose loka ayangarit itunga lu adyakanarak ejok. Ejai eyapesi lo apolon lo epolikit Ekomisiona. Ejai oyapesin luka Eministri loka Akiro nuko Toma ko Jinja Road. Ne nesi erucokitere aswamisinei nuka epurogram. Asaduku na Eposita: P.O Box 7191 Kampala, Esiimu. Kanu aijaanakin itunga ejok, epukoritai iyapesin ice kotoma Mbarara (Contact Esiimu: 0485-420151), Gulu, Mbale (kere Adieket naka e Chief Magistrate) and Kampala (ko National Secretariat — Esiimu: 0414-232253). Aponi kogeunai iyapesin lu kanu aigangakin itunga adumun aswam na ejok, aijanakin aswam kede arucokit epurogram lo. Kotoma odistriktan, ejai ekomiti loka aswamisinei (a district community service committee) lo ejaa aswam naka National Community Service Committee lo ijaarit aswam kere nako district kopolokinite senior magistrate eicolong kingarakinite nesi District Probation and Social Welfare Officer. Inyo Aswam kotama Otunga (Community Service)? Aswam naka Ateker arai “Community service” nesi aitisilaaro na itolomuni adieket na iete tetere adyakaran iswamuni ibore yen imgarakini ateker abois na alosit amabuusu. Esuula Loikanyet-Kauni 85 Obwenkanya mu Bonna Alosikineta nuka Community Service Aingarakin itunganan aiten kotoma ateker ke kosalakite okale ke. Aiyatakin ayongit naka apedorosio nuka eitunganane kede naka ? Aingarakin adyakanarak aingarakin ateker kec. Aisimorikikin itunga lu etaanyunitai ican kede adyakanarak. Aitidisiar eicik lo ejai ojeera kanu aipus naka iwenan. International Norms and Obligations kwape nat Universal Declaration of Human Rights, alimoreta nuka UN kotoma eipone lo itolosere aitisilaar iwenan lu mam ejaas ojera. Ijaikino aicorakinet naka Community Service Order Ekot adiakaret kodit ? Ekot adiakanarak acamunit kotoma Ateker ? Ecamuni ateker itunganan ngin aswam kobukec? Epedoros isawan lu imarunitai adaun kotoma olapio 6 kacut ewanyun ? aswam ace naka adyakaran Aibo ne Iswama (Placement Institution)? Erai e Placement Institution aibois na itolosio adiakanaran aitisilaro ke. Ekot aibois korai: (i) ne ijanakire aswam naka ateker kwape nat esomero lo apugan, adeki- sia kede ere loka ikokiok; (ii) Mam ekotoi aibois korai na isubusaere kanu adumunia ameda. 86 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda (iii) Ekot aibois koyapiyei kane ejai adyakanaran arai kojai eipone lo alosit ngin lo ejokuna. (iv) Ekot kojai aswam na ekotore agangat. (v) Ekot kojaas eswamak ne lu epedorete aite adyakanaran iswamai epe- lu ke. (vi) Ekot aibois kopedorite aijaikin adyakanaran iboro lu itoswama kwape nat imelekes arai ipagai. Kojenu nuta: Ekot aswam korai na itolomuni ibore yen ejok mere aikat arai aitala aibois bon. Obwenkanya mu Bonna 87 Esuula Loikanyet- Kaongon Erionget Loka Awenisia Ko Uganda (Uganda Prisons Service) Contact Address Century Building Plot 13/15 Parliament Avenue P.O. Box 7182, Kampala Tel 041 256751/2 FAX 041 343330 Email: compris@utl.co.ug Esusut Erai erionget loka Uganda Prisons Service lo epolokinit aswm naka aitolot aitolomuneta nuka adieketa, ayuwara kede aidar iwenan kojokan ngul lu atubokin aitisilaro kotoma Sadieketa nuka Ikisila ko Uganda. Erai Ekisil lo Apolon loko Uganda nesi ijaikinit erionget lo apedorosio. Itolomunitai apedorosio nukotoma Okisil loka Aidarisa arai the Prisons Act. Aponi kijaikinai Amabuusun nuka Otemwan kede obukui arai Local Government Prisons toma akanin nuka Apugan kogeuni apugan ayangar amabusuun kere kotoma OKisil loka Ijerai okaru 2006. Idari e Prisons iwenan kede aingarakin kesi aiteteun aijar kec tetere edautu aweniokec ebongorete bobo araun itunga lu ejokuka kotoma atekerin kec. Ijaikin e Rehabilitation iwenan aitutuoreta kotoma etatai, akoru aike kede iboro ice da lu epedoret kesi aswam kenyoutu kotoma ojeera. Aswam naka e Prisons Service Aidar iwenan koyuwara. Aijaikin aitutuoret kotoma aswamisinei nu ipu. Aiswamanara kede iriongeta luka adieketa. 9 9 88 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ayuwarit apedorosio nuka eitunganane loka iwenan. Ayanganar iwenan adieketa ne ekotokinere. Asekun iwenan ngul lu ejokuka iponesiokec kotoma awenio tetere ? Aipejonokin Iwenan Itunga lu ecamakitai alomarar ojeera kilema eswamak luko ojeera eraasi: Justices ? lu Ipejoete- eraas lu Iministan, Atupitok Imunistan, (Cabinet Ministers, Ministers of State), Atubok luka Adieketa (Judges of the High Court and Supreme Court, Chief Magistrates), Eswamak luka Ekomision loka Apedorosio nuka Eitunganane loko Uganda, Magistrates Grade I kede II kede i CAOs (Chief Administrative Officers) kotoma aiboisio nu ejaas Ijeerai obukes. Official Visitors)- eraas lu eswamak lu ingarakitos eiswamae loka ijeeran. Ipejok luka iwenan- eraas lu ipajan arai ipapero lu ecamakit ekisl aipejokin ? iwenan idiope diopen, ipejok luka ojokotau lu ecamakini Ekomisiona lo Apolon loka Prisons (Commissioner General), ipulidan luka iwenan, Iriongeta lu Mam egongakina Apugan NGOs, apolokinitok idiinin arai isisianakinak luka ediini. Aipejonokin Iwenan Erai apedor naka iwenan arucokina kede asalakit ineranara kede itunga ? Kilema ipajan kede ipapero, epedorete ipulidan kede imurok lu imukeete ? Ipejokino iwenat osawan luka aswam Na Ebalasa toni Na Ikanyet ? Konye emamei ainapet na ebeit ngol iwenat atupakini ne ipejokinere ? Ngin aidaris nesi ejaas kede ikisila lu etupakino. Ipejok ice eraas esisiak luka erisaac lu ekotoi adumun apedor na itege- ? Esuula Loikanyet- Kaongon 89 Obwenkanya mu Bonna Apejo ko Murchison Bay Reserve Awenisa nuko Murchison kesi egurupu loka aingadisia nu itegelikina kane ejaas ace. Ejai aidaris na epolor ayuwara kakere kotoma akwap (maximum security prison; UG Upper Prison). Mam nu aipejokin iwenan ka amabusuun ace iswamaete ko Murchison ? reserve lo aiboisio awongon; Upper Prison, Kampala Remand, Luzira Women kede Murchison Bay Prison. Isawan lu aipejeokin iwenan kane eraas; ? Na Ebalasa, Na Iwuniet kede Na Ikany- (i) et. Kampala Remand- Na Ebalasa toni Na Ikanyet (ii) Luzira Women- Na Iyareit kede Na Iwongonet. (iii) Murchison Bay- Na Iyareit, Na Iwuniet kede Na Iwongonet. (iv) Mam Na Emukaaga kede Na Esabiiti nepepe ka Apaarasia nu Apolok nu ? Konye epedorio itunganan acamakin aipejokin iwenat kotoma apaarasia ? nuka Emukaaga, Esabiiti kede Nu Apolok kingitun apedor naka Ekomisiona Lo Apolon e Commissioner General of prisons. Ekot ipajan lu ekotosi aipejokin iwenat aijen emusaago li itepesenitere je ? arai ya kede ne adol kwana apupio naka emusago. Aitoswam iwenan Iwenan lu ejaas orimand kanu imusaagon luka ? criminal kede civil kesi ecamakitai aswam aswamisinei nu ebenen kwape ailot asanin kec kede aitala aiboisio nu iboyotor kesi anu angaleu. Iwenan lu ejaas orimand kesi epedorete ailipun aswam na ekotosi kesi ? 90 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ekot ekisil ngin iwenat ajaikin aswam na ingarakini nesi aiteteun kede ? abongor otunga korai itunganan yen ekukurana. Ekotoi emuron aitigogogngoor ebe epedori iwenat aswam aswam na ? Ekot aswam na korai kanu ajokus naka itunga konye mere kanu ? Amukean Ejaas iwenan kede apedor na adumun amukean na edolit. Ngin iwenan ne ijukarere aidaris nesi ebuni emuron awanyanar aijar ke ? kosodete aiwadik ejautene ke ne alomara nen. Mam ecamakino iwenat ainyalakin kede iwenan ice toni angaleu ke ? Ejaas iwenan da kede apedor adumun amukean na etacete kesi ikulepek. Konye ejai adumun apedor kane ejaas aopolokinitok ejeera ngol. Awenan nu epotiete nesi ekotoi aimat ekia lo apotu kede aijaikino aswam ? Idwe luka iwenan, lu edounio kaingadis arai lu ayangauno naarai edisiak ? Iwenan lu Atubokin atwanare (Condemned Prisoners) Iwenan lu atubokin atwanare kesi idario kogitara kane ejaas iwenan ? Ecamakitai ipajan, apolok luka idiinin kec aipejokin kesi. Mam ecamakitai iwenan yen etubokitai atwanare adumun ipejok lu ? Konye ecamakitai nesi aiwadik ibaluan kede adumunun ibaluan kane ejaas ipapero kede ipajan ke. Iwenan lu etubokitai atwanare kesi ijaikino arionor awate kec ? (to exercise) adaun isawan iarei ngin paait. Iwenan lu etubokitai atwanare kesi ituorio aijar kec kotoma aidaris na ? Esuula Loikanyet- Kaongon 91 Obwenkanya mu Bonna Iwenan lu etubokitai atwanare kosodete atwakare eroko ? keara kesi kes epedorete ipajan kec ailipun ayangar aida orekec korai kesi elemunete igaraman ngul. Lu mam ilipitai ayangario anukio/aida nenice kesi ? Ne etwania itunganan komam erai amiedakin ekotoi ? emuron awanyanar akuan ke kanu aitigogong ibore yen ayari nesi. Angurian naka iwenan Ekot ekisil ngol iwenat aijakino kotoma aiwadikaet ? akiro nuta: ikisisa lu eipone lo eyengaritere iwenan. iwaitin lu eriore iponesio kotoma amabuusu. iwaitin lu ecamakitere itunganan adumunia akiro. nu iswama ne ejatatar kesi kede angurian. aijen apedorosio ke kede nu icorakitai nesi aswam kwape iwenat. Ekot ekisil iwenan aijainikin arereng na einer kede ? eswamak lu apolo luka ijeera, lu ipekesenete ejeera kede ice da lu ewanyanarete. Mam ekotoi isirikaalei luka ejera apupokit nu inerasi ? Ecamakitai iwenan aikeun angurian kec kwape apedor ? Apedor na aiyeiyea kede ipulidan kec Ekoti duc iwenat einer kede ipejonon ke kopupi ? 92 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Konye ejaas iwenan kede apedor einer kede ipulidan kec komam ? Amisirin kede Acuuman nuka Etatai nuka Prisons Ejaasi Uganda Prisons Services kede amisirin ka Acuuman nuka etatai ? Erai alosikinet naka amisirin ka Acuuman nuka etatai aingarakin iwenan aiteteun. Ijaikini kesi apirianar kotoma akor arai agrikaca nepepe ka iboro lu ietatai kwape aike, aiduk, aicwe acuuman, aitolomun iboro luka akanin kec nepepe ice da tetere kenyoutu kamabuusu epedorete asipokina aijar bonik. Itolomunete Farms ka Industries lu apiyai nu ingarakinete aitidisiar egarama lo amabuusun. Obwenkanya mu Bonna 93 Esuula Loitomonet Awosan Imusaagon Luka Itunga Ikulepek (Civil Suit) Esusut Erai civil litigation apurio naka ingungeta luka itunga lu ikamunitos apedorosio nuka itunga nu itaputai adieket. Epedori itunganan aikeun angurian ke kwape nesi idiope arai, erionget, apugan, arai egurupu loka itunga lu ekotosi adumun adieket kotoma okisila. Etapit egurupu aimony adieket aingarakin kesi. Ijaikino kwape nat aitac ikapun, egelit iboro aikamaro arai aikeuno naka apedorosio ka itunganan. Ekot kojai ibore (cause of action) yen ijaikin itunganan aikeun aimony ke. Ijaikinitai itunganan arai egurupu loka itunga apedor adumun agangat naka ikisila kotoma adieket. Kwape nat aitetemet, arai ejai acamanar na etegelikit kiding itunga iarei, epedorio awsan tetere itetenio. Arai etub itunganan eikor lo alupok, itetenio ngun. Ne ekeunor angurian alosit adieketa ebakai ebe ageu itunganan a civil suit. 1Apukor emusaago Kotoma kanu elimoro kokuju, ejaas itunganan kede apedor ailip adieket ? aingarakin nesi naarai ejai yen adyaka kotoma apedorosio ke. Arai ejaas isirigin aitac epulida, elosi nesi oyapesin luka epulida lo eseunit ? nesi kosodi ailip nesi aigang nesi kotoma omusaago ke. Karai emamete ikapun arai mam ekoto aitoswam ikapun, epedori yen ? enguriani alosit adieket do aingitun agangat naka eswamak kwape nat, e magistrate arai ekalani loka adieket. Epedori itunganan da adumuna agangat naka ikisila kotoma orionget lo ? ijanakini aswamisinei arai agangat kwape ka ngin komam aitac ikapun. Imoriaritos iriongeta lu e Legal Aid Project of the Uganda Law Society arai Esusut lo Ageari naka Apedorosio nuka Itunga (Foundation for Human Rights Initiative Legal Aid clinic) (kowanyu esuula lo inera nuka Iriongeta Ice lu ikamunitos nuka Ekisil kede Eitolose loka Adieket). 10 10 94 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Eroko kitolomuna afail na emusaago, ekot itunganan yen ekot awosan ? aitijenikin je arai ya kotoma obalua ebe ekot nesi alosit awosan adieketa. Egear emusaago ne itijenarere alosikinet na. Elimori aitijenaret na akiro nu abeit nuka emusaago kede ibore yen ? Arai yen enguriani eroko edit toma apolou naka kwap naka ikar itomon ? kakany kauni, ekot itunganan yen epol nesi itolomuni emusaago lo konyaritete nesi ebe epapero arai next friend. Ekot aitijenaret na kojaas kede iboro luta: ? Ekiror loka adieket ne ijaikinitai emusago i. Ekiror, aitemitemeta nu ikamunitos yen enguriani, ne iboio nesi ii. (plaintiff or claimant) Aibois na epatan adumakin yen iwosai iii. Alimun erai nei aberu arai ekilokit, itunganan yen apolon arai iv. Ekiror, aitmitemeta n u ikamunitos yen iwosatai v. (defendant) kede ne epatan adumakin nesi. Alimunet ebe ejaas adieket na ijaikinitai emusaago lo apedor na vii. Ejaas imusaagon lu mam adieketa ace epe- dorete aipup. (kowanyu esuula lo Adieketa) Nu ekot yen iwosat adieket ainarakina nesi viii. Akan na icikakit yen iwosat arai ebokorit lu ikungokit nesi. Kedumun aitijenaret na, ebuni adieket aingitun yen iwosai aitac apiyai ? Erai eswamak luka adieketa kesi itutubete etiai loka ikapun lu etacio. Esuula Loitomonet 95 Obwenkanya mu Bonna Etacio ikapun luka afail oyapesi lo aipiyai kotoma adieket kosodete ? aijaikin itunganan arisiiti e General Receipt na apugan kojai ejenunet loka Apugan nako Uganda. Icorakitai eswaman aikungokin acukum toma aitijenaret aitodun ebe ? Ejaikino emusaago enaaba kosoeete afail angar. Ijukakino akopi arai ainamunet naka aitijenaret kana ne ejai adieket ? Ewanyanaro aitijenaret na arai ileleba ido kicikakitete akan toma. Ewanyuno bobo da arai ataci ikapun lu ekotoi. Itolomuni do eswaman adieket ibaluan iarei luka esamanis aijukakin e ? Erai esamanis lo aicorakinet naka adiekt ne ejai epulida ebe ejai nesi akapakin aijaikinabongokinet toma omusaago lo etolomun. Iajaikino abaluan nu aarei nuka esamanis ne ejai yen iwosat. Ekot nesi ayangar ebalua lo ediope loka esamains ne ejai yen iwosat nesi. Arai epedori nesi aingitun ekalaniloka adieket aingarakin nesi ayangar aibois ke. defendant aicikakin akan ke toma abalua na esalakini ne ejai yen eyangaun esamanis araun ejenunet ebe adumu nesi esamanis arai acknowledgement of service. Ekot itunganan yen ijauni esamanis aiwadik apaarasia ne ejaikinere nesi ? Imario ageun apak na ejanuia nesi esamanis. Inyakario adieket ekopi ediope loka esamanis lo ecikakin akan kwape ? ejenunet ebe adumu yen itoosatai esamanis. Nu iswama arau kijukakin esamanis, eipone lo abongokin Mam e ? defendant ekotoi aigir asamanis loka Adieket. Mam imoromoroi, itijiei arai itukuriani arai iteceli itunganan yen ijaikinit ijo esamanis. Mam aiworouno kede esamanis ebakai ebe akes apolou kinyam ijo ? Erai ebe ekot adieket yen itoosao abunere aijaikin abongokinet ke kotoma angurian na itolomunitai. Kwape aicorakineta ace nuka Adieket, icorakitai atupakin esamanis komam apegakin. 96 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ne edumunere esamanis elosi yen iwosao amoun epulida ? (lawyer) ke arai adieket kanu adumun agangat na abongokin emusaago lo okooti. Epedori yen itoosatai adolokin yen iwosai arai e ? lawyer ke kanu aisinapikin akiro ngun kokinga naka adieket. (Kowanyu esuula ediope lo inera nu Iponesio ice lu epurere Imusaagon ADR). defendant ayangaun e defence toma apak na icorakinitai kotoma osamanis. Eraas nu dun apaarasia atomon kakany ageun ne edumunere esamanis. Ekot yen iwosatai atakanun kotoma adieket kanu aijaikin abongokinet ? ke konye ekot kiwadikatete mere an akituk. Epedori adieket alosit ingaren apupun emusaago karaida mam yen ? Arai ejaasi akiro bobo ace toma abongokinet nu amameete kotoma ? aitijenare, epedori yen iwosat abongokin abongokinet. Ekuroki aitolomun aiwadikaet na Abongokin Ne emamiar aiwadikaet na abongokinet ka e ? defence ido kojenunite adieket ebe aponi nesi kijaikinai esamanis, ebuni adieket alosit ingaren aipup emusaago karai da emamei yen itoosatai. Nu etupakinete kedaun aitolomun e defence Kedau yen itoosatai abongokin, ebuni e ? Magistrate arai e Registrar alimor apaarit na epupere emusaago. Itolomunio aiwadiakaet na ikwenyari iwaitin iarei kere nuka apupio naka emusaago. Ekot yen iwosai awanyun ikalanin luka adieket, e ? Magistrate arai e Registrar ajenun ebe etigogogngoor apaarit naka aipup emusaago ke. Aitemokin apak na Airiamun Kotoma omusaagon lu epupio kotoma adieketa nuta e ? High Court, Chief magistrate’s Court arai loka e magistrate Grade 1, ekotoi ebe eroko emusaa- go epupo, epote ipulidan, lu iwosaete airiamun akanu kesi aitam aitetem emusaago (scheduling conference). Esuula Loitomonet 97 Obwenkanya mu Bonna Airiamun na nesi epolokini atubon ? Judge, Chief Magistrate arai Magistrate Grade I eicolong lo ebeit aipup emusaago ngol. Epote iwaitin iarei kere aiboikin kede ipulidan ? kec kosodete amisiikin akiro nu epolok kede ne elomunitor angurian. Ecamanaros iwaitin iarei da lu aiwadikaeta kede ajenak lu iworoor toma ? Kengetakin airiamun, adieket kede iwaitin lu iwosaete kesi ejaikinos ? Epol adumun akiro nu ecaete tetere epedorio alemar akiro ace kotoma ? Ne itodunere ajenak ajenanut kede aiwadiukaeta nu ejaasi aitooswamao kotoma omusaago, epedori na aijaikin ewai ediope arai iarei kere awomoom eroko eloto ingaren kede emusaago lo. Ijaikini airiamun na iwaitin lu iwosaete ainerakin kede adumun iwaitin ? ice lu isinapikines akiro kec itia alosit ingaren kede awosan kotoma adieket. Ipu imusaagon lu engetakinos kotoma adoketait naka airiamun na arai ? Eminas adieketa noi atupakinit eiswamae lo naarai ipu ajokusio ke kwape nat mam icanicani apak naka adieketa aingic kede aipup engunget duc. Epupe loka Emusaago Ne epupere emusaago, epote yen iwosat kede yen iwosatai atakanun ? kotoma adieket kede ajenak kec (arai ejaasi). Yen iwosai ber nesi egeari ailair kede einer kede aiworoun ajenak ke idiope diopen. Ecamakitai ngin ajenan aingisingisio aingiseta kacut itunga lu owai kaje ? tetere ewanyuno agogong naka ajenanut ke. Ekotoi ajenak komamete kotoma adieket ne elimunere nuaka jenanut ? adiopearaineitetemereemusaago.Erainateteremamajenanelimuninuke kotupakite nu alimuni ice arai nu etetemio kagearet naka emusaago. Ne ebwoikitor e lawyer, nesi ingarenikin iwaitin eipone lo itolomunet ? ajeanutkotomaaingitingitajenak.Elawyerloowaiediopenesiingisingisei ajenak lu owai lo ebolibolotor kesi. 98 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Enyaritai aingisingiseta nu ? cross-examination, ebuni e lawyer lo ewai ediope abongokin aingitunun ajenak lu owaike akiro ace kanu aitogogong ajenanut kec kotoma omusaago. Epedori adieket da aingit ajenan aiticaun ibore arai akiro nu mam ecaete ? lawyer, ecamakitai nesi aingarakin ewai ke, airemonokin ajenak lu owai kaje aingiseta nu etiokitos kede aingarakin owai ke aitogogong ewai kec. Keadun aingitingit ajenak, epote iwaitin iarei kere aiturian akiro kec ? kotoma nu enyaritai submissions ne etamia ngol ewai alimokin Adieket ebe kesi itelekaaritos emusaago lo. Ebuni do adieket alimokin iwaitin kere iarei apaarit na itolomunere ? Kotoma Apak na etubere Emusaago, ijaikini aieket etube ke kotoma ? Ebuni ekooti alimokin ewai lo anyama akiro ebe ejai nesi apedor ailipun emusaago abongokinio apupio arai mam nes imonikina nuka etube kalo. Ikwenyari bobo Adieket iwaitin lu iwosaete ebe apak na ailipun ikoni ? Aitodolikin Aicoreta nuka Adieket Icorakinitai atupakin etube loka adieketa. imonikina kotoma otube, ejai nesi apedor ailipun abongokinio naka apupio naka emusaago. Eponio ailipun adieket aisiyekikin aitodolikin aitisilaaret na etubio. Ne emamiar aicorakinet naka adieket kanu aisiyekikin aitisiklaaro, arai ? (stay) ebeit ewai lo enguriani (judgment debtor) da atupakin nu adaun aitub. Ekot ewai lo enguriani ainerun kede ewai je lo alel kanu etube (judgment ? creditor) kanu awanyun eipone lo itodolikinet aicorakinet naka adieket. Esuula Loitomonet 99 Obwenkanya mu Bonna Karai ipikoros akiro, epedori yen itelekarit emusaago ailipun adieket ? aitoswam agogong kanu awanyuna ebe atupakin nu etube kalo. Ijaikino ebalua lo enyaritai warrant of execution. Aitodolikin nuka aicorakinet kitoswamaete agogong nesi enyaritai ? Iswamao nu koipone lo aikamar iboro luka ka yen eteleka emusaago. Karai emamete nesi kede iboro, erocuno nesi kosodete aiturakin otuja ? Konye ekotoi yen etekekaari aitac apiyai kanu ejautene ka iwenat kojeera. Magistrate arai e Registrar loka e High Court, Court of Appeal kede e Supreme Court kesi itolomunete ebalua lo aicorakinet kana. warrant lo e court bailiff, eswaman lo ijaikinitai apedor kokisila aitodolikin nu etubi adieket. bailiffs atupakin aicorakineta nuka adieket nu ejaas toma o warrant lo ijaikinitai kes. Ebeit kesi aitodikin itunganan yen etelekaari ebalua lo kodaunitete aicikakin akan kede aikongok acikum naka adieket. Itodolikino aicoreta nuka adieket kocai akolong mere iware arai bo nat ? apaarasia nuka Emukaga kede nu Esabiiti. Arai ebeit aikamar iboro ke, eponio iboro ngul aiwadikat kotoma obalua ? bailiffs aijaikino kede epedorete aikamar iboro lu ekotoi kede agogong. Mam kesi ecamakitai ademar itungana iboro lu aijar kwape nat iperito ? kede asepulian ka asaanin nu ejaria ekale kaje. bailiffs awup kede ipolisin lu edakitos imuudun kanu awanyun ebe ejaun ainapaara kede atupakinit ikisila. bailiffs kede aicorakinet naka adieket, ekot acamakin kesi kede ainapaara. 100 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Erai bobo adyakaret aitikitik ? court bailiffs kotoma aitodolikin aicorakinet naka adieket. Epote ipolisin arocun itunganan yen iswamai nu kosodete nesi ka aitepesen kotoma adieket. Karai da erai ngin aswam kec, ekot itunganan aingitun kesi aitoduun ? Ecamakitai itunganan alosit adieket angicun arai teni aicorakinet na ? Arai ejai aisiobakin, ekot alimor katipet. debtor, ekotokin ilope iboro aitoswam e lawyer ainom aimony ke adieket. lu itolomunete ipokesio lu arokok, lu itoswamaete agogong na adepar ademia iboro, arai lu mam ijaikinete iboro lu adieket, kesi ekotoi alimor Polis, ne ejai e Magistrate arai Registrar lo ejaikini aicorakinet na arai bo nat e Chief Registrar. bailiffskereaswamkotomaokisilakedenuicorakinitaikesi.Itosao yeni eyngari ikisila akanin ke kane ejai Uganda Bailiff’s Association. Imusaagon luka Civil lu itosatere Apugan nako Kiding, Apugan nako Kwap ka Iriongeta Epedori Apugan nako Uganda aiwosa kede nesi da aiwosao kotoma ? Konye ekotoi itunganan yen ekot awosan Apugan aitolomun aikwenyaret kotoma apaarasia akais awongon kanu kany eroko emusaago kepukoro. Imusaagon lu itosatere Apugan kesi itoldolikino ne ejai ? Attorney General lo erai abwoikinan loka Apugan kotoma Okisila. Ebeit aijaikin aikwenyaret naka akote aitooos apugan ne ejai ? Attorney General Karai erai apugan nako kau arai erionget nesi da ijaikino aikwenyaret ? Scheduled corporations) kesi eraas iriongeta lu ejatatar apugan kede aiswamanar kwape nat, NSSF (the National Social Security Fund), Makerere University, Bank of Uganda kede Uganda Revenue Authority. Esuula Loitomonet 101 Obwenkanya mu Bonna Apak na Etubokitai Ijaikinao apak na etubokitai kanu apukor imusaagon kotoma adieketa ? Erai apak na iriamara kede ejautene loka emusaago. Ewanyuno da itunganan arai erionget lo itoosatai, kwape nat itunganan, ? Apugan nako Kiding, Apugan nako Kwap, iriongeta, kede ice da. Ijaikinit Ekisil apak na epukorere emusaago lo itoosatere Apugan nako ? Kiding, Apugan nako Kwap, kede iriongeta. Imusaagon lu itoosatere Apugan nako Kiding, Apugan nako Kwap, ka ? iriongeta, kesi ekotoi kopukoroi kotoma apak na ikar iarei ageun ne eswamaunor adyakaret. Kanu aitutuketa, mam ibore iswamaikino Apugan nako Kiding, Apugan ? nako Kwap, iriongeta, kedautu ikar iuni atubor ageun ne eswamaunere adyakaret arai na awanyunere ebe etotolikin acamanaret. Ne mam yen itoosatai eraar Apugan nako Kiding, Apugan nako Kau, ? iriongeta, imusaagon kwape nat amunamun ekiror ka itunganan, aitiji arai aimwang aitutuket, kesi ekotoi kopukoroi emusaago kotoma apak na ikar ikany kapei. Imusaagon luka alupok kesi ekotoi kopukoroi angurian kotoma apak na ? ikar itomon kaarei ageun ne alomunia engunget. Nu iswamas kotoma Adieket naka Magistrate Grade II Egelakina nu iswamas mot kotoma adieket naka e Magistrate grade II. Mam eputos kede nu iswamas kotoma adieketa nuka a Magistrate grade I, Chief Magistrate arai Judge of the High Court. Itunganan yen ekot apukor emusaago nesi epedori aiswamuan ngun ? kotoma aseunete ke arai kotoma einer arai aiwadik. Ijukakino nesi aikwenyaret na kede esamanis. Ekotokin esamanis yen itepesenitai alosit adieket kotoma apaarasia ? kede aibois nu elimoro kanu ajaikin adieket kanu apupun emusaago lo iwosatere nesi. 102 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Elimokino yen iwosai da nuka apaarit, aibois kede apak naka apupio ? magistrate aijukakin ajenak kec isamanisin Iwaitin lu iwosaete kesi etacete nuka elose kede iboro ice luka ajenak ? Eroko emusaago kepupo, ebuni atubon, e ? Magistrate aingitun yen iwosatai arai ecamunit emusaago arai mam. Arai kecamu yen iwosatai emusaago arai aitetemeto kere, ebuni do ? atubon, e Magistrate aitolomun etube ke. Arai kenger yen iwosatai emusaago, karai atutubet ke bon, ebuni ekooti ? alosit ingaren kede aipup ajenanut nako owaitin kere. Ne epupere nu engunget, ejai yen iwosatai apedor agear aitetem akiro ? Ejaasi yen itoosatai apedor aingitngit yen iwosat nesi arai ajenak ke. Ijaikinete do yen itoosatai kede ajenak ke ajenanut kec. ijaikino yen iwosat aingitingit kes idiope diopen. Epedori adieket da aingitun akirokotoma apka kere kanu aiticaun akiro ? Magistrate aiwadik ajenanut na elomunit kowaitin iarei kere. Epedori adieket kingitutu lu iwosaete ailipun agangat naka ? assessors kotoma omusaagon luka alupok, egirone ka elacakine kodukone loka einono, eidare loka idwe lu oinono arai atacakino ibaren luka emanyit kepianar edukone. Magistrate etube ke kedau apupun ajenanut kede alimonoreta nuka iwaitin iarei kere. assessors, ijaikino etube kedaun aijaun kede aiwadik nu ewomitos assessors. a grade II magistrate nesi ilipi abongokino apupio naka emusaago ke kane ejai e Chief Magistrate. Obwenkanya mu Bonna 103 Esuula Loitomonet- Kadiope Adieketa Nuka Ikaasulon Luka Apugan Nako Kwap (Local Council Courts) Esusut Adieketa nuka Ikaasulon luka Apugan nako Kwap (LC Courts) kesi eraas adieketa nu ijaikinit Ekisil loka Apugan nako Kwap arai Local Council Courts Act apedor. Ejaas adieketa nu kotoma ocaaloi, otemwan, otaunin kede odivision. Ejaas adieketa nu toma adoketa auni; Local Council Court I, Local Council Court II kede Local Council Court III. Emamei adoketai naka LC IV ka LC V adieketa nu kesi epolokinete itunga lu mam eraas ipiriotin kotoma okisila da. Konye icorakinitai adieketa nu atupakinit ainapeta nuka eitolose loka ? adieketa, kwape nat adieket naka asubunet naka Edeke, kede itunga kere araas lu eirian koingaren loka ikisila. Ekot adieketa nu itolosete aipup imusaagon lu ikamunitos aswamisinei ? nuka einono, aiyitunit ebe Ekisil lo Apolon nesi mam ecamunit inonosio lu emoromoroete apedorosio nuka eitunganane kwape nat; lu eseete ikur kobaale, kanu araut angor arai ikiliok, eriagi loka amunyo naka itunganan, ejautene ke loka akerianut, epate lo etupit nesi kede ice da. Kotoma adieketa nuka LC adieket naka e LC I nesi ejaas kee apedor na ? Akes apolou ebe arai ekoto itunganan awosan kotoma adieket naka LC, ? ekot nesi agear apukor emusaago kotoma adieket naka LC I. Epupete adieketa nuka LC II kede LC III imusaagon lu ipipitai kobongokinai ? Ne mam ewai ecamunitor etube loka LC I epedori nesi aiyatakin amusaago ? 11 11 104 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Karai ipikor kanen da epedori nesi aiyatakin toni LC III. Ekuroki engunget apurrio kanen da, elosio do akonye ke ? Lu isiboikinete Adieket naka Ekaasulo Itunga kere luka executive kesi iboikinos kocaalo arai oitela kec araun ? Adieket na otaun, odivision arai otem nesi ekotoi kojaas imeeban ikany ? iarei angor nu ebwoikinitos nuce kotoma okaasulo lo. Ekot awanyun ebe ejaas itunga kere lu akotoi eroko adieket kiboikina. Kanu aiboikin naka adieket naka ocaalo arai oitela, ekot kojaas itunga ? Kotoma otaun, odivision arai otem, itunga iuni iboikinos, idiope ekot ? Ekot itunga lu esubunitos adieket na ajaikin toni adieket adaun. kenyoununutu itunga ice kosodete imeeban aikidiokor, ekotokin adieket do aisiyekikin. Apolon loka Eicolong nesi epolokin adieket na. Chairperson elomari Atupiton ke akeje ke. Apedorosio nuka Adieketa nuka Ikaasulon luko Kau Ejaas adieketa nuko kau kede apedorosio nuka aipup ingungeta luka ? Mam adieket na ejaas kede apedorosio aipup imusaagon luka criminal kilema ngul lu eponitos naarai mam ikisila luka Local Council bye-laws and ordinances etupakitai. Epupete adieketa nu imusaagon luka civil kede criminal lu ikamunitos idwe. Ijakinitai adieketa nuka LC apedorosio nuka aipur imusaagon luta: ? aibungao arai aidisao toni aimusung iii. Esuula Loitomonet- Kadiope 105 Obwenkanya mu Bonna aijulakino iv. civil lu ipugatos ikisila luka einono, akiro nuka alup, emanyit, ejautene loka angor kotoma omanyit, auriak luka idwe, airum akeje ka yen atwana, aisigaar ibore, kede ice da lu ejaas oinono. Ejai ekooti loka LC apedor kotoma omusaagon (i-vi) lu elimoro kokuju, ? ne mam ibore yen engurianere edeparit yen isirigin ilukumin iarei. Konye kotoma omusaagon luka iboro lu einono mam enange loka ? isirigin lu elimoro kotoma angurian kec. Ejaas adieket nuka LC kede apedorosio aipup imusaagon lu elomunete ? naarai amwangi idiope kotoma okisila luka atutubet (bye-laws) lu itolomunitai kotoma apedor na ijaikinitai ekaasulo kotoma Okisil loka Local Government Act. Ejaasi adieketa nuka LC kede apedor aipup ingungeta luka alup. Ejaasi adieketa nuka LC I kede apedor aipup imusaagon lu ikamunitos ? idwe lu edyakanarete, kwape nat ejie kotunga, aimusung yenice tunganan, akoko, anear ne mam ecamakitai kede amunamun iboror kakluce. Konye arai kijaikisi imeeban luka adieket aitepesenis na aitacakin isirigin lu edeparitos ilukumin ikany luko Uganad, ekot emusaago ngol aijularo adieket naka Chief Magistrate’s court kanu aitogogongoor kede aitolomun aicirakinet. Egeune lo aipup Imusaagon Ekoto imusaagon kere kolimoroi kotoma adieket na LC I kane ? Egeunio apukor emusaago kede alimokin apolon eicolong kotoma oiner ? arai bo nat kotoma aiwadik akiro nu atakanutu. Ibwaikini yen iwosai akan ke toma aiwadikaet na. 106 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Arai kelimunit yen iwoasi kede aituk, ekotokin aiwadik akiro ke ? kosodete aijaikin nesi aicikakin akan ke toma apapula. Epukori apolon eicolong afail na emusaago lo kododete aijaikin yen ? iwosatai esamanis kede alimokin nesi emusaago lo iworotere nesi. Itemokini do apolon loka eicolong apaarit na aipup emusaago kosodi ? aikewenyar imeeban luce luka Adieket kangin. Mam ecamakitai ipiriotik luka ikisila ( ? Lawyers) abwoikin itunga kotoma adieket na kokwap kilema bon arai ikisila (breach of a bye-law) kesi mam etupakinitai ejok. Apupio naka Emusaago Eroko adieket naka LC Court kegeuna aipup emusaago, epupokino ? Elomuni aitepeget arai emameete adieket na apedorosio nuka aipup emusaago kwape kalo ejai oidiro arai bo nat ebe idiope kotoma otunga luka adieket nesi ejai ewai lo igangit ne mam epedoria ayangaun nesi aitub emusaago eirian. Karai ecamu adieket aitepeget na, itolomuni nesi nu etopolosi kesi aswam ? kwape nat, aijukar emusaago ngol toma adieket nako kuju. Konye arai kepegakisi kesi aitepeget na, eponio aiwadik akiro kere nu ? ijaikinitos kesi tetere emusaago elosi ingaren. Ne emamiar aitepeget arai ne egirokinere aitepeget, elosi adieket ingaren ? Eponio aitoswam angajep kotoma adieket na ejenet itunga lu ipu ejok. Ne ejaar ewai lo mam ejeni angajep, eponio eijulanakinan aiworoun. alimokin adieket eroko apak ebe ekotokin itunganan eijulanakinan. Mam adieket naka L.C etupakinit noi nu ejaas toma adieketa nu apolok ? nukaikisila naarai ekotoi kodaunai aipur akiro katipet. Ewanyuni adieket ebe itolomunio adieket na ecai. apak na aitetem akiro kec kwape ejeniatar. Esuula Loitomonet- Kadiope 107 Obwenkanya mu Bonna Arai ejai imeeba yen kadieket yen ejenasi kede luiwosaete arai yen ejai ? aiswamanar kede idiope kowai lu iwosaete, ebeit nesi alimun nu kosodi alemar kotoma adieket kana. Mam nesi iboikin toma adieket na naarai emwangio ikisil luka adieket na ? esubane loka Edeke (principles of natural justice). Aitoos imusaagon lu emwangere Bye-Laws Ne emwangere ikisila lu itolomunitai kotoma atutubet ? (breach of bye- laws), idio itunganan yen ejeni ebe amwangi ekisil loka atutubet nesi elimori akiro nu adieket naka ekaasulo. Iswamaunio nu kotoma aiwadik arai kede akituk kosodete aiwadik kede ? Iwadikauni do apolon eicolong arai egirigiran loka ekaasulo apapula ? Itolomuni na emusaago, yen eswamauni nu, apaarit aibois kede apak. charge lo kosodi yen iwosai aicikakin akan ke kede apolon loka eicolong da. Ne mam yen iwosatai epedorio adumun, ejaas adieket kede apedor ? aititingikin itunganan yen apolon kokale ke kosodete ainomunet ace aidar kotoma adieket. Icorakino ajenan abunere adieket aijaikin ajenanut. Ekotokin ajenan abunere kede aiwadiaketa arai ijenuneta nu ingarakinete ? Itolosio apupio naka imusaagon kotoma aibois na elapat ne epedoriatar ? imeeban luka atutubet kangin apupokina nu iswamas. Epedori araun kwap ekitoi arai otogo lo elal idoitolosio apupio na paaran. Kotoma apakio nu itegelikina, epedori adieket aimik itunga ice aipup nu ? Erai na duc kotoma omusaagon luka ikalia. 108 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Eipone lo edolokinere aitutubet Ekot ekisil ebe nu itutubo ekot korai itunga kere acamanar ( ? Ne mam imeeban kere ecamanarotor, eponio aitolot aseo kosodete aseata ? nu ipu aitelekaar kede araun eteube loka adieket kangin. Ne itoswamere aseo kanu adumunia etube, mam apolon loka eicolong ? esei kilema bon arai ikarunos aseeta; eirain nesi eseuna nesi ewai lo etubi. Erai aseatait naka apolon loka eicolong na etubi akiro do. Ebeit adieket naka LC aiwadik eitolose loka adieket kere. yen ilipi kobongokinai emusaago aipup, eponio akiro nu iwadikatai nu akotokin kotoma adieket nako kuju. Ijaikini aiwadikaet na Adieket na eyangari ainyogoor emusaago aipup airereor nu apotu kotakanutu kotoma Adieket nako Kwap. aikwenyaret na angurian kede eipone lo angurian. nu aponio kotuboi arai aicorakinet naka adieket, apaarit na atu- viii. bere ngun kede apaarit na ebeitor etace igaraman. Nu etubio Ne itolomunia adieket etube ke arai ne eseuna adieket nu ebeit aswam, mam bobo emusaago lo ebongokino aipup kanen. Ijukario ito angurian abongokino aipup kotoma adieket nako kuju. Ekot nuta kiswamaunos; Esuula Loitomonet- Kadiope 109 Obwenkanya mu Bonna aponi emusaago koyangaritete adieket ngin ido kijaikinai etube i. itunga lu itetiak da inerasi nu emusaago lo adaun nuke aipup. Kotoma aipup, mam bobo adieket ebongokini aipup emusaago. Erai aitetemet naka idunyeta iarei lu engurianete kanu alupok. Karai iwosakinos kesi kosodete akiro nu alupok aipur, mam bobo idwe kec da ipepeunete awosan kanuka alupok kangun. Epedorio akiro nu ayangaun kwape aitepeget naka apupio naka emusaago kalo. Alakuneta kede aisinapikineta nu eyangauni adieket naka LC Neitolomunereetube,ekotyenetelekaebekitolomunaialakunetaraiaisinapikinet na ejokuna. Aimorikikin: ekotokin adieket lu ewosaete aitimonor kosodete ? Ilipio lu adingakina aimurokin edinget kec kede alemar aipup erono. Declaration): ebuni adieket aitutub yen ebeit ibore kotoma aomusaago kosodi aitolomun alimoret ebe eraas alup nuka mutan, kwangin. Compensation): Epedori adieket aicorakin yen itoosatai atacakin yen emusungit nesi apiyai arai aijaikin ibore yen amunaara. Arai enyamata akituk akima itunganan, epedorio aicorakin ilope akituk atacakin yen iwosat akima epuko ediope. Restitution):Epedoriadieketaicorakinyenetalekaemusaago ainyakakin je arai ya iboro ke lu ademarit nesi. Ebeit nesi ainyakakin itunganan toma ojautene lo ajai ber nesi eroko adiakaret kiswamauna. Costs): Yen enyami emusaago nesi icorakino aitac ipaboi ikapun lu ecanican yen ewosai nesi. Fines): Ne edumunia adieket ebe ediakarit itunganan aimwang ikisila lu atutubet, iticacao nesi egelit arai efainn arai bo nat aitisilaret na ejai okisil. 110 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aitironikin: Ingisio yen eteleka emusaago aitironikinne ejai yen ekangasit ? Aikamario naka iboro kede agwelario kotoma adieketa nuka LC Aikamario naka iboro kede agwelario nesi erai ibore yen awasia Adieket ? aiswamaun kanu e debtor lo epali lo anger aitodolikin aicorakinet naka adieket. Erok nu iswamaun ejaas ace nu ekotoi kojaasi. Ekot iboro liu ikamaro koraas luka adyakaran lo epali. judgment debtor lo emoritos ibor ngul kede itunga ice, iburai alimokin kwi da ber. Ikamario iboro luka ekampuni arai ejai ekampuni ngol emusaago ii. lo etemarere ebe erai nesi kwape ekampuni e Judgment debtor Elimokino e ? Judgment debtor kosodete aijaikin nesi apak na iticaunet kanu inyo mam nesi etacitor kwape icorakitere. Iswamauno na aikamar iboro kedaunos apaarasia nu ijaikinitai yen ? etelekaar ailip emusaago ke ainyogokino apupio, apaarasia 14. Kitodoli nu ijaikin do adieket abalua naka ikamar iboro kede agwelar kanu adumunia ikapun lu akuroki yen ewosatai aijaikin adieket. Eseuno itunganan yen ikamari kede agwelar iboro lu ebakai. aikamar, a warrant, nesi ijukakino itunganan yen aseu Adieket aikamar iboro. Iticauni abalua na iboro lu ebeit aikamar. Kedaun aikamar iboro, ebuni itunganan yen ecamakitai agwelar iboro lu alimokin adieket arai apotu iboro kogwelaros arai mam. Egwelaro iboro lu ikamaritai kotoma osokoni lo ejaas itunga kere arai ? Ekotokin do itunga luka rea da aijen nuka agwelar kana. Enyarauno itunga ajaikin toma agwelar naka iboro kalu. Mam ecamakitai eswamak luka adieket kacut ngul lu apupete emusago lo agwel ido ibore da. Kedaun iboroaikamar kede agwelar, ijaikino yenewosai kosodiaitelekaar ? Imoriari nu ikapun lu alimonor akiro nu agwelar, aitac ipolisin (ne ajaar ejie) kede apeseninke elope arai alope. Esuula Loitomonet- Kadiope 111 Obwenkanya mu Bonna Etacakino e ? judgment creditor kwape icorakinitor Adieket kosodete aijaikin ikapun lu ideunos e Judgment debtor. Ailipio naka Aiyatakin Aimony Egeuni ewai lo enguriani emusaago ke kane ejai adieket na LC I, konye ? arai ejai yen engrianai kanu etube, ebuni nesi ailip awosan alosit ingaren. Ewai lo mam imonikina nu etube nesi epedorit aiyatakinailipa ke ingaren. Yen adieket na LC I elosi LC II, yen LC II elosi LC III, yen LC III elosi ne ejai e Chief Magistrate. Epedori ewai ailip emusaago aijular kane ejai e ? Ne ekotor itunganan emusaago ke alosit ingaren cut ekot adieket naka Chief Magistrate acamakin. Konye ekot korai kanu eitaputae loka ikisila. Ekot ailipa na kitodoloi kotoam apak na elimoro. Ekot kotoma apaarasia 30 ageun ne etolomunere aitutubet kotoma adieket naka e magistrate arai toma na apaarasi 14 ageun apak na angerio atubon. appeal ne ijaikinere aiwadikaet na enyaritai a memorandum of appeal. Ejaas abalua na kede akiro nu ikamuntos nu ailipa abongokin emusaago atupakin. Obwenkanya mu Bonna 112 Esuula Loitomonet-Kaarei Eministri Loka Ikisila Contact Address Ministry of Justice and Constitutional Affairs, Queen’s Chambers Plot 1-5 Parliament Avenue (opposite Farmers’ House) P.O. BOX, 7183, Kampala Tel : 256-41- 230538 Fax256-41-254829 Website: www.justice.go.ug E-mail: mojca@africaonline.co.ug Esusut Eminista loka Ikisila nesi ijaikini apugan aicoreta nuka ikisila. Ijaikin bobo nesi apugan eiswwamae loka appugan na ejokuna kede aicoreta kotoma obor lu ipu kwape nat aitaput Ekisil lo apolon. Ejaas Eministri kede idairektorets iuni kede atutubena auni. Kesi nuta: e Directorate of Administrator General, Directorate of Civil Litigation, Directorate of First Parliamentary Counsel, Department of Law Council, Department of Legal Advisory Services kede erionget loka Apiyai ka eiswamae. Igangit atutubet naka apiyai kede aswam (Department of Finance and Administration). Ijaikinit atutubet naka Apiyiai kede Eipugae iriongeta ice lu ejaas nen. Ingarenikinit e Under Secretary aipuga ne. The Uganda Registration Services Bureau, arai Eyapesi lo Erucokinit Aswamisine kotoma Uganda nesi erai atenu naka Eministri loka Adieketa ka Akiro nuka Ikisila. Konye ejaasi aitemonokineta kanu aitaraun nesi erionget lo ipuga elope bon. Nesi inerar oni nuke kotoma osuula lo etupakini. 12 12 Esuula Loitomonet-Kaarei 113 Obwenkanya mu Bonna Erionget loka Administrator General Contact Address 2nd and 3rd Floor, Amamu House Plot 5 George Street P.O. 041 341915 Esusut Aswam na apolon naka Administrator General nesi aitolot akiro nu etyakere iboro lu enyekiki yen atwan. Etapit itunga lu ipu atawakare koma iwadikaunitios alosikineta nu ekotosi keso kotupaiiarai ketwaka. Ne inyekikitere aiwadikaet (will) da mam akiro ecamanara. Ejaas atenu na kede iyapesin ke ko Kampala kosodete akotokin aipukor iyapesin ice kotoma aiboisio nu ipu ko Uganda. Ikidioko apedorosio nuka e CAO aitam aswam aibois naka Administrator General. Aswamisio nu apolok nuka eyapesi loka Administrator General Kotoma aitododlikin nu elimor kokuju, ekot aswam nuta: Aitolomun imusaagon kanu arocuna itunga lu ipurujaete ekisil, lu eraasi ? fraudulent administrators of deceased’s estates kede ice da kanu aitolitol eiswamae loka akorakin iboro kalo arai kana atwan. Akorokor iboro luka ka yen atwan ne ejaas itunga lu icorakinit ekisil ? Aingarakin idwe lu eroko edisiak aidar ibor kec, kede lu itunga lu mam ? akwes ke iswamete kitoritete ne ejai Ekisil loka Public Trustee Act kwape idariatar luka Public Trustees. Aijaikin aicoreta kotoma akisila kede aipur imusaagon lu eirumane. Certificates of No Objection ne ejaasi ngul lu ekotosi ailip Ibaluan luka Court (Letters of) Administration. 114 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Airumun iboro kalo atwan ne ejaar aiwadikaet (Will) Mam ekisil ecamakit itunganan kere akorokor iboro ka itunganan yen atwana komam edumunit apedor kotoma adieket. Ejaas nu arai abu yen atwan kinyekik a will arai mam. Akorokor iboro luka yen atwan kotuitete ainapet ke arai e ? Will aiwadikaet na itodunit eipone lo ekotor yen atwan iboro ke akorokor ketwana nesi. Ekoto nesi kicikakitete akanin, yen etolomunan kede ajenak iarei ii. Ekot nesi alimor itunganan yen ekorokoroi iboro arai iii. will ne etwania itunganan yen eswamauni nesi. Ejai atyakunet eipone lo ekorokoroe iboro yen etwanai ? testatesuccession,ijaikiniadieketitunganan apedor na akorokor iboro luka kayen atwana kingitunite apedor kede aiwadikaet ka yen atwan inamakitai. will itunganan yen eraun executor, ebuni yen elimoritai ailipun apedor na enaritai “grant of probate”. testate succession nesi ebe yeni iwadikai ainapet (testator) ke nesi ikenyunit eipone lo ekotor nesi iboro ke kokorai. Ekot ekisil itunganan yen esenit yen atwan ? executor (ekilokit) arai executrix (aberu) atupakin ainapeta ka itunganan yen atwan kilema bon ne emamuunor eirian arai ne ejaunor aise ikur kobaale noi, kwape nat arai mam yen atwan akoto ikoku ke arai na owaike adumun idio ibore. Nen epedori itunganan ailip adieket aijuakin ainapet tetere nesi da edumuni agangat. Esuula Loitomonet-Kaarei 115 Obwenkanya mu Bonna Kotoma ? testate succession, ijaikino probate ne ejai itunganan arai itunga lu elimoritai kwape executor(s) luka ainapet. Epote itunga lu atupakin nu iwadikatai kotoma o will arai ainapet ka yen atwan. Iponesio lu ilipes e grant of probate Ekot itunganan yen ilipi apedor na koseunitete kwape ? executor kotoma o will ka yen atwana, arai komamei apegakinet kane ejai Administrator General. petition lo kibwaikitete akan kede aitigogongoret. Eponio ainamakin abalua naka atwanare ka itunganan toma. Aikwenyaret naka ailipa nesi ekotoi adumun kotoma adieket kosodete ? alimoret na aitolomun kotoma apapulai nuka iyemuto lu esiomio kaibois kangin. Kedaunos apaarasia 14, ijaikino apapula na iyemuto na kobu itolomu ? alimoret nakotoma adieket kijaikinete e Court Registrar arai e Magistrate kanu aijen ebe ebeit na emamet apegakinet kotoma ke arai a caveat. caveat aiwadikaet na ijaikino adieket aitepeg ailipa naka e probate. Kedaun awanyanar, ijaikino atubon afail kanu nesi aicikakin akan ke ? Airumun iboro kalo atwan ne emamiar aiwadikaet Erai intestate succession na mam eputos kede na elimoro kokuju naka testate succession, naarai emamei ainapet inyekikit yen atwan atupakin. Ne emamiar a will, etupakino nuka ekisil lo ekot iboro kalo atwan akorokoro tetere lu ebeit ajaun kede ka kesi edumunete. Akes apolou ebe abu yen atwan kinyekik ainapet na amamei arai na mam adolit. Kanu itunganan akorokor iboro ka yen atwan ? intestate, ebeit nesi ailip ebalua loka Letters of Administration. Letters of Administration ne ejaas itunga luta: Itunganan arai itunga lu ajenas kede yen atwan arai kanu aokot i. 116 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda arai kotoma odukone. Egeuno ber aijaikin apuserut arai epuserut yen ebeit adumun einer lo epol. Ijaikino yen apesen da arai etwanit itunganan komamei yen eje- ii. The Succession Act ikisila lu ebeit atupakin ne ekorokorere iboro layen atwan yen etwani komam iwadikat e will ke. Kwape nat aitetemet, arai inyekiki yen atwan apuserut arai epuserut, idwe, emisika kede ipajan lu idario kanen, edumuni apuserut arai epuserut 15%, idwe 75%, ipajan lu itanio kanen 9% kosodi emisika 1%. Egelegela ekorokore kane ejaas lu ebeit adumun. Itijenarit bobo ekisil da ebe ingai erai ipajan yen itanio kanen ka emisika ? arai a dependant relative and a customary heir. Ipajan yen itanio kanen nesi epedor araun aberu, ekilokit, onac, inac, ? tata arai papaa, arai itatait lu apak na atwania yen atwan adumunenei agangat kere kama ke. Mam apuserut arai epuserut edumuni iboro ka yen atwan arai kolo ? etyakakina kesi ngin tunganan iboiei kowaike adaun ikaru iarei (2). Eyuwarit ekisil ere mam isiarusiaruno kwape nat etogo lo ore kede ibor lu ? ejaas toma ke kesi mam ekorokoro tetere lu esalakinete nen itoswamaete, kwape nat apuserut kede idwe lu apolou naka ikaru kwap naka 18. legitimate) kede lu awai (illegitimate). Eipone lo ilipunet letters of administration Egeun akorokor iboro kayen atwan kede ne ilipunere apedor kotoma adieket arai letters of Administration arai Probate, ne ejaar aiwadikaet Will. Kotoma atwanare ne mam yen atwan inyekikitor ainapet ke ekot alimor ? Iswamao nu kotoma aileleb naka Atwanare na edumunio koyapesi ka Administrator General. Esuula Loitomonet-Kaarei 117 Obwenkanya mu Bonna Ekot eripota lo atwanare kowupaki kede ebalua loka LC 1 loka atutubet ? Arai ekotosi itunga lu eyangaunete eripota akorokor iboro, ekot kesi ? ayaunite ebalua lo mam apegakinet (Certificate of No Objection). Mam apuserut arai apusrut ekoti ajaikin kede ebalua ngol. Administrator General airereor ailipa ngin kosodi aseun arai aijaikin apedor arai mam. Administrator General aigir aijaikin a Certificate of No Objection arai mam itunganan yen ilipit ebeit ailipa ngin kotoma okisila, arai mam itunga luka ekale kangol ecamunitos. Kedumun apapula na apedor, ijaunio ibaluan kotoma adieket ? (application for letters of administration). Ekot ailipa adumun ibaluan lu kiwadikatete kotoma Amusugun ? kitodutete apak kede aibois na atwanare ka yen atwan kede aitem etia lo isirigin. Ekot ailipa na kojai ebalua lo atwanare kede loka apolon ecolong LC I ? loka atutubet kana atwania arai ne idaikinitai yen atwan Aikwenyaret kanu ailipa nesi edumini kotoma adieket na do itolomunio ? kotoma apapulai nuka iyemuto arai naka Apugan e Gazette. Kedaunos apaarasia 14 ageun ne etolomunere aikwenyaret na ailip ? kosodi komamun yen itepegit, ijaikino do apapulai nu kede na iyemuto adieket. Keadun awanyanar kane ijukario ne ejai atubon loka e ? High Court, kanu nesi aseun aijaikin arai mam Letters of Administration. Keseu atubon aijaikin ebuni do nesi aicikakin akan ke toma. Ekot adieket da aikongokin acikum ke toma obaluan lu ? 118 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aswamisinei kalu ititingikit adieket apedorosio nu ikamunitos iboro kalo atwan Kedaun acamun, ebuni e administrator arai executor atukokin iboro kere kalo atwan, aiburaun lu ejai apesen kede atacanar apesenin ke. Erai aswam naka e administrator arai executor nata; Aitolot asuban kanu ka yen atwan arai inyekikitai iboro lu epedorete ? aiswamaun ngun; Aitoduun kotoma adieket kotoma olapio ikany kapei, iboro kere luka ? kalo atwan, apesenin nu etaci kede nu atacanar da; Aitodun eipone lo itoswamator nesi apedor na akokrokor iboro. arai executor kesi ejenas kotoma okisila kwape lu abwoikisi lo atwan ido ejaas kede apedorosio nuta: Oboro kere luka kalo atwan mam yen egwelari komam kesi ? Iepedorio nesi awosan arai epedori nesi awosan itungana ice kanu iboro ? kalo atwan Nu icorakinitai e administrator arai executor nesi aswam Arai kitolitol e ? administrator arai executor iboro kalo atwan, itepesenio nesi aitac. administrator arai executor aitoswam iboro ngul kanu ajokus naka ekale kede lu esalakinitos ejarete. Administrator General lo itolosi apedorosio kotoma obro lu ikidioko ko Uganda (all small estates). Aso, kanu angun, epedori aijaar iboro lu inyekikinitai apak kere koma edumunit ebalua lo mam apegakinet. Konye ekot iboro ngul komam edeparitos etiai kec loka isirigin ilukumin akwatat. Administrator General aijaar iboro kalo atwan kewanyu nesi ekotoi iboro ngul aitolor arai akokwar. Ebuni nesi aitepesen itunganan yen akot aiswamaun ngun. Esuula Loitomonet-Kaarei 119 Obwenkanya mu Bonna Yen eswamaete kede yen atwan komoritos ebisines kec yen engeri ? aitolomun elose lo ameda kede etyake ke, nesi edyakari kotoma okisila ido eponio aitepesen. Karai da ijaikin ibaluan luka acamakin akorokoro, epedori e ? Administrator General aiworoor ebalua ngol kinyakunaarai edumunit akiro nu itepegete. Kanu aisiom kokuju, ejokuna itunga kere luka apolou naka ikar 21 kuju, aiwadik ainapeta kec arai wills kec eroko etwana aitodun eipone lo ekorere iboro ke etwana nesi. Apolou naka apuserut kede epuserut Ekot kojai edukone kotoma okisila konye do eraun itunganan apuserut ? (cohabiting) kede ekilokit arai aberu arai adaun apak na ewoj, kwape nat ikar akais auni kede auri idwe, mam itaraunete itunganan ekilokit arai aberu na odukone kotoma okisila. Kanuangun,kanuitunganananyaraoapuserutaraiapusrut,ekotedukone ? kec kojai kotoma oipone ediope kaluta kokwap. Iponesio luka Edukone ko Uganda Imwaas iponesio luka edukone ko Uganda ikany. Eraas luta; Aiwen epeta kotoma okelesia arai okanisa. Adukokino koyapesi ka Egiran loka Edokone (Registrars of ii. (Eraasi Registrar General kede Chief Administrative Officers kere Registrars of Marriage). Adukokin naka Isiriamun ko Omusikiti iv. (Hindu marriage) Kanu edukone loka Ikristayon araun lo ileleba kokisila, ekot ? kiswamautetet kotoma okanisa arai okelesia lo ijakinitai alaisis naka aiwen itunga ipetai. 120 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Edukone lo einono nesi ekotoi kitodolikite nue ekot einono ngol. Idiope koboro lu einono lu ilelebikinete edukone nesi aitac iboro lu ? Apolou naka ikoku Erai ikoku yen ewuritai kanen arai yen itopolounitai kanen. Ijaikinit ekisil idwe kere apedorosio nu eirien arai ewuritai kanen arai mam, (legitimate or illegitimate). Erionget Lo Iwosaere Apugan (Directorate Of Civil Litigation) Erionget lo Iwosaere Apugan (Civil Litigation) Esusut Erai Erionget lo Iwosaere Apugan ediope kotoma odairektorets lu ejaas toma o Ministri loka Ikisila. Itoosai nesi imusaagon ne eraar apugan da idiope kotoma owai komusaago. Kotoma okisil, epedori apugan awosan ido epedori nesi da aiwosao kotoma omusaagon luka civil claims. Elomuni angurian kanu iboro lu arokoko lu atakanut kwape aitutuketa nu amwangi nukec, arai akiro nuka ikisila. Epedori apugan awosan itunganan arai ewanyu ebe amwang nesi apedorosio ka ice. Imusaagon luka civil proceedings kane ejai apugan arai aitoos apugan, kesi ejaikin Attorney General toma. Konye mam Attorney General iyangari imusaagon lu kere nesi kwape itunganan, ejaas iriongete toma atenu naka Imusaagon luka Itunga. Aswamisio nuka Erionget kalo Aijaun aikwenyareta nu ekotore aiwasa apugan kede aswam nukec. Ajaikin aipup imusaagon lu iwosator arai iwosatere apugan kede irionget ? Abwoikin apugan kotoma omusaagon luka ikisila kede lu itepegitere ? Aitolot aitub imusaagon aibois ka apugan. Esuula Loitomonet-Kaarei 121 Obwenkanya mu Bonna Ajainikin airiamunet Okomision loka Apedorosio nuka Eitunganane ? (Uganda Human Rights Commission) kede adieketa nuka Tribunals kokiror luka apugan. Aijaun kede atacanar atacanakineta nuka arai nu ebeit apugan aitac. Ainerun kokinga naka adieket kanu imusaagon lu iwosatere arai lu ? Attorney General kotoma akiro nuka imusaagon luka itunga lu iwosai apugan arai lu iwosatere apugan. Erionget lo Iwadikaere Ikisila (First Parliamentary Counsel) Esusut Erai lo erionget lo apugan lo iwadikunenei ikisila. Apedor naka aiswamun ekisil kijaikinitai: Akan naka i. executive na Apugan kitorite Oministri arai atenu ke ii. private member’s Bill ekomiti loka Airabet. Edio kotoma atenuek nu epedorete aingitun e First Parliamentary Counsel aitolomuun ekisil lo ebeit aijaikin toma Airabet na ejaas kede apedorosio nuka aswam ikisila. Aswam naka Erionget kalo aijaun kede aiswamanar ka aicorakineta nuka ekabinet loka iministan ? Aitemonokin Alimoret naka Iministan kanu ikisila lu ipepeunitai. Private Members’ bills kanu aijaikino Airabet. statutory instruments, legal notices kede parliamentary resolutions. ordinances and bye-laws kanu Apugan nako Kau Aitolomunun ? Bills, Statutory instruments, Regulations ka ikisila luka Airabet Rules of Parliament. 122 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aijaikin aicoreta kanu eitaputae loka ikisila lu ikotoi aitolomun. Ekansulo loka Ikisila (Department of Law Council) Erai Ekansulo loka Ikisila atenu naka Eministri loka Ikisila. Etolomuno atenu na kotoma Okisila luka Advocates luko Uganda (Advocates Act). Engici nesi esiswame kede iponesio luka advocates ko Uganda. Imeeban luka Ekaasulo loka Ikisila Imeeban luka Ekaasulo loka Ikisila kesi luta: Atubon i. Apolokiniton e Faculty loka Ikisila ko Makerere University iv. Advocates iarei lu iswamete ido koseunite e v. Eswaman ediope lo Apugan lo ejaas kede abaluan nu asioman nuka vi. Apolon eicolong kede Imeeban luka ekaasulo, kilema ngul lu eraas ex-officio, kesi iswamaete epelu loka ikar iuni konye epedorio aiyatakin apak ke na aswam. Aswamisio nuka Law Council Eraas aswamisio nuka ekaasulo nuta: Awanyun ebe itutuorio ipiriotin lu ejokuka kotoma aisisianakin nako i. Akwetar akiro nu itemonokitai kanu aisisianakina, aingito kede aitu- ii. Aicor apugan nu ebeit aswam kanu aswam naka iii. Awanyun ebe ijaikino itunga lu mam epdorete aitac advocate s agan- v. gat naka ikisila (legal aid and advice). Esuula Loitomonet-Kaarei 123 Obwenkanya mu Bonna Ejaas Ekaasulo lo kede apedorosio nuka aitoos advocate kere lo emwangi iponesio luka aswm kec (breaches the Advocates’ Code of Conduct). Itunga luka rea lu ejai angurian kanu aswam naka advocates kesi inomete eripota toma oyapesin luka Law Council ko Oministre loka Adieketa kede Akiro nuka Ikisila. Ekomiti lo etikitiki Iponesio lu arokok (Disciplinary Committee) Erai Ekomiti lo Etikitiki Iponesio lu Arokok loka Ekansulo lo Ikisila lo ebwai- kini Ekisil loka Advocates. Imeeban luka Ekomiti kalo kesi eraas luka Ekansulo loka Ikisila. Angurianeta Anguriankanueiswamelokaadvocateneiiwadikaunokosodeteaijukakin ? Ekoto angurian ngin kicikakitete akan arai aikongokin ebokirit lo ? Epedori Ekomiti lo Iponesio acamun angurian na mam iwadikatai da. Ekoto angurian kiticaunite kotoma awurian akiro nu abeit nuka ? Ne ijaikinere angurian mam bobo inyakario komam Ekomiti ? Ekomiti nesi ewanyu arai itodunit angurian ebe adyakarit ? advocate kotoma oiswame ke kosodi aimwang ikisila luka iponesio luka advocates. Ingisio advocate arai yen anguriani aiticaun akiro ace. Ekomiti nesi eseuni arai epupio angurian arai mam. Arai ewanyu Ekomiti ebe ekot aipup angurian na, itemokini nesi apaaarit ? naka aipup angurian kijaikinete yen enguriani kede advocate ainomuneta nuka ebalua kalo. Arai ejai ewai lo ejaas ibaluan arai iboro ijenuneta lu ekot nesi kojaas ? toma apak na apupio na emusaago, ijukakini nesi iboro lu Okomiti, apaarasia atomon kawongon erok apak na epupere angurian edolo. 124 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ekomiti nesi ejaas kede e ? lawyer lo iwosai aibois ka yen enguriani. advocate ajaut kede e lawyer ke lo etaci nesi kocoe ke. Arai ejai ewai lo emamei apak na apupio, ebuni Ekomiti aipup angurian ? Ajenanut nesi ijaikino kilairaete itunganan. Ekomiti nesi epedori aiworoun ice itunganan aijaikin ajenanut. Kedauni aipup, ebuni do Ekomiti aitolomun aseunet ke. aseu Ekomiti kitoritete toma aseo na eyangariatar lu ipu apaaran. Ijaikini Eigirigiran loka Ekaasulo ekopi loka aseunet naka Ekomiti ewai ? lo ekot kere kotaci nesi ikapun lu elimokino nes. Aicorakineta nu itolomuni Ekomiti lo Iteteni (Disciplinary Committee) Ekomiti nesi, kedumu ebe adyakarit ? advocate, icorakini nuta: Aikisaro naka ekiror ke kotoma oitaabo loka i. Aicorakino ainyakakin yen enguraian iboro ke katipet. Itunganan yen mam imnikina nuka etube loka Ekomision loka Iponesio nesi epedori aiyatakin angurian ke ailipun kobongokinai aipu kotoma o High Court kotoma apak na apaarasia atomon kawongon ageun ne edumunere aicorakinet. Erionget lo Icori kotoma Okisila (Directorate of Legal Advisory Services) Epolokinit Erionget lo Edairekta kingarakitos nesi Ikomisionas iuni. Aswamisio nuka Erionget kalo Erai aswam naka Edairektoret nak aijaikin Attorney General kede Solicitor General agangat kwape ecorak luka Apugan kotoma akiro nika ikisila. Aswamisio nu epolok nuka Edairektoret kesi nuta: Esuula Loitomonet-Kaarei 125 Obwenkanya mu Bonna Aijaanakinapugankedeiriongetakeaicoretakotomaakironuikamunitos ? Attorney General kede Solicitor General. Abwoikin iriongeta luka apugan kede Ikomisions ke kwape ekotore. Aitolot erisaac kanu aingic iboro lu ikamunitos ikisila kede aipopoun ? Aijaikin arai aitaputa ikisila arai eiswame loka iministries kede iriongeta ? luka apugan Ainerunun kede aitolomun aitutuketa kokiror luka Apugan kede ? Aswam nuka imusaagon kede aitutuketa kokiror loka ? Aiswamanara na ainerunun kotoma akwap kere. Aigang apugan kede ikomisions ke kotoma aitutuketa kede ice da. Aitaputa kotoma okisila aitutuketa nuka itunga. Esuula 13 Obwenkanya mu Bonna 126 Esuula Itomonet-Kauni Erionget Loka Aiwadiakao Ko Uganda (Uganda Registration Services Bureau) Contact Address 4th and 5th Floor Amamu House Plot 5 George Street RO. Tel 041 235915 Esusut Erai Bureau atenu naka apugan na mam egongakina toma Oministre loka Adieketa ka Akiro nuka Ikisila. Anyaritai ikolo Uganda Registration Services Bureau ebe atenu naka Registrar General. Emaikinitai Bureau lo kwape Company Registry. Konye ejaas eyapesi lo kede iyapesin luka egirak lu ipu: Erejesita loka Ikampunin ( i. Erejesita loka Aidoununeta kede Atwakisia ii. Erejesita loka Adukonokin ke Airum aitopoloun idwe iii. (Registry of Intellectual Property Rights). Erejesita loka Ikiroria luka Ebisines v. Erejesita loka Ibaluan lu Itegelikina vi. Ikamunit eyapesi lo akiro naka aiwadik ikampunin lu egolokino naarai vii. Iwadikai bobo e Bureau da lo Iriongeta lu mam Egongakina Apugan (NGOs). 13 13 Esuula Itomonet-Kauni 127 Obwenkanya mu Bonna Aiwadikao naka Ikampunin Apolou naka Ekampuni Erai ekampuni aswam naka ebisines na eraar ejautene ke kotoma okisil lo esipo kanuke ido komam egongakina ne ejaas eswamak ke arai ikulepek shareholders. Epedori ekampuni aiwisa ido eoedorio ekampuni da aiwosao. Mam ikamaro iboro luka shareholders kanu atacia apesenin naka ekampuni. Iponesio luka Ikampunin Ejaas iponesio luka ikampunin iarei lu iwadikauna ko Uganda: Company Limited by Shares ka Company Limited by Guarantee Ekampuni loka Company Limited by Shares Erai lo ekampuni lo etukokini apiyai nu egeunere ebisines arai capital kotoma agwelanar shares. Ikampunin lu ipu ibore yen etikitikei nesi shares. Ne edaunor aijar naka ekampuni mam epedori aitac itunga lu agwelete ? shares kanu aijaikina nesi apiyai ne akotore. Ketakanutu nu ekotokino itunga lu mam angetakitos aitac shares kec aiswamaun ngun kotoman atipet. Ngul lu adaunitos aitac ikapun kec bobo iburao. Ekampuni loka Company limited by guarantee Erai lo ekampuni lo mam edumuni ikapun lu ageara aswam ebisines kotoma agwelanar shares. Edumunio ikapun lu kotoma owaitin ice kwape nat isirigin luka araut emeeba, aiyananakineta membership fees, subscription fees and donations. Eseunete imeeban ikapun lu ebeit kesi atukokin ne egolokinere aswam ? Mam imeeban luka ikampunin kalu ekotosi ameda, kwape nat ? Aiwadikao naka Ikampunin Arai ekotosi itunga aiwadik ekampuni kec, ekot kesi atupakini ainapeta nuta: – 128 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aijukar ailipa kanu ekiror loka ekampuni aiwadikaun. Toma apak ngin mam bobo ice ebuni aiwadik kitoswamai ekiror ngol. Registrar of Companies: Ainomuneta arai ikopis iuni luka Ikisila luka ekampuni kus i. (the Memorandum and Articles of Association) nepepe. Itijenikit e mem- orandum ekiror, eipone loka ebisines, alosikineta nuka ekampuni. Iticaunit bobo nesi ikisila lu itolosere aswam kotoma okampuni lo. Apiyai nu emuno atukokin kotoma agwelar ii. Iwadikiakino toma afoomu na enyaritai Company Form Akirot naka advocate kanu aitolomuni ekampuni ngol itungan- iii. an arai egurupu lo elimoro kotoma Articles of Association kwape edairekta arai egirigiran. Iwadikao nu toma afoomu na Company Form No. Memorandum and Articles of Association nuka ekampuni kitoswamete advocate lo ejeni eipone lo iwadikaet kotoma okisila. registering ekampuni, ijakini e Registrar abalua na enyaritai a certificate of incorporation. Ageun apak na ejai ekampuni kotoma okisila. Nu iswama kedaun aiwadikaun Ekotoi ekampuni kedau aiwadikaun aijukar abaluan nuta kanu aiwadik: Alimoret na itetemi ne ejai ebisines kede ne edumakino arai ne i. Ekotoi aiswamaun nu toma na apak na isabii- tin iarei. Esuula Itomonet-Kauni 129 Obwenkanya mu Bonna Alimoret naka Ekorokoroe loka iii. Ekotoi aiswamaun nu toma na apak na apaarasia akais akany kapei. Nu ekotoi aitodolikin iswamai ekampuni ebusines Kanu aitolot ebisines, ekotoi ekampuni kojaas kede alaisis na agwelanar ? na ijaikinit apugan kwape nat Local Authority kwape Kampala City Council, a Municipal arai Town Council. Ikampunin lu ejaasi ocaaloi, edumakinete kesi alaisisin oyapesi loka ? Ekot ekampuni apukor akaunts kede ebank kitolomunitete acamunet ? naka airiamunet kanu aseun ebank lo idari apiyai kec. Ekot aiwadikaet na kijaikitete Registry of Companies. Ekotoi ekampuni da aiwadikaun kede erionget loka ? Uganda Revenue Authority kanu etace loka isolosinei. Eyaitene loka ikampunin Eboodi loka Idairektas kede shareholders kesi itolosete aswam naka ? Itoswamaete idairektas airiamunueta kec nuka Ebood kede shareholders ? Erai airiamunet na apolon na etubi akiro nu ipu. Ekotoi ngol ekampuni lo ikulepek ajaut kede edairekta ediope kede ? Ikampunin lu apugan kesi ekotoi ajut kede idarektas iarei. Epedori edairekta ediope aswam kwape egirigiran arai mam erai nesi ? Ekot ekampuni atupakit ikisila ke eseuni idarektas. Registrar of Companies aikwenyario ngin apak na ijulakinere idairektas arai Secretary. shareholders kede apedor na alemar edairekta kotoma airiamun naka general meeting. Iwadikao akiro nu ko special notice kijaikinete nesi da ekopi. 130 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Enyaritai aitutubeta nuka ekampuni kolomunitos kotoma airiamunu ? (The Companies Act) nesi imarunit iponesio luka aitutubeta kanu irwan auni kwanata: ordinary, extraordinary kede special. Akiro nuka ordinary resolution kesi itutubet itunga ko simple majority konye nuka a special resolution nesi ekotoi korai iuni kangun iwongon itutubete. Agolokin aswam naka ikampunin Kedaunekampuniaiwadikaun,esalakinerailoejaikotomaokisilakarai daetwakat imeeban ke arai kisooko ebisines. Kanu aitainag aswam cut ekot do apolokinitok aitup ainapeta nuka “winding up.” Eweni ekampuni iboro ke: Arai ingitu ekampuni elope. Atupakin aicorakinet naka adieket kanuta: ? Etolomu airiamun naka ekampuni ebe egolokinai aswam kec. Ekuroki aitolomun eripota lo ijukakino ii. the Registrar of Compa- nies arai airiamun na apolon a statutory meeting. Iswamas nu bon kede ikampunin luka apugan. Erai e shareholder nesi egeuni al- imun ebe kitinangai aswam kec kwangin. Arai mam ekampuni egeari aswam ke kotoma okaru ediope ne iii. iwadikaunor, arai mam iswamai adaun ekaru ediope. Ne ikidiokoto imeeban adepar lu ekot ekisil kojaas, ekot ekisil iv. kanu ekampuni lo ikulepek itunga iarei, kosodi lo apugan itunga ikany kaarei. Esuula Itomonet-Kauni 131 Obwenkanya mu Bonna Eiwadikaune loka Ikiroria luka Ebisines Kilema ikampunin, iriongeta ice lu iwadikunos aswam ebisines ko Uganda kesi lo itunganan idiope bon (sole proprietorships), lu imorikikinos (partnerships) kede Asuswaitin (Cooperative Societies). Iwadikao Asuswaitin Egiran loka Co-operatives ko Oministre loka Eilate, Agwelanar kede Etatai, (Tourism, Trade and Industry). Kanu ebisibes lo itunganan idiope bon ka lu imorikikina, ekot kitoswamaete ekiror ediope bon lo iwadikauna, kwape nat `Ngora United Traders’ arai `Alenyo and Sons’. Ekot ekisil ebe iwadikauna ikirorria lu. Karai da iriongeta lu mam egongakina apugan, NGOs, ekotoi kesi da aiwadik ikiroria kec e Registrar of Business. Epedorete ikampunin da aiwadik ikiroria luka aitolot agwelanar. Iwadikao lu kede e Registry of Business Names. Ebisines lo Itunganan Idiopet (Sole Proprietorships) Kotoma obisines kalo, erai idiope itungana nesi egeuni aswam ke ilope bon. Akiro kere ejaas akou ke, apesenin kede ameda na edumuni. Konye ekot nesi aiwadik ekiror lu itoswamao kotoma okisila loka ebisines kalo. Ebisines loka itunga lu imorikikina (Partnerships) Erai na agwelanar na imorikikina itunga iarei arai adepar kanu aswam ebisines. Ekot kojaas itunga iarei konye mam adepar akais aarei. Erai acamanaret naka itunga kalu iswamaunete ebisines kec. Komam ikoni kwape Ikampunin, mam ekiror loka e ? partnership egelakina kede oka ikulepek, its partners. Ne etakanuniar apesenin, ikulepek kere aimorikikina kesi etacete. partnership, ekot ikulepek kiwadikata ekiror loka ebisines. 132 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Nu etupitai kanu aiwadika ekiror loka ebisines Kanu aiwadik ekiror loka ebisines, ilelebio afoom na enyaritai ? a Statement of Particulars, kane ejai Egiran kloka ikirora luka Ebisines ko Uganda Registration Services Bureau. Ekoto aswam nu eroko aswam egeara arai toma apaarasia 14 nu ? statement kojaas nuta: Ekiror lo ekotoi aijaikin ebisinese. Ikirora ka ikulepek, akwapin nu elibunitotor kes, ne iboiotor, iv. aswam; arai ekiror loka asuswait corporate name kede registered office of the corporation(s). Kanu ebisines lo itunganan idiope bon, icikakini nesi akan ke toma ? Ebeit itunganan yen icikakin akan ke ailair kane ejai Ekomisiona loka oaths (advocate lo aseun kwape Commissioner for oaths arai e magistrate). Inamakino ailairet na ne ejai afoomu na ilipitor nesi aiwadikaun. ebisines lo ipu ikulepek kesi kere kes icikakinete akanin kec toma ailipa na. Registry, the Uganda Bookshop arai Oyapesi loka Eposta kotaci ikapun ke. Kedaun aileleb ailipa na, ebuni eswaman kanen aingic arai edolit ekiror ? Epedorio ekiror ainger arai emunoi ebe mam edolit naarai emoromoroi ? a Business Name Registration Certificate. Esuula Itomonet-Kauni 133 Obwenkanya mu Bonna Ekotoi abalua na kikajakitete ne idelelei kotoma aibois na aswam. aitouun nesi arai aibwa nesi erai adyakaret. Idari Egiran irekods luka ikirora kere luka ebisines. yen ekot aingic ikirora lu aijaikin kitelemun nesi apiyai adis. Arai ejaikinos nu ijulakinos kede nu ijaikitai ko ? statement of particulars, ekot aijulakinet na kitodolokinai ne ejai Egiran kotoma apaarasia 14, arai mam eraun adyakaret. Ne ewosikana itunganan, ebisines aswam, ekot aitijenikin Egiran toma ? Eyaitene loka ebisines lo emoritai Ipugatos ? partnership aiwadikaeta nu ecamanete ikulepek ageunet aitup. Mam erai aicorakinet ebe ejai duc e deed aitolomunio arai ebe ? partnership nesi ekot kojaas nuta: Ekiror loka i. Apiyai nu eyangaunit ngin tunganan kanu ageara ebisines. Eipone lo emorere ameda kede apesenin nuka ebisines. Eitolose loka aswam naka ebisines ngin paarit. Itunga lu icikakinete akanin kec toma obaluan luka ebank. deed aiwadikaet na itolomunio kotoma Okisil loka Ibaluan (Registration of Documents Act). partnership aitoosao kokiror ke arai kitoritete ikulepek idiope diopen. 134 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Konye, arai iwosatai kokiror loka ebisines, ejai kesi aibwo adyeket kwape ? Epedori ekisil aikamun idiope kwape itunganan arai ebisines kec. Mam itunga lu imrikikina epedorete aidotonor ipaup kec kotoma ? obisines komam acamanaret naka apedor kangin. Epedor ngin aijaikin agwelanar kec agolokin. Lu ekotosi alemar kesi iswamaunete nu kijaikitos luce aikwenyaret. Nu ekotoi kanu ebisines loka partnership ka sole proprietor Aitolot ebisines loka partnership arai sole proprietor nesi ekoto: A i. a tax identification number) (TIN) Angar akaunt ko bank. partnerships, itoswamao e partnership deed, e statement kede ekiror loka ebisines kani angara akaunt kobank. sole proprietorship lo ejaas kede ekiror lo iwaikaunitere ebisines, engaaro akaunt nak bank kede e statement ka certificate of registration. Ekot duc ajaut kede ibaluan lu lu itigogongoritai ebeit kec. Aiwadikao naka Aurio ka Atwanare Kotoma Okisil, icorakinitai ngin ikoku yen idouno kede ngin atwanare aiwadikaun. Ne iwadiakunere awurio naka ikoku, ijakino ? Koipone kangol, ne etwanaia itunganan, kosodete atwanare ngin aiwadikaun, ijakino death certificate. Ejaasi iponesio luka abaluan nu ijaikino kanu aur kede atwanare. apak na esupaana kede nu apak na awojan, Short and Long birth or death certificates. Registrar General nesi bon ijakini itunganan abalua na apk na awojan. Esuula Itomonet-Kauni 135 Obwenkanya mu Bonna Iyapesin luce kesi ekorete abaluan nuka apak na edit. Ejaasi aiboisio arai apakio nu mam ekotore abaluan nu apak adio kwape ? Konye kitodik ijo Egiran abalua na eurian ijaikini ijo eyapasi loka ? Registrar of Births and Deaths abalua naka long birth or death certificate. Eipone lo adumun abalua naka awurio Erai birth certificate abalua na itodunit kotoma okisisla awurio naka itunganan. Icorakinitai awuriak aiwadik idwe kec ne idounere kede adumakin kesi abaluan nu. Itjenikino eyapesi loka Registrar of Births kiwadikaete birth certificate. Arai da itungana yen apolon epedori adumun abalua ke na awurio. Kanu awurio naka ikoku aiwadikaun ekoto: Itunganan aileleb afoomu naka ? Ejaas abaluan nu oyapesin ka Chief Administrative Officers, the Town Clerks, City Division kede Otemwan kere. Idoun ikoku adekis na apugan arai omateniti lo iwadikauna, ijaikinete ? kesi abalua naka apak na edit na awurio. Registry of Births and Deaths kanu adumun Long Birth Certificates. Declaration of Birth ekot ayangar oyapesi loka Registrar of Births lo idunyatar ijo. ko distrikt nesi e Chief Administrative Officer, ko Otem, Ejakait Apolon Etem, ko Municipality arai Town Council nesi Town Clerk kosodi ko City Division it erain Division Principal Assistant Town Clerk. Registrar General kede atupitok ke kesi eraasi Registrars of Births. Apolou naka abalua na aurio Itoswamao abalua na aitoduun ejenunet loka: Lu auriak itunganan yen inerai kobalua. 136 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ikaru lu apolou ke. Ingarakit ne adieket, kwape imusaagon luka e ii. de- filement arai lu ikoku yen atwana awurian ke kanu adiakaret ka itun- ganan ice aitutub nu edolit aiswamakin adiakaran. adumun abalua naka e passport arai ace abalua na alosit. Awojau na aijar naka itunganan yen atwana: karai komam aiar ti nesi iv. kedau apak na ewoj bia ejari arai iswamai. Itoswamao akiro nu ne etubere egelit lo ijaikino ipajan ka yen atwan yen aiar emotoka kanu airenge na apalisonut na erengian ece. Ikaru lo apolou luka itunga lu ekotosi aibwo aseuno kwape nat alosit v. Ikaru lu awosikina aswam naka Apugan arai ace da. Ajokis na Abalua na Atwanare A death certificate nesi erai abalua na atwanare na ijaikini eyapesi loka Registrar of Deaths arai abwoikinak ke aitoduun kede aitigogong ebe atwana mutan. Egelara na kede abalua na ijaikino adekis, ? Medical Certificate of Cause of death, na ijaikino aitodunia ibore yen ayari yen atwan. Konye ingarakini abalua na na dekis adumun abalua na atwanare. Eyengaro nesi oyapesi ka Registrar of Births and Deaths. Long Death Certificate nesi ijaunao koyapesi loka Registrar of Births and Deaths ko Uganda Registration Services Bureau. kesi edumakino oyapesi CAO, Principal Assistant Town Clerk loka Division ko Kampala, kede Town Clerk arai Ejakait Apolon Etem. Ajokus naka death certificate Itoswamao abalua nak atwanare kotoma oiponesio lu ipu kwape nat: Adumunia i. ibaluan luka Letters of Administration arai nu e Probate kanu apolokina akiro ka yen atwan. Adumunia atacio ko NSSF arai erai yen atwan yen ewadikauna ido ii. Esuula Itomonet-Kauni 137 Obwenkanya mu Bonna kotacankini apiayai o National Social Security Fund kede iriongeta luka insuwa kwape kangol. Aitoduun ajenanut na atwanare kotoma omusaagon lu ekotore aitod- iii. Eipone lo adumun death certificate Epedorio adumun abalua na atwanare arai etwanikit itunganan adekis ? Arai etwaniki adekis ijaikinete imurok ipajan abaluan nuka adekis nu ? Ekot abalua na kicikakite emuron lo adekis kangin akan ke kede aikongokin acikum na adekis. Eponio do abalua na ayangar oyapesi loka ? Registrar of Births and Deaths nepepe ka afoomu na ilelebitai naka Declaration of Death. Adekisia nu iwadikauna kede apuagn kesi ijaikinete abalua kanu apak adio. Eipone ece nesi itunganan ayangar afoomu na ilelebitai na alimoret naka ? atwanare toma oyapesin luka e Chief Administrative Officer, the City Division, the Town Clerk arai Apolon lo Etem (the Sub-County Chief). Arai etwanikit itunganan adekis konye mam aponi kijaunai abalua na ? atwanare arai na ejaunitai awolio, ilelebi itunganan afoomu Declaration of death na itigogongooro e Hospital Registrar. Arai etwanikit itunganan ore, ebeit aswam nuta: ? Ainamakin ebalua loka Apolon Eicolong LC 1 loka atutubet ii. Ayangar afoomu kede enbalua loka LC 1 Otem. ua loka LC 1 Apolon loka Etem aitigogong ebe abu atwanare teni kotakan. Ijaikini do etem abalua naka apak na edit. 138 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda NB: Afoomun kere nu aiwadikaun edumakino Uganda Registration Services Bureau ne etacere ikapun idis kotoma aiboisio nuta: Ne Epolokinitere ? Iyapesin luka Eministri loka Ikisila ko Kampala, Mbarara, Mbale kede ? Aswam naka Bureau kotoma aiwadik NGOs Iriongeta lu Mam egongakina Apugan Erai Erionget lo Mam Egongakina Apugan (NGO) lo ojokotau lo mam alosikinet kec erai na aiswamaun ameda konye aijaikin itunga agangat na lu ojokotau. Erai Erionget loka Apulidan (FIDA) ediope ka oriongeta lu ijanakinete agangat naka abwoikin itunganan kokisila komam aitac aipiyai. Association arai ekampuni lo erai aisumunet ke na esuupana (a company limited by guarantee). Ngol erionget nesi ekotoi aingadakin ekiror ke kede e ? Iswamauno nu ne iwadikaikinere e Registrar of Business Names ebalua. Ne edumunere ebalua lo, eponio ekiror ngol aingadaar, kewanyu eswman ? Karai ewanyun ebe emamei yen itoswamai ekiror ngol arai yen ilipit ? ekiror ngol aingadao, ijaikinio kesi aingadaet. Ekoto atipet noi ne edaunere ekiror aingadaar, erionget ngol ailip ? aiwadikaun kotoma okirora ko Bureau kwape ekiror ke lo ebisines. Ijaikino kesi a Certificate of Registration of the Business Name. NGO kiwadikauna kwape association, elosi nesi National Board for NGOs aiwadikaun kwape NGO. Esuula Itomonet-Kauni 139 Obwenkanya mu Bonna Ekot ? NGOs lu iwadikauna kwape companies limited by guarantee aingada ekiror kec kosoedete alosit ber aiwadikaun kede NGO Board. NGO Board, ekot do erionget aiwadikaun kwape company limited by guarantee. Registrar General, epedori aiwadik erionget kwape company limited by guarantee arai mam nesi iwadikaun kede e NGO Board. Web site: www.ulrc.go.ug E-mail lawcom@infocom.co.ug Esusut Erai erionget loka Iteteunenei Ikisila ko Uganda (Uganda Law Reform Commission (ULRC)) lo ageuno kotoma Okisil loka Airabet loka 1990. Aponi Ekomision kitopoloroi ajaut kwape Ekominsion loka Ikisila kotoma Osuula (Article) 248 loka Okisil lo Apolon loka Uganda (the Constitution of the Republic of Uganda). Eroko Ekomision lo kiswamauna, arai aswam naka ainyogonor ikisila naka atenu naka Law Reform/Revision ko Oministri loka Ikisila. Lu Iswamaunitos Ekomision lo Ekomision nesi ejaas kede Apolon Eicolong kede ikomisionas ikany ? kapei, kere lu erai Epuresident eseuni kotupite aicorakineta nuka Attorney General. Ekoto ekisil ebe Apolon Eicolong kede iwongon kotoma okomisionas ? koraas ipiriotin luka ikisila lawyers lu da ekot: 14 14 Esuula Itomonet-Kaongon 141 Obwenkanya mu Bonna Arai kiyengunitos ar i. ai koras atubok luka Adieketa nuka Appeal arai High Court of Uganda. Ejaasi kede abaluan nuka aisiom nu epedorete aitolomikin kei ii. kwape atubok luka the Court of Appeal arai High Court of Ugan- da. Ikukulerun luka ikisila arai ikukulerun lu isisianakinete ikisila ko iii. oyunivasite arai adoketa nuisisianakinere ikisila ko Uganda. Ekot ekisil ebe iarei kotoma okomisionas lu eraas itunga lu mam eraas lu ? ikisila non-lawyers konye koraas itunga lu esipos kakwap. Erai eyapesi loka apolon eicolong aswam na isawan kere konye luce kesi ? Aswamisinei ke Aswam na epol na Ekomision nesi aisisia kede ainyogonor ikisila luko ? Ejaas Ekomision kede apedor na aipepeun nu ainyogoor ikisila. Ekotoi Ekomision aitolomunun eripoa loka aswam ke kede aitodolikin ? Kotoma aitodolikin nu, ekoti Ekomision kotupakite nuta: ? Alemanar aitigelikineta nu epagal kokisil. Aijul ekisil toma angajepesinei nuka itunga. Awanyun ebe ikisila luko Uganda kesi edolitos kanu atekerin v. Aijaikin ikisila abongonokin akiro nuko Uganda. Aitolomun iponesio lu edolitor aitolot adieket ka ekisil. 142 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Eiswamae loka Ekomision Ejaas Ekomision kede atenuek aarei nuka aswam, atenu na Aiteteun Ekisil Law Reform kede atenu na Ainyogonor Ikisila Law Revision. Ejai atenu naka Apiyai kede Eitolose Aswam (Finance and Administration) lo ijanakini agangat ne ejaai nuce. Atenun ke Erai na atenu na epolokinit Ekomisiona lo Aiteten Ekisil kojaas kede atupiton ke. Ejaas ipiriotin iarei ne 2 principal legal officers. Etyakitai aetnu na irwan auni: Aiteten Ekisil kede erisaac i. (Law reform and research) Aisisia, Aiwadikaeta kede Aitutuonor ii. (Education, Documentation and Training). (Sociology) Ekirigit loka Ateker (a Senior Sociologist) nesi epolokinit ewai lo kosodete ikirigin ice lu ikisila (Principal Legal officers) apolokin iwaitin kwi. Alosikinet na apolon naka atenu kana nesi: A i. isisia, aiwadik kede aitolomun ikisila lu adaun ajokus kec lu ekotoi kolemarai. Aitibenen ikisila kede aijulakin kesi toma angajep ke itunga tetere ii. Aitolomun aiwadikaeta kede amoun iponesio lu eriorere ikisila luka iii. Awanyun iponesio lu edolitor eitolose loka ekisil kede adieketa. Airereo eiswamae loka ekisil lo ekotoi ayaun kotoma ateker. Awanyun ebe itolosio ikisila luka akwapin kere lu icikakit Uganda da vi. Atenu naka Iteteuni Ikisila Atenu na iteteunei ikisila nesi enyaritai e ? Esuula Itomonet-Kaongon 143 Obwenkanya mu Bonna Epolokinit Ekomisiona loka aiteteun ikisila (a Commissioner Law ? Revision) ne kingarakinite nesi atupiton ke (Assistant Commissioner). a Principal Legal Officer, Senior Legal Officer, a Legislative Drafting Expert ka a Research Assistant. Erai aswam naka atenu kanu na ainyogonor ka aiteteun ikisila luko ? Alosikinet naka ainyogonor ikisila nesi na awanyun ebe eraas ikisila ngul ? lu iswamaete kotoma apaarasia nu ido emisikinitos itunga kes. Aswamisio ke Aswamisio nuka Law Revision Department kesi nuta: Aijilil ikisila lu inyogonoro kwape elomuniatar ice lu itetiak ngin pak. Ajaut kede akan na epiriana na ingarakinit aiteteunun ikisila luko ? Awanyun ebe inyogonoro ikisila luko Uganda duc kitolomunete ngin ? karu aiwadikaeta nu ijaikino itunga aisiom. website tetere yen ejeni aitoswam akompyuta epedori isawan kere asiomun nu ikisila kede akiro ace nu ekot nesi kapatanu. Idiope kotoma aswam ke na aponi kitodolikinai ejok nesi aitemonokino kede aitolomunio naka eitaabo lo ikisila lo itetet lo enyaritai revised edition of the Principal Laws of Uganda, 2000. Nu apolok kotoma oitaabo kalo kesi nuta: Ikisila lu sek araas i. decrees, statutes and ordinances kesi aponi kita- raunai ikisila obe (Acts). Aponi isuulai kijaikinai inaabai lu itetiak ii. Aponi ikirora kijaikinai emae loka ikisila iii. (formal alterations) names, localities, officers kanu aiteten ekisil kwape loko Uganda. Aponi kijainai akiro akwes naka apapulai abois na ajaut osiepon. Aponi ikisil kijulakinai einer kec tetere ejenete nuka ikiliok ka v. Aponi kitetenai nu ebucanara kotoma oiwadikae lo sek, vi. (cross ref- erences, grammatical and typographical errors were corrected). 144 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Etolomu kwana Ekomision eitaabo loka 2006 loka e ? Constitution and Revised Principal Laws of Uganda lo itolomikit aijulanakineta nuka Ekisil 2005 amendment of the Constitution. Aswam naka Itunga kotoma aiteteunun Ikisila Ekot Ekomision noi itunga ajaut toma aiteteunun ekisil. Elosikinitai ebe ne ejatatar itunga lu kere epote ikisil luka Uganda araut ? lu iteete inonosio, aimony kede aijar naka itunga luko Uganda. Itolosi Ekomision airiamununeta kede aiboinikin na aimor aomisio nu ? edumunere akiro nuka itunganan yen kangin paaran kanu ikamunitos aiteten ekisil. yangaunun akiro koiponesio lu itetenet ikisila. Ajaut toma oiswamae loka ikisila naarai kesi etoswamak ikisila ii. Aikeun iwaitin ice lu iswamaete iki iii. Atupakin eitolose loka ikisila lu ejaas. Obwenkanya mu Bonna 145 Esuula Loitomonet-Kakany Atenu Naka Akiro Nuka Idwe Ka Atumunak (Probation Services) Contact Address Simbamanyo House (Near Central Police Station, Kampala) Plot 1 Lumumba Avenue P. Box 136, Kampala Tel 041 347854 Esusut Erai atenu naka Atumunak kede Akiro nuka Idwe (The Department of Youth and Children Affairs) adiope ko Oministri loka Ikiliok kede Angor, Aswam kede Aitopol Ateker (Ministry of Gender, Labour and Social Development). Ajai kolo atenu na toma atenu na anyaritai the department of Probation and Social Welfare. Epol aswam ke noi kotoma eitolose loka aitolomun adieket ka ayangaun ainapakin otunga. Ijanakini nesi aswamisio nuka aicor kede aigang atumunak kacut ngul lu eraas adyakanarak korai adyakaret na sodit. Erai aswam na atenu kana awanyun ebe idario atumunak kede idwe luko Uganda ejok, kacut ngul lu etapitai aitipas kotoma adyakanar kotoma okisila. Ejaasi kangin distrikt Probation arai Welfare Officers kanu aingarakinit atenu aswam na. kotem, ejaasi Community Development Officers lu iswamaete akiro nu idwe. Etupitos kesi nu iwadikatai kotoma Okisil lo Apolon kotoma aswam kec kacut ikisila luka Idwe (the Children’s Act), the Probation Act ka the Community Service Act. Aswamisinei nuka Ayaitok Akiro nuka Idwe ka Atumunak (Probation and Welfare Officers) Ingarakinitos ayaitok luka Probation and Social Welfare noi kotoma ayuwarit apedorosio nuka idwe kotoma akiro kere civil kede criminal. Iswamaete kesi nuta: 15 15 146 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ajanakin adieketa nu eyangario idwe aitepesen. Aingic nu ikamunitos idwe lu kwape ekototor adieketa. Aitolomun eripoti lo ekotoi kotoma adieketa nuka idwe kanu ei- iii. jautene loka idwe lu adyakarak kede imusaagon luka aidar idwe. Aidar idwe lu ijaikintai kesi aite arai iv. National Rehabilitation Cen- tre Awanyanar ireria luka idwe vi. Atupakin, aisiboikin kede aigang idwe luka vii. Aingic imusaagon luka idwe lu adyakaritai kanukec kede awanyun viii. Ejaasi eswamak lu bobo aswamisio ace nu ijaikinit kotoma o ix. Community Service Service Act (kowany esuula 8 adieketa nuka criminal kede etube). Aigang idwe arai ikalia lu ejaas toma atiokusio. akiro nu ikamunitos eidare loka idwe kede ayuwar kec. Aitolomun iwaitin lu ayuwara naka idwe lu ejaas erono noi ? Aijaikin arucokinet kiding erionget loka ojokotau lo itolosi aswamisieni ? Aijaikin itunga akiro nu apirianut kanu eidare loka idwe ka ayuwara ? Nu Epolok Kokisila kanu Adiakanareta nuka Idwe (Key Values in Juvenile Justice) Koiswamae kec lo aijaikin ayuwar kede agangat ne ejaas idwe, etupitos Probation or Welfare Officers iboro ikany kapei. Esuula Loitomonet-Kakany 147 Obwenkanya mu Bonna Aswam naka ateker kanu aidar ka ayuwarit idwe. Mere aitican idwe kotoma adieketa bala itunga lu apolok. Ekale kede ateker nesi aibois na ejokunar ikoku apolouna. Ainyekin aisiyap imusaagon luka idwe kotoma adieketa. Apedorosio ka Aswamisio nuka Idwe Atenu naka Atumunak ka Akiro nuka Idwe nesi ewanyuni ebe eyongitai apedorosio nuka idwe. Kanu kngul, isisianakini atenu na ateker aswam kec na aidar idwe. Isisianakino ateker da aswamisinei nuka idwe. Ejaasi idwe kede apedorosio nuta: apedor ajaut kede ne perot ne ijaikin awurian arai edaran kec. ayuwara kotoma aitimasio ikee lu itemerekinete. apedor na alomar atukono nu iswamanar kede akiro nuka idwe. 148 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aswamisinei nuka Idwe Mam idwe ejaas kede apedorosio bon konye ejaas aswamisinei nu icorakinitai kesi da atupakinit. Eraas nuta: – alosit osomero kede aipup aicoreta i. ainapara kojokuka iponesio kore, koyongite awuriak, apolok kede ii. araut idwe lu ejokuna eiswamae kec kore, kosomero kede ateker ne iv. Aingarakin Idwe lu emengerikitos Ekisil Adiope kotoma aswamisinei nuka ? Probation or Welfare Officers nesi aingarakin adyakanarak lu tumunak (juveniles) lu adyakaritos arai emunoi ebe epote adyakara kokisila. Ebakai idwe kwape kangul ebe eretokina kede ekisil. Acepak eraas adyakanareta ace nu edisiak kwape nat ejie. nu apolok kwape nat earit arai akoko na aidem itunga iboro. Etapit noi adyakanareta nuka atumunak araut nu edisiak. bobo alosit eitolose loka adieket arai okooti. Eraas imusaagon ngul lu edauni ateker da aipur kede agangat naka LCs ? kede erionget loka polis lo idwe (the Family Protection Unit). Imikit ekisil adyakanarak lu dwe ailobwao nepepe kede adyakanarak lu ? Iyareikini, adyakanaran na pese nesi ekotoi kidari asirikalet na beru. Iwaitin lu Itojokaritai kanu Apurio Imusaagon luka Idwe Ipu iponesio lu epurere imusaagon luka idwe komam alosit adieketa; Esuula Loitomonet Kakany- Kape 149 Obwenkanya mu Bonna Aipur akiro ( ? Mediation) — akes apolou ebe ejai itunganan yen ecamunitos iwaitin iarei kere yen emamei ewai lo igangit yen iworouni ekale arai ikalia aipup kede aipur akiro nukaidwe arai ikoku. Reconciliation) — erai ne ebe kojaas itunga ice ekotokinos iwaitin lu eretokina aitimonor kade ainapakin bobo. Restitution) — kotoma oipone kalo, elimokino adyakaran atacakin arai aitemokin ibore yen emunara, arai ekokwara. Ekoto ainyakakin ibore arai atacakin ibore yen emunaritai kwape ka yen ajai sek. Arai ekokot ikoku akokor, ekot ainyakakin ngin, arai emmaei erai atacakin na eriakasi kede na akokwaro. Compensation) — erai alemun ikapun lu etacete ibore yen emunara. Kwape ka anyakakin, ekotoi ebe etacio ikapun lu epedorete ayangaun ibore yen amunaar arai awolio. Aibois na alimokin ikoku alekun akokor na anyami, elimokino nesi aitac ikapun lu egwelete akokor ace na eriakasi ka ya. Erai ewai ece lo alimokini ikoku aswam aswamisinei ace nu epedorete ? Iwaitin lu kere kesi epedorete itunga aitoswam kanu apurio angurian kanu idwe nu epedori ateker alope da aiyolot bon komam enyararo ipolisin arai adieketa. erai ayangar idwe adieket ediope kotoma oiponesio lu aitepese- na kesi. Ekot eipone lo korai kanu imusaagon lu apolok ido korai ne awasia. Ekotokin aikamun, aitoos kede aijakini aicorakineta arai edumun ebe adi- ? Kanu ayuarit apedorosio nuka idwe kotoma adieketa, ejaas nu etupakino aiswamaun nu. Kotoma okisil, imusaagon lu idwe lu adyakanasi kesi epupiu adieket naka ? Konye arai itoosatai ikoku kanu emusaago lo earit, lo eyangari aitisilaaro ? na atwanare, eponio akiro nu aipup ko High Court. 150 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Iyareikini, arai itoosatai ikoku nepepe ka itunganan yen apolon, itoosao ? kesi kere kotoma adieket na epupi imussagon ka itunga lu apolok. Eyangaro idwe aitoos adieketa nu ikisila kanu adiakanareta nu apolok bon Arocun ikoku aikamun Ne erocunere ikoku naarai abil ekisil, ekot nuta kotupitete: Alimokin iwuriak arai edarak ka ikoku kayen. LC Secretary loka Children Affairs, lo erai kotoma okisila e Vice Chairperson of the LC. Ejai ikoku yen erocuno apedor alimun akiro arai aitolomun esitamet ? Ekoto awuriak arai edarak ka ikoku kojai polis ne ingisingisere ikoku ? LC Secretary for Children Affairs, Alimokin ? Probation and Social Welfare Officer lo ejaikin apak na aingitingit ikoku. Epedori polis aisinapikin akiro ko mam ijukari adieket. Arai mam ipolisin isinapikinete akiro, ekot alacakin ikoku yen ko ? Arai mam elacakino kosodi apero orimand loka polis, ekot nesi ayangaro ? adieket toma osawan akais aarei ka iwongon. Mam ibwaikini idwe amabuusu adioep kede adyakanarak lu apolok. Asearit adyakanaran na pese komam aimorikikin kede ikiliok ido korai ? Aitoos ikoku (Charging a child) Erai na ayangar ikoku adieket, asiomakin nesi emusaago kosodete aingit ? Karai epeg ikoku, itolosio aipup emusaago. Esuula Loitomonet Kakany- Kape 151 Obwenkanya mu Bonna Arai ecamu ikoku emusaago, ijaikini adieket nesi aicorakinet na ? Imikit ekisil aitoos idwe luka apolou naka ikar lu mam edolitos itomon ? kaarei naarai eroko adamio kec elidio kanu amisikin nu adyakanareta. Apedorosio nuka Ikoku yen itosatai Ikoku yen erocunitai nesi yen itoosatai. Ejaas nesi kede apedorosio nuta: Alimokino nu adiakaret ke. Arai mam iwuriak ka ikoku epedoritos ag- iv. wel aswamisio nuka epulida, ejaasi iriongeta luka ojokotau lu inga- rakinete. Eraasi luta Legal Aid Clinic of the Law Development Centre, FIDA, the Legal Aid Project of the Uganda Law Society and Public De- fender. Icorakit Ekisil Children’s Act lo Idwe ebe ejai apugan naka Lo- cal Government aijaikin ikoku agangat na. Aingitun aingiste kane ejaas ajenanut lu owai je. Ajaut kede iwuriak ari edarak ke kotoma adieket. Apedor adumun bail Ikoku yen iwosatai nesi ejai apedor naka adumun bail. Akes apolou ebe ecamakino nesi alosit ore kosodi abongun adieket apaarit kede isawan lu elimokino nesi. Ekoto kojaas abwoikinak ke kacut iwuriak arai edarak lu ejaas kede ? Karai emamun abwoikinan, epedorio ikoku alacakin kotoma amun ebe ? 152 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Mam erai ebe iwuriak, arai edarak arai epulida bon ingituni e ? Aidaris na Itetenere idwe (Remand homes) Erai ? remand home aidaris naka apugan na idarere idwe lu iwosatai lu eroko akiro kec epupio arai lu ejaas adieket. Mam imorikikino idwe aidar kede itunga lu apolok. Ejaasi aiboisio nuta Naguru Remand Home ko Kampala, Mbale Remand Home, Fort Portal Remand Home, Gulu Remand Home. Remand homes idwe ne perot kede ne eyuwara. Idwe lu emamei ne eperete kesi epote ne ido enyaritai kesi ? Apedorosio nuka idwe lu ejaasi orimada Ekotoi idwe lu ejaas orimand kere ajaut kede apedorosio kec kwape idwe kede itunga luce. e lu pesur kogitara kane ejaasi idwe lu sap. Apese na adiakaran nesi idari asirikaalet na beru. Ikoku yen itoosatai kanu emusaago lo apolon nesi mam edauni kori- iii. Ikoku yen mam itosatai kanu emusaago lo apolon nesi mam edauni iv. Arai ekuroki adieket aitutub emusaago kodaun apak na, ekot alacakin v. Aidaris na Itetenere Idwe Arai enyam ikoku emusaago, eyangaro nesi aidaris na enyaritai e National Rehabilitation Center kodaunitete atubokin aitisilaaro. Iswamo nu kedau e probation and social Welfare officer aiwadik akiro nu ikamunitos ikoku yen. National Rehabilitation Centre aiteteun ikoku ngin araun itungana yen ejokuna kotoma akwap. Esuula Loitomonet Kakany- Kape 153 Obwenkanya mu Bonna Ejai aibois na adiope bon, Kampiringisa, korot lo elosi Kampala- ? Centre lo, ijaikino kesi aitutuoreta nu ipu. Ejai idwe lu apedor aipejonokino kede iwuriak kec ka ipajan kec. Ikoku yen apolou naka kwap na ikaru ikany-kapei nesi mam ekotoi ? kodau ilapio lu edeparitos iuni, kosodi yen erai ikaru itomon-kakanyape kuju nesi mam edepari ilapio itomon-kaarei. Konye ikoku yen enyamit emusago kanu adiakaret na etubokitere ? atwanare nesi mam wenio adaun ikaru lu edeparitos iuni. Obwenkanya mu Bonna 154 Esuula Loitomonet Kakany- Kape Eriongete Loka Abwotak (Directorate Of Immigration) Contact Address Directorate of Citizenship and Immigration Control Ministry of Internal Affairs Plot 75 Jinja Road RO. Box 7165, Kampala Tell Fax 041 231031/342561/231641 Esusut Erai erionget loka abwotak arai alotok lo ikamunitos nuka alosit kotoma kede kinga naka Uganda. Erai kanu itunga luko Uganda kede ngul lu longwau. Ejai edairetoret lo toma Oministri loka Akiro nuko Toma. Ebodi loka Ikulepek Akwap kede Abwotak (The National Citizenship and Immigration Board) Erai ebodi lo lo itolomunenei ikisila luka aiboi ka kwap kede aibwot nepep ka abwotun ne. ariro nu elose kesi ingarakinitos kesi aipepeunin nukec. Imarunitai aswamisinei nuka Ebodi lo kotoma Okisil lo Apolon kede ekisil lo ipugat itungan ajaut kawap na kede lu elosete akwapisinei ace anyuon arai aitor ne. kede aijakanakin apapulai nu aitodunit itunganan kede nu alosit kanu itunga luko Uganda Aijanakin apasipotin kede abaluan ace nu alosit. Aijaikin kede aikisar araut itunganan ilope akwap kitorite ne aiwadikaun iii. immigration permits Aijanakin ilongwau apapulai nu aijen kesi v. 16 16 Esuula Loitomonet Kakany- Kape 155 Obwenkanya mu Bonna Aitolomun aingiseta nu ikamunitos araut itunganan ilope akwap nu vi. Iswamai edairektoret loka Alotok (Directorate of Citizenship and Immigration Control) kokiror loka Ebodi. Ailipa ne ejai Eminista kanu aseuneta nuka Ebodi Kotoma okisil, itunganan yen enguriani kanu etutub Ebodi nesi epedori ? aijukar ailipa ke ne ejai Eminista loka Akiro nuko Toma. Ekoto nu kiswamaunai eroko apaarasia 30 ketuboro ageun ne alimokinee ? Epedori Eminista aiyatakin apaarasia nu. Ejaasi Eminista kede apedorosio acamun arai aigr nu aseu Ebodi arai ? ainyakakin ebodi awanyun akiro ngun ejok. Arai eroko itunganan enguriani, ekoto nesi kotoma apaarasia 30 ? Aseunet naka e High Court nesi mamepegakino. Araut ilopet akwap (Citizenship) Imarunit Ekisil lo Apolon loko Uganda kotoma Okisil loka e ? Citizenship and Immigration Control Act itunganan yen erai kede yen mam erai ilope akwap ko Uganda. ko Uganda nesi edumunio kotoma: awurio i. Epedorio ejautene lo itunganan araut ilope akwap aikisar kotoma ? awurio arai kelung itunganan ilope apolou na. Konye na aiwadikaun kede alopolokin ne epodorio aidotor kane ejai itunganan. Mam iwuriat kakwap epedorio airutar bobo akwap ace kotoma okisil ? 156 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Araut Ilope akwap kotoma aurio Kotoma okisila itunga luta kesi eraasi ikulepek akwap lu wuriat: Idio yen ewurunitai ko Uganda ido korai idiope ka awuriak ke arai i. papaake arai tatake na ateker na ajai ne Uganda kwape ageun kolo okaru 1926. Yen idoikitai toma arai kinga naka Uganda korai iwuriat idiope arai ii. papaake arai tatake ikulepek akwap ko Uganda. Ikoku yen apolou na mam edeparit ikaru ikany yen edumakino toma iii. naka Uganda komam iwuriak ke ejena ne ejaas nesi eyangario kwape yen ewurikitai Uganda. Araut ilope Akwap kotoma Aiwadikaunio Epedorete ikodeta luka itunga luta ailip aiwadikaun araut ikulepek akwap luko Uganda. ai Uganda, ido mam iwuriak ke arai luka papaake araas lu abwoikitos akwap ace arai amecak konye kosalakinitos aiboi kane ageun 1962. yen edukokina ilope akwap yen ko Uganda, ido kodaunite apak nak ii. ikar ikany arai adepar edukosi ka itunganan yen. yen aseuni ilope abwotun kede aiduk aiboi ko Uganda adaun ikar lu iii. yen ageun ne agearor Ekisil lo Apolon iboit ko Uganda adaun ikar iv. Ilope akwap kanu Apoloikin aibois (Naturalization) Ecamakinit ekisil itunga lu iboitos ko Uganda adaun apak na edeparit ikar akais aareiailipunaraunikilepekakwapkotomanaturalization.Ekotkesikotupakinitos nuta: Edaunit ikaru akais aarei iboiei ko Uganda. Esipokina aiboi adaun ilapio akais aarei kalu wongon agear ne elipia ii. Esuula Loitomonet Kakany- Kape 157 Obwenkanya mu Bonna Ejeni ejok angajep naka ikulepek akwap na ebala nesi arai naka Amusu- iii. Ekot asalakin aiboi ko Uganda ikar kere. Araut yen akwapin aarei (Dual Citizenship) Erai na ne eraar itunganan ilope akwap kotoma akwapin aarei. Ecamakit ekisil loka Uganda ilope akwap, yen ikaru 18 kede adepar, yen ? eseuni ilope adumun e citizenship lo akwap ace asalakin erai bobo ilope akwap na. Ecamakinit bobo ekisil itunganan yen ka kwap ace yen ebuni ilope ne ? kosodi ailip araun yen ka ne da, asalakin erai ilope akwap ke kede ilope akwap na da. Airutaro kinga naka akwap (Deportation) Epedori Eminista loka Akiro nuko Toma aiwadik kosodi aicikakin akan ? ke toma aicorakinet na erutarere itunganan yen abwotuni ne komam itorit okisila. Epedor airutaro na arut na apak na elimuno arai dala mam bongunet. Abwotunak lu imikitai alomun Uganda kosodi erai ajaut kesi ne na ? Imoriaritos luta: itunganan yen emamei ere, inyamat arai aswam, yen iriangakina akou, amalayat na erai ngin aswam ke na ejare. Ebuni Eminista aicorakin airutaro naka itunganan ka yen erai ajaut ke ? Itunganan yen enguriani kanu aicorakinet na airutaro nesi epedori ? aijukar ailipa ke o High Court toma apaarasia 15 ageun ne edumunia aicorakinet. High Court epedori nesi ailipa ko Court of appeal. Itunganan yen irutaro nesi inyakaro obuke arai aibois na eseuni Eminista ? 158 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Iwaitin lu edumunere apasipot Eraiapasipotebaluaaraiiitaaboyenijaikinoilopeakwapkanuacamakitor ? Kotoma Okisil itunga ikulepek akwap kesi epedorete ailip ido kijaikino ? Erai ajaut kede apasipot apedor na ijaikinit Ekisil ikulepek akwap kere, ? Elomuni arai ilipi itunganan apasipot irwan na sodit, arai aiteteun naarai adaunos apaarasia, arai bo nat aponi na sek kokokwarai. Lu etupitos ageak ailip Ekotoi yen ilipi aileleb afoomun aarei nuta: ? Application for a Uganda Travel Document (Form A) i. Citizenship Verification form (Form B) ii. Ekoto yen ilipi ilope aicikakin akan ke arai aikongokin ebokorit ke lo apolon toma. Ekoto yen ilipi kisiyekitete itunganan yen ejokuna kotoma ateker ? Ekotoi afoomun nu kicikakitos apolok luka eicolong luta akanin kece ? aikongokin acikumun kec LC 1, LC 11, LC 111 kede Resident District Commissioner. Ekotoi yen ilipi ayangar aputosia awongon nuka esais loka ? Ebuni e recommender da aicikakin akan ke kau naka aputosia nu. Ejai ayangar ebalua lo inera ebe ekot elipan apasipot. Arai ekotoi katipet, itijenuno nu kotoma obalua loka ? Ekot kojai ajenanut naka akot nesi atipet ido kolimokinete eswamak luka Front Office nu. Front Office koyapesin lu apolok luka edairektoret loka Abwotak lo ejai Jinja Road, Kampala. Esuula Loitomonet Kakany- Kape 159 Obwenkanya mu Bonna Yen mam ejai Kampala, edumakino afoomun nu neta: Regional ? Immigration Office ko Mbale, Arua, Mbarara, Jinja, Hoima, Masindi kede Gulu. Ne ijaikina ijo eswamak lu afoomun kon, iponio ijo aijaikin afoomun ? Kedaun aitac, ekotokino ijo ajaikin aingisingiseta, ? interview ne do kilimokinere ijo awomere apasipot kon ketuboros apaarasia atomon. Ilosi ijo kede arisit na itacia ijo ikapun kobank. Nu iswama kanu aiteteun Ejai apasipot apaaran na esangia. Ngin pak na elosio itunganan kitoswamai apasipot, ikungokinete ? eswamak luka immigration officers kotoma akwap ke acikum acamakina nesi alosit kinga. Immigration kotoma akwap ne elosi nesi epote aikungkin acikum kec apapula na ecamakinit nesi alomar akwap kec. Arai kedaunos apapulai kosodete apaarasia nu apasipot adaun, epedori ? Ekot ailipa na kojaas nuta: aileleb afoomun i. ayangaun aputosia aarei nu inomaritai pacu. ebalua lo inera ebe ipuda elipan aiteteun apasipot ke. Nu iswama kanu adumunia acie kewolio na sodit ? Konye arai kewolio apasipot, arai ekokwar ? arai enyam akim, epedori ilope ailip aijaikino ace bobo. Ekot nesi kotupakite nuta: aileleb afoomu i. aileleb afoomu na aingiseta na ejai oyapesi loka ii. 160 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aiminaikin aputosia aarei nu pacu. Aiminaikin eripota loka Polis kanu awolior arai amunaro. Ebalua lo inera eipone lo awolior apasipot. Aitac egelit lo isirigin luko Uganda ilukumin akwatat. Ne ecamunere ailipa kon, ijakino ijo afoomun alosit aitac obank. Iyatakini ijo aitac ilukumin akais akany kauni kanu apasipot acie. Ijaikino ijo ainomunet adiope na afoomun ne itacia ijo kobank. Ketuboros apaarasia akany kawongo nuka aswam, ilosi ijo oyapesi loka Front Office kosodi aijaikin kesi ekopi loka afoomu lo ijaikino ijo kobank. Obwenkanya mu Bonna 161 Esuula Loitomonet Kakany-Kaarei Aitutuoret Na Itopoloere Nuka Ikisila (Law Development Centre) Contact address: Off Makerere Hill Road P.O Box 7117, Kampala Tel: 041-532884,041-530246. Fax: 041 532866 Email: ldc@starcom.co.ug Esusut Erai Law Development Centre (LDC) erionget loka aisisia lo ijakini aisiom naka post graduate ne ipiriotin lu adautu adumun ediguri lo sodit ido kijakinete do Post Graduate Diploma in Legal Practice, Diploma in Law course kede ikoosin ice lu ewuriaka luka ikisila. Ejaas aswamisinei ace da kilema aisisianakin na itolosi LDC. Erai erisaac, alimonor akiro nuka ekisil, aitolomunun aiwadikaete nuk ikisila, kede aingarakinit ateker adumun aswamisinei nuka ipiriotin luka ikisila. Ejaieriongettomakeloitolomununeialosikinetaloenyaritai Management Committee lo eseuni Attorney General. Erai aswm ke na aitolomun nu iswama kede arioro naka iponesio da. Apolon Eicolong loka Ekomiti kalo nesi erai a Justice of the Supreme Court. Ijaikinit ekisil e Centre lo aswam nuta: aitutonor ipiriotin kokisila i. aingic erisaac toma akiro nuka itunga kede aipepeun nu iswama. aitolomun iripotin luka ikisila kede aiwadikaeta nuka ikisila. 17 17 162 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Atenun nu Ejaasi Toma Erai Edairekta lo epolokinit e Law Development Centre. Ingarakinit nesi atupiton ke Deputy Director. Ejaasi LDC kede atenun nu ipu nu ijaikinitai aswamasinei nu egelegela. Ejai is department of Administration, Postgraduate Legal Studies, departmentof Law,departmentof Research,Law Reformand Publications,department of Continuing Legal Education and legal Aid kede the Library Department. Ejai bobo irionget yen agangat naka ikisila (Legal Aid Clinic) kanu aingarakina ngul lu mam epedorete aitac ipulidan. Secretary nesi epolokinit e department of administration ko Centre. Aswam naka atenu kane erai na aitolom itunga aswam, aijanakin ipeluek, ? aitopolonor, atetenen aswam kede ajokis naka eswamak kede isisiak. Atenu na Asioman nako kuju Erai ne na isisianakinere. Ijainikin ekoosi loka ekaru ediope kotoma eitolose loka adieketa lo ? engetakini itunganan kodumuni post- graduate diploma in Legal Practice. Erai ekoosi lo lo ebeit ipiriot yen ikisila aisiom kosodi aitub konye do ? Kanu itunganan Alomar okoosi lo, ekot nesi kojaas kede ediguri lo sodit ? loka ikisila lo edumunitai kotoma akwapin nu eputosi ikisilakkec kede luko Uganda kwape nat Kenya, Tanzania, Bulaya (United Kingdom) ka India. department loka paralegals lu ekotosi ajenun asipeta nuka ekisil. Ejaasi ipurogurams iarei ne lu esiomi kosodete asioman aijaikin ? Esiomio atukono nu apaaran kede nu abong. Esuula Loitomonet Kakany-Kaarei 163 Obwenkanya mu Bonna Lu esiomete kane kesi elomunitos koriongeta luka polis, ? Itolominikino asiomak lu adautu ido kodumunitos ? Uganda Advanced Certificate of Education. Atenu na Iyatakitere aisisianakin kangangan Kokisila (Continuing Legal Education and Legal Aid) Erai aswam naka atenu kana aitolomun aisisia na ikisila kotoma okoosin ? lu ewuriaka kede lu ewojak kanu itunga adumunia kotoma kec aijen ikisila. Ijaikini atenu na agangat na abwoikin itunga lu icanas kede ikisila. Eraas ikosin lu ewuriaka kanu eswamak luka apugan kede itungan ice ? kanu aitam aijakini itunga aisiom nuka eitolose loka adieketa kede ikisila kotoma akwap. Elosikinitos ikoosin lu da aiyatakin aijen naka itunga naka ikisila kede ? Ikoosin lu ewuriaka kesi ekotoi kacut luta kosiomata: ? ka Company Secretaries Itemonokini atenu na ikoosin luka iswamak ko LDC kanu kesi aiteteun ? Atenu na aitolomun etube loka adieketa (Department of Law Reporting) Eraas aswamisinei nuka atenu kana nuta: ? Atukonokin, aiwadik, aijilil kede aitolomun iripotin lu ikisila ko i. Uganda 164 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aitolomun apapulai nu iyemuto nu ikisila ii. (bulletins and digests) Etukonokini atenu atubeta nuka imusaagon ko ? High Court Bulletin (HCB) ne ejaas imusaagon lu apupi ko High Court, Court of Appeal kede Supreme Court. Itoswamaete atubok kede ipulidan akiro nu ejaas o ? digests nuka iponesio lu atubere imusaagon ne itolosiotor aswam kec. Atenu naka aitolot aingic aiteteun ekisil, aitolomunun aiwadikaeta Eraasi aswamisinei nuka atenu kana nuta: Aingara i. kin edio ekomisiona lo esuno ainyogoor ikisila ko Uganda. Law Reform Commission kotoma aitodolikin aswam ke. Aingarakin aitolomunun Ikisila luka Airabet. Alomakin aingic kotoma orisaac atenu ace kere naka ikisila. Atukonokin, aingic kede airere kodoco akiro nu imarimaritere nu im- v. Aitolomun periodicals, bulletins arai aiwadikaeta ace nuka ikisil ak- vi. wape nat eitaabo loka atubok Handbook for Magistrates. Atenu na aingadis naka itaaboi (Library Department) Ejaasi LDC kede diope kolaiburaris lu ipu isiometa kotoma ke ko ? bulletins, itaaboi lu isisianakinet (text books), periodicals,researchpaperskastatutebookskanuikisilakanekedekakwapin nuko kinga da. Engaara elaiburari kanu isisiak luka LDC, ? staff, judicial officers, lawyers kede itunga luka rea. Etoswamak ice lu mam eraas isisiak luka LDC arai e ? staff kesi etacete ikapun kanu aitoswam elaiburari. Obwenkanya mu Bonna 165 Esuula Loitomonet Kakany- Kauni Iriongeta Ice Lu Ikamunitos Nu Ikisila Esusut Ejaasi iriongeta ice lu ikamunitos nuka ekisil kede eitolose loka adieketa. Eraasi luta: Centre for Arbitration and Dispute Resolution, Uganda Human Rights Commission kede the Inspectorate of Government. Ejaasi iriongeta icie lu ijanakinete agangat naka abwoikino kotoma okisila komam aitac ikapun kwape nat Erionget loka Apulidan (FIDA) lo ingarakit angor kede idwe. Ingarakinit na da tetere itunga lu ejaas eridakitai edumunete agangat naka adieketa kede ikisila. Erionget Loka Aitub Imusaagon Kede Aipur Ingungeta Contact Address Centre for Arbitration and Dispute Resolution (CADER) 3rd Floor Commercial Court Building, Nakasero. 041-349515, 254460 E-mail: cader@spacenetuganda.com Erai Erionget lo (Centre for Arbitration and Dispute Resolution (CADER)) lo etolomunio kotoma Okisil loka Aitub Imusaagon ke Aisinapikin (Arbitration and Conciliation Act). Erai nesi da a corporate body lo epedori aiwosa ido nesi da epedorio awosan kotoma adieketa nu ikisila. Apwakunio esenta lo kanu aitam adumun iwaitin icie luka aitub emusaago, aisinerikin ainapakin lu engungas, (arbitration, mediation and conciliation). Ijakinitai, kotoma Okisil loka Aitub Imusaagon ke Aisinapikin, CADER aswamision nuta: 18 18 166 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda aitolomun aswamisio nu inerai kotoma okisila luka i. aipepeun ikisila lu edolit aitoswam kotoma aitub emusaago, aisiner- ii. arbitrators, conciliators, neutrals and experts. aingarakin kotoma aitub imusaagon, aisinerikin arai aipur ingungeta. aijaikin iriongeta kede atukono kanu apapulai nuka aisiom nu ekotoi vi. aingarakin aijakino naka abaluan, aiwadikaun kede airereor abeitok viii. aitolomun etiai lo etacio kanu adumun aswamisinei nuka atubok ix. ar- bitrators; aijaikin eswamak ikisila apirianut naka eiswamae kede aitopoloor aisi- x. Aswam naka CADER kotoma aisinapikin imusaagon Eraas aswamisinei nuka CADER nu epedorete itunga adumun, idiope diopen, ikampunin, arai iriongeta lu da epedorete akotokin angurian kec kisinapikinai kotoma oipone loka CADER resolution Ne ijaikinere ? CADER registry afail naka emusaago, eseuni do CADER eipone lo ejokuna loka ADR kanu apurio akiro ngun. Arai ne etubere emusaago, eseuni nesi atubon ? (an arbitrator) kosodi eraun ne aisinapikin akiro, eseuni nesi apuron (a mediator). CADERadolokinaisinapikinetatipet,elimokinoiwaitin iarei lu eretokina, abunere kede ibaluan aiwadikaeta kede ijenuneta lu ingarakinete aitoduun ajenanut kanu aigang awosan kec. Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 167 Obwenkanya mu Bonna Nu tupitono kanu ainerun kotoma ongungeta luka agwelanar Kanu aitolomun aisinapikineta nu atipet kotoma angurian naka agwelanarak, ekot ekisil ebe imusaagon aijulanaro kane ejai Commercial Division of the High Court toni CADER kanu aisinapikino. Egeuno ber emusaago aiwadikaun ko Adieket na Apolon korionget loka Agwelanar kosodete konye aijular apupio ko CADER. Ekotoi iwaitin lu iwadikaunete angurian kec ko ? Commercial court alimun arai ecamunitos kesi aisinapikin kinga naka ekooti arai mam. Ne ecamanaratar iwaitin kere, ijularo emusaago ne ejai CADER kanu ? Registrar of the Commercial Court nu kedau nesi aimonikin ebe edolit teni emusaago lo kijularai kanu aisinapikino. Ekot ainerun na komam edauni apaarasia nu edeparitos akais auni (30). Konye arai ejaasi akiro nu epolok epedori Egiran kotoma Adieket na ? Ne ecamanarotor iwaitin kere kanu ainerun, ebuni CADER aijaikin kesi ? Konye arai mam iwaitin ecamanaros kanu apurok kec kotoma apaarasia ? atomon (10), ebuni do CADER aseikin kesi apuron. Apurok kesi edumunio kotoma olisit loka CADER lo imorikikit atubok ? lu eyengutu, senior and junior advocates, agwelanarak lu ejokuka kede ipolitisians lu ikukulereikitos. Ne acamuna apuron aseuno aswam na ebuni nesi acamun atupakin nu ? elimokino nesi kotoma otube kotupitete iponesio luka CADER’s Code of Conduct for arbitrators. Kanen do egeuni apuron aitemonokin kede iwaitin lu ejai engunget kacut ? aitolomun aibois na epote kesi aiboikin kede apaarasia nu airiamun kec. Epedorete kesi da aicec akiro nuka emusaago kede aitetem iboro lu ? 168 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Ekoto ngol ewai alimun itunganan yen ekot nesi araun yen epolokin ? Ekoto acamanaret da kojaas ikirora luka itunga ice kwape nat ecorak ? kede lawyers, lu epote ajaikin toma ainerun na. Ne edolokinere acamanaret kotoma aisinapikin engunget, iwadikao ? acamanaret na kosodete aijukar adieket naka Commercial Court ne iwadikaunere nesi kwape etube lo acamanar. (consent judgment) lo esipo kotoma okisil akwape etube loka adieket. Kikarunos iwaitin komamun acamanaret, ijukari apuron emusaago ? adieket naka ikisila kanu apupio atenak. Ne emamiar acamanaret mam itoswamao nu ewadikatai kotoma otube. Erai na naarai mam ekotoi lu iwosaete akurianar ebe nu inerasi kesi ? kotoma isinapikinet naka apuron eponio aitoswam bobo ekaulo. Ekomision Loka Apedorosio Nuka Eitunganane Ko Uganda Contact Address Head Office Regional Offices Uganda Human Rights Commission Arua Central, Fort Portal Gulu, Jinja, Mbarara Moroto, Soroti Plot 20/22/24 Buganda Road, Kampala, P. 0414348006/7 Fax: 256 941 255261 Email: uhrc@uhrc.ug Website: www.uhrc.ug Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 169 Obwenkanya mu Bonna Ageuno ke Erai ekomision lo lo itolomunit Ekisil lo Apolon loko Uganda 1995 kede Ekisil loka Apedorosionuka Eitungananeko Uganda(Uganda Human Rights Commission Act, Cap. Adieket naka ekomision nesi ipugatos ikisila luka Uganda Human Rights Commission (procedure) Rules. Ijaikinitai Ekomision lo apedor naka ayuwarite apedorosio nuka itunga ko Uganda. Eyapesi lo apolon loka Ekomision ejai Kampala kosodete iyapesin luka atutubena ajaikin Arua, Central Kampala (Kibuye), Fort Portal, Gulu, Jinja, Mbarara, Moroto ka Soroti. Aswamisinei nuka Ekomision Ejaas Ekomision kede aswamisinei nuta: Aingic kanuke bon arai kanu elimorit itunganan, egurupu loka itunga ? kanu amwangio nuka apedorosio; Kotoma adieket, amisikin amwangio naka apedorosio nuka itunga. adieketa nuka Ekomision kede apedorosio kwape nuka adieketa nuka ikisila. Apejonokin ijeerai, amabusun kede aiboisio nu idarere iwenan kanu ? Aitolomun epuroguram lo aingic aisisia kde aiwe naka iyemuto kanu ? aitijenikin itunga nuka apedorosio kec tetere eyongete kede ayuwarit. Alimonokin Airabet nu edolit aswam kanu ayuwarit apedorosio nuka ? itunga, kwape nat nu iswama kanu atacanakina itunga lu emwangio apedorosio kec arai nu ikalia kec; Asubun kede aisibwo kotoma ateker aijen ebe erai Ekisil lo Apolon lo ? epol kotoma okisila kere kanu itunga luko Uganda; Nu tupitono kanu aijukar angurian ne ejai Ekomision Ido itunganan kere yen emwangio apedorosio ke nesi epedori aikeun aimony ke kanu aigangio. Mam erai ebe yen eridakinitai bon ikeuni aimony na. ice itungana kere, erionget, egurupu itunga kere epedorete aikeun aimony na. 170 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Nu epedori Ekomision aitodolikin (Admissibility Criteria) Mam Ekomision epedori aijaun kede aitam aisinapikin angurian na ? amwangio naka apedorosio na kobu kotakanunite eroko October 8, 1995 ne asubunere nesi. Angurian na adau ikar ikany ageun na eswamaunere adyakaret ngin nesi ? Ejai ne ecamunere ne edepara kacut arai epolok akiro emikete alimor naka aimony kana sek eroko ikar ikany kedauna, kwape nat: apolou naka ikaru, ? Karai da ejaunos nu kokuju, ekotoi emusaago koyaunai eroko ikaru ikany ketuboro ageun ana alacakinere itunganan arai na adunotor akiro nu emikitos awosan na sek. Arai ejai emusaago adieket ace nu ikisila, mam Ekomision idulokin bobo ? Mam Ekomision iwpsai imusaagon lu ikamunitos Apugan nako Uganda ? kede apuganisia ace nukokinga arai erionget lo ejai akwapin nu ipu. Mam Ekomision itingi imusaagon nu ekotore Epuresident aitim ? Erai prerogative of mercy aseunet naka Epuresident elope kicorakinite nesi Advisory committee on the prerogative of mercy. Ikamunit na itunga lu adaun atubokin imusaagon kacut ngul lu apolok lu atwanare. Epedori aitim kisionie nesi, aitisilar ebe ainyakakin iboro arai aitidisiar aitisilaaro na ejaikini nesi atubon kotoma adieket. Iponesio lu Ijaunet Ingungeta kere ne ejai Ekomision kesi epedoro aijakin oyapesin ke lu ejaas akwap na. epedori araun itunganan alosit ilope kosodi aitatam ationus ke, arai aiwadik abalua, e fax arai ainomar esiimu.. Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 171 Obwenkanya mu Bonna Nu etupakino edumun angurian kesi nuta: Iwadiakao angurian kedaun awanyun ebe nu ejaas tomaeraas nu epedori ? ekomision aiting nu emwangitos apedorosio nuka itunga. Arai mam angurian ngin epedorio aiting kanen, elimokino itunganan ne ? Itoswamai komision afoomu na angurian kanu aiwadikaa akiro nu ? Esiomakino yen ayangauni angurian akiro ngun kosete nesi aingit aicikakin akan ke. Ijaikino eyen enguraiani enaaba kede akaadi tetere epatana atupakin ? Afail na angurian nesi do epukorio kosodete aijaikin eswaman lo edolit ? Kanu angicio eponio itunganan yen iwosatai ? (respondent) alimokin nu emusaago lo ejai kosedete nesi alimokin ebe ekotoi nesi aitolomun abongokinet kotoma apaarasia 21. Erai angicio da na iwadikaere akiro nuka ajenak kanu adumun akiro nu ? Kedaun angicio, eponio do aitolomun nu ewomitai ingarakinete adieket aipur akiro nu. Ijukakino akiro adieket naka Ekomision Commission’s Tribunal. Etupit adieket epir loka adieket naka asubunet naka Edeke ? Apupio nailipio kobongokinoi Kinga Itunganan yen mam imonikin nuka etube loka Adieket nesi epedori ailip abongokinio naka aipup emusaago ke kotoma High Court. Toma Ailipio na abongokino kanu etue ka Director Complaints, Investigations kede Legal Services nesi ejai akanin ka Aplon Eicolong kosodi ailipa kanu etube loka adieketa nuka oyapesin lu okau Regional Human Rights Officer nesi ijaari Director Complaints, Investigations and Legal Services. 172 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Apedorosio nuka Ekomision Enapit Ekomision apedorosio nuka adieket nuta: Aicorakin itunganan arai aiwadikaet arai ajenanut ace kere atakanuun ? Aingitingit idio tunganan kere kede akotokin itunganan ngin ailepun ? akiro nu ejeni nesi kere nu ikamunitos nu engicio. Atipesen itunganan kanu amoromor apedorosio. Nu epedori Ekomision aitodolikin Arai imonikin Ekomision ebe ejaas apedorosio nuka itunganan arai ailajaara ke nu emwangitai epedori aicorakin; Alacakini na itunganan yen ewenitai arai imikitai eilate ? Atacakino naka apiyai ne ejai itunganan ilope arai ipajan ke. Emanimanan Loka Apugan (IGG) (Inspectorate of Government) Contact Address Inspectorate of Government MC building, Kampala (former IPS building), Parliament Avenue, Kampala. Esusut Erai erionget loka Emanimanan loka Apugan (Inspectorate of Government) lo etolomunio kotoma Okisil loka Akwap (Constitution of Uganda) 1995. Eraasi aswamisio ke nu apolok nuka alemar amormorio naka iyapesin kede ecamisana kotoma oyapesin luka apugan. Ejaas IGG kede iyapesin luka atenuek ke ko Arua, Mbale, Jinja, Gulu, Soroti, Masaka kede Mbarara. Inspectorate kede aswam na awanyun ebe itoswamo iwaitin kere luka ikisila kanu aidotor amidicio naka apiyai kede ecamusana ko Uganda. Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 173 Obwenkanya mu Bonna Itoosai eyapesi lo itunga kere lu ewomitai adyakaritos kowaitin luka ? ekorapsion, amoromor eyapesi kede apedor ne ijaikino kesi. inspectorate ebe itunga lu ijaikinitai aswamisinei kotoma oyapesin luka apugan kesi etupakinitos ainapet naka iponesio luka eswamak Leadership Code Act. Ekisil loka Leadership Code Act nesi icorakinit eswamak luka apugan aidotor ekorapsion. Ekot ekisisl ngol eswamak aitodiar abar kec koitenak. Lu Ijanakinete Agangat Naka Ikisila (Legal Aid Service Providers) Esusut Eraasi iriongeta lu lu ijanakinete itunga agangat naka abwoikino kotoma okisila kacut ngul lu mam epedoritos aitac ipulidan arai private lawyers. Etacete iriongeta lu ikapun lu adieketa kanu itunga lu ebwoikinitos kesi. Legal Aid Project of the Uganda Law Society Contact Address Legal Aid Project of the Uganda Law Society P.O Box 426 Plot 5A Acacia Avenue, Kampala -Uganda Tel: 041-342412 Fax 041-34243 1 Email:ULS@ULS.OR.UG uls@uls.org.ug Aponi erionget loka Legal Aid Project (LAP) kitolomunai kotoma okisil loka Uganda Law Societyin1992, kingarakinite Norwegian Bar Association kanu aijaikin abwoikinet kotoma adieketa itunga luko Uganda lu icanas noi kede ngul lu epagal ejautene kec. Toni ilolo, engaraki erionget lo kosodi iyatakinit aingarakin itunga lu ipu, ikiliok, angor kede idwe. Ejaasi LAP kede atenuek ko Kabalore, Kabale, Masindi, Jinja, Gulu kede Luzira, kojai eyapesi lo apolon Kampala. 174 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Aponi kitolomunai erionget lo kewanyun ebe ekidioko iwaitin ejanakinere itunga adieket kede eirian ko Uganda karaida ipu itunga luko Uganda lu ejaas obakor komam epedoritos adumun adieket na abeit. Eraasi alosikineta nuka LAP nuta: aijaikin ikiliok, angor kede ikiliok lu icanasi noi abwoikino na ejokuna ? aiyatakit ayongit naka apedorosio kede eipugae loka Ekisil ko Uganda. ayatakin ailipit ikisila kede eiswamae lo mam eridakinit lu icanas noi ? kotoma akwap, kodistrikt toni adoketa nukokau. LAP tetere engarenikinak ke etupitos aicoreta nuka ebodi loka trustees loka Legal Aid Project. adukun iwaitin lu etukunere apiyai nu ingarakinete aijanakino naka ? agangat kane ejaasi lu ipudas ko Uganda. Ijanakini LAP agangat koiponesio luta: aijaikin iyemuto kede aicoreta kotoma okisila ? aitolot ipurograms luka aisisianakin itunga nuka apedorosio kec ? iwaitin ice luka aipur ingungeta kwape nat ainerun kede aitimonor ? ADR ailipite ikisila lu itolomunio koyangaritos lu ican ejok ? paralegals kacut aiboisio nu ikidiokotor advocates. Epurojekt Loka Agangat Naka Ikisila Ko Uganda (Legal Aid Service Providers) Esusut Eraasi iriongeta lu lu ijanakinete itunga agangat naka abwoikino kotoma okisila kacut ngul lu mam epedoritos aitac ipulidan arai private lawyers. Etacete iriongeta lu ikapun lu adieketa kanu itunga lu ebwoikinitos kesi. Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 175 Obwenkanya mu Bonna Justice Centres Uganda National Coordination Office Chambers F6 and F8 High Building P. Phone: 075 950 0440/1 Toll Free Phone 080 010 0210 email: info@justicecentres.go.ug Website: www.justicecentres.go.ug Apugan nako Uganda kitorite ne ejai Justice Law and Order Sector (JLOS), nepepe ka Legal Aid Basket Fund (LABF), ne ejaas akwapin akany nuko ojokotau nu ijanakinete agangat: Austria, Ireland, Denmark, the Netherlands, kede Sweden, kesiapotukitolomutuepurogramloaingarakinatekerinnuicanasidokopagalikite adumun adieketa nu ejokuka adumun abwoikino kotoma okisila kede amisiikin apedorosi kec. Ejai eyapesi lo apolon loka epurogram lo adieketa. Egiran loka Adieket nako Kuju lo nesi epolokinit eicolong loka Ekomiti lo itolosi Epurogram lo. Ejai epurogram toma odistriktan luta; Amolatar, Apac, Bududa, Bugiri, Bukwa, Busia, Butaleja, Dokolo, Iganga, Kaberamaido, Kitgum, Kotido, Lira, Manafwa, Namutumba, Oyam, Pader, Pallisa kede Tororo. Eraasi Justice Centres apaikinet adioep kosodi adumun iboro kere lu ikot ijo (a one-stop-shop legal aid service delivery model) nu etamakinitos aitidisiar apagal na ajai ne akotor ituganan adumun agangat. Ationo kacut aipur imusaagon luka civil kede criminal. Ationikit itunga lu icanas lu emamei ejauten lo esipo adumun agangat naka adieketa. Eraasi Justice Centres lu ebwoikinitos egeare loka aiteteun eijanakine loka adieketa ko Uganda ne ekotore itunga kere kopedoritos adumun agangat naka ikisila kotoma apak alope na ebeit. 176 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda Alosikineta Nuka Justice Centres: Aingatakin itunga ajenun apedorosio nuka eitunganane kede aijaikin ? ateker apedor na aiburaun apedorosio kece kojokan. Aingarakin itunga kede atekerin nu icanasi adumun adieket nuka ikisila ? Aingarakin aitolomunun ikisila lu eyongitos apedorosio nuka itunga ? kacut aitetenio naka Ikisila, Aicoreta ka Aswamisio (Laws, Policies and Practices). Justice Centres kwape ijenuneta luka aitodolokin jokan adieketa otunga ko Uganda. Abwoikino kotoma Adieketa (Legal Representation) 3. Iwaitin ice lu Aipur Imusaagon (Alternative Dispute Resolution (ADR)) 4. Aisisianakin nu ikamunitos Ikisila (Legal Awareness Sessions) 6. Imusaagon lu Ijukario nenice (Referrals) 7. Ainom esiimu lo mam etacio (Toll free phone line) Ingai Edolit Adumun Agangat Na? Kanu itunganan araun eyen ebeit adumun agangat naka Justice Centres, ekot nesi korai idiope kotunga lu icanas ko Uganda ido kiboiei arai kojai emusaago lo alibuni kotoma odiope kodistrikts lu imaruna kokuju Erionget Lo Agangat Naka Ikisila Lo Law Development Centre Contact Address Legal Aid Clinic Law Development Centre Off Makerere Hill Road P.O Box 7117 Kampala-Uganda Tel: 041-540127/8/9 Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 177 Obwenkanya mu Bonna Erai Epurojekt lo ijanakini Agangat naka Ikisila (Legal Aid Clinic (LAC)) epurojekt lo ikisila loka Law Development Centre lo ageuno okaru 1998 kede agangat naka Ford Foundation kede USAID. Erai alosikinet ke na apolon naka aitodolikin adoketait naka aisisia naka ipiriotin luka ikisila lu epote kotoma oyunivasites lu ejenas. Ekoto kesi kimorikikitos toma ainapeta nuka aisisia ikisila eklinik loka ikisila kede adieketa kacut ajokus naka aijakini itunga kere kacut idwe kede luicanasi adieket. Aswamisio nuka epurojekt loka LAC kesi nuta: Aisisia: Kotoma aisiom kec, ijanakino isisiak aitetemonor aipup ? imusaagon kede aitub ingungeta tetere kesi epedorete adumun iwaitin lu aipur akiro kotoma akwap. (Legal assistance): ijaikini LAC agangat naka ikisila kwape aicorio kede abwoikino kotoma adieketa komam aitacac itunga ikapun. (Advocacy): ingarakinit LAC aitodolikin Ekisil loka Idwe (Children Act Networking) kotoma aruconokina kede adieketa, probation officers ka iriongeta ice da. Aitolot Erisaac kede Aitolomunun Iyemuto, Aisisia ka Apupeta ? LAC airiamununeta kede anyamun akiro ka conferences kede itunga ka iriongeta nu ikamunitos nu ikisila lu ipu. Lu Ijanakinete Agangat Naka Ikisila (Legal Aid Project of FIDA) Contact Address FIDA-U Bukoto Street, Kamwokya RO Box 2157, Kampala Tel/Fax: 256-041-530848 Email: fidaug@africaonline.co.ug Esusut Erionget loka apulidan ko Uganda The Uganda Association of Women Lawyers, FIDA–U nesi erai erionget lo mam egongakina apugan, lo mam itolosi akiro kece 178 Obwenkanya mu Bonna Ka Eipugae Kokisil ko Uganda kanu adumuna ameda, lo itopolorit apedorosio nuka angor. Erai aswam ke na epol na aingarakite angor kede idwe, kacut apuser kede ikokiok adumun ayuwara naka apedorosio kec. Apwakuno erionget lo okaru 1974 kanu aitodolikin aipud lo abu kopoloor kanu apulidan nu ngor ko Uganda. Ijanakini nesi agangat na titai naka ikisila kacut ne ejaas angor kede idwe. Ejaas FIDA-U kede atenuek ko Mbarara, Mbale, kede Arua kojai eyapesi lo apolon ke Kampala. Alosikineta Aiyatakin aijanakini itunga kacut angor kede idwe, adumun adieketa i. kede ayuwara kokisila kacut ngul lu icanasi kede lu epagal ejautene kec. Aisisianakin kede aigang aitolosio naka ekisil kede ainapaara kotoma ii. Aijaikin apiriotin nu ngor apedor naka aiyatakin adoketa kec kotoma iii. Aingarakin angor agogongor kotoma okisila kede adumun eirian kede iv. FIDA-U itunga lu ibakor agangat naka ikisla kacut angor kede idwe kotoma etenu ke naka conflict and Dispute Resolution department. Ijanakinete apiriotin nuka ikisila aicoreta, aitub imusaagon, ainerun kede ? aisinapinikin akiro kosodi ne ekotokinere abwoikin itunganan kotoma adieketa. Imwaasiingungetanuiswamaetekesinukaangolopakanuiboro, ? (property rights), nu eirumane (inheritance), ajaanara (affiliation) kede angolopa na odukone (marital disputes) toni angurian kanu ebisines ka alupok. Itolosi eklinik aswam ke kwape ebisines loka ikisila ? (a law firm) ilema bon atyakunet nesi ebe mam kesi ekotosi ikapun. Konye ekotokino yen ingarakino alemun ikapun idisilon, atutubet naka ? edola loka America (0.5 of a dollar) kanu angarakin aswam naka eklinik. Imusaagon lu ipu kesi epurio kitoswamaet iponesio luka ? Esuula Loitomonet Kakany- Kauni 179 Obwenkanya mu Bonna Erai imusaagon lu ikarunos kotoma oiponesio luka ? ADR kesi ijukario adieketa nuka ikisila awosao. Epurojekt loka Ekisil kanu Amecak (Refugee Law Project) kotoma o Faculty of Law, Makerere University Contact address Refugee Law Project Plot 10 Perryman Gardens Old Kampala RO. Box 33903, Kampala Tel 041 343556 E-mail: RLP@Infocom.co.ug Website: www.REFUGEELAWPROJECT.ORG Aponi kopwakunai epurojekt loka Ekisil kanu Amecak ? (RLP) kolap loka November 1999 kede alosikinet naka ayuwarit apedorosio nuka eitunganane nuka amecak ko Uganda. Ejai epurojekt lo esipo bon koma ne egongakina ido kojai ? Itolosi epurojekt lo agangat naka ikisila kede atenu na icori itunga atitai ? kede aingarakin aisinapikin lu emoete ne emecete (asylum seekers). Public Defender Organization Contact Address Public Defender Organisation Plot 89, Bukoto Street, Kamwokya P.O. Erai e Public Defender Organization lo Uganda erionget lo mam egongakina apugan, NGO, lo apwakunio okaru 1997. Ijanakini erionget da lo agangat naka ikisila ne ejaas lu icanasi noi lu itoosatai kanu imusaagon lu egelegela kotoma adieketa nuka ikisila. Ejai eyapesi ke lo apolon Kampala ido kojai atenu Jinja.