Citizen’s Handbook Runyakitara Version

256-41-344154 Website: www.jsc.go.ug Akatabo K’Abanyaihanga i Enturukiriro Kimwe aha by’abaire nibiteganisa abantu omu ihanga hatakatairweho akakiiko k’obuheereza bw’eby’oburamuzi kikaba kiri okubura okumanyisibwa aha bikwatiraine n’ebiragiro n’enkora yaabyo. Okukora aha nshonga egi, engyenderwaho y’eihanga neeheereza akakiiko obushoboorozi bw’okutebeekanisa n’okuta omu nkora za puroguraamu z’okwegyesan’okujanjaaza amakuruomubeebembezib’eby’oburamuzi n’abantu abandi aha biragiro n’enkora yaabyo. Akakiiko kakataho enteekateeka y’okwegyesa abantu okuhwera omu kuta omu nkora emirimo y’okwegyesa abantu. Akatabo aka kahandiikirwe okukoreesibwa omu mirimo y’akakiiko ey’okwegyesa abantu.Nikagamba kurungi munonga aha nkora, emirimo n’entwaza y’ebitongore ebitari bimwe ebirikukora aha by’ebiragiro n’enkora yaabyo. Nikashoboorora aha busingye n’obujunaanizibwa bw’abantu omu nkora y’ebiragiro. Abakozi omu kitongore ky’eby’oburamuzi, ebiragiro n’obutebeekana (Justice, Law and Order Sector -JLOS) nabo nibaija kushanga akatabo aka kabainiire omugasho. Abatari Banyayuganda abarikukunda kumanya enkora y’ebiragiro omu Uganda nabo nibaija kushanga kari ak’omugasho munonga. Akatabo aka kahandiikirwe omu rurimi n’omuringo ogwanguhi kukoresibwa tikarimu bigambo bingi by’orurimi rw’ebiragiro. Ahi ebigambo by’ebiragiro bikoresiibwe, bishoboroirwe omu rurimi rworobi rurikwetegyerezibwa. Nyine amatsiko ngu akatabo aka nikaza kukoraho kihango omu kuhamya obushoboorozi bw’akakiiko. Kandi hoona n’amatsiko gangye ngu akatabo nikaza kugira eki kaataho aha kitongore ky’eby’oburamuzi, ebiragiro n’obutebeekana omu kuhikiiriza n’okutunga amazima ahabwa boona. Ow’ekitiinisa Omuramuzi Seth T.Manyindo. Orikukurira, akakiiko k’eby’oburamuzi Okwokubanza 2007. Akatabo K’Abanyaihanga ii Okwanjura Akatabo k’abanyaihanga akarikukwata aha biragiro n’enkora yaabyo omu Uganda nikashoboorora enkora, emirimo n’oku waakubaasa kutunga obuheereza obw’ebitongore ebitari bimwe ebirikukora omu by’ebiragiro n’enkora yaabyo. Akatabo aka nikakwata aha mirimo y’ebitongore bya gavumenti ebiri ahansi y’ekitongore ky’eby’oburamuzi, ebiragiro n’obutebeekana n’ebindi bitongore bya gavumenti nka kooti y’amahe, akakiiko ak’eby’obusingye bw’abantu n’ekitongore kya kariishoriisho wa gavumenti. Hoona akatabo aka nikashoboorora n’aha mirimo y’ebitongore bitari bya gavumenti ebirikukora aha by’ebiragiro n’enkora yaabyo nk’abarikuha obuhabuzi omu by’ebiragiro n’abarikuhwera abaramuzi. Omu kwongyeserazaho, Akatabo nikashoboorora obusingye n’obujunaanizibwa bw’abanyaihanga omu nkora y’ebiragiro. Nikamurikira omushomi oku ashemereire kusherura obuhwezi ku yaakuba atamazirwe n’obuheereza obu yaatunga omu nkora biragiro. Okwenda kukora akatabo aka akanguhi kushomwa, kahandiikirwe omu rurimi rwanguhi, rurikwetegyerezibwa kandi rushoboorokire gye. Omuntu weena orikumanya Runyankore/Rukiga (Runyakitara) ashemereire kushoma kandi akeetegyereza ebihandiikirwe omu katabo aka. Okugira ngu oyanguhirwe kushoma kandi oshemereirwe, emishororongo migufu ekoresiibwe; akatabo kakuratanisiibwe omu mitwe, amashomo n’obushonshorekye bwago. Amakuru agakwatiraine n’ebiragiro omu bikorwa by’obwinazi gataanisiibwe n’ebiragiro ebya butoosha. Akatabo aka nikagyenderera kugasira Abanyaihanga boona katafiireyo yaaba omuntu aine okwetegyereza ebiragiro nari atakwine. Akatabo aka tikiragiro nari okushoboorora ekiragiro. Kwonka karimu amakuru g’omugasho agarikukwata aha biragiro n’enkora yaabyo ebi abanyaihanga boona bashemereire kumanya. Akatabo K’Abanyaihanga iii Okusiima Akakiiko k’obuheereza bw’eby’oburamuzi nikasiima puroguraamu y’empinduka omu kitongore ky’oburamuzi, ebiragiro n’obutebeekana ahabw’obuhwezi bw’esente omu puroguraamu zaako z’okwegyesa abantu na munonga omu kutebeekanisa akatabo aka(Akatabo k’abanyaihanga aha biragiro n’enkora yaabyo omu Uganda). Okusiima okw’omutaano nikuza aha banyakakiiko boona, omuhandiiki n’abakozi omu kakiiko k’eby’oburamuzi, na munonga ekitongore ky’obwegyese n’enshonga ez’abantu ahabw’omurimo gwabo omu kutebeekanisa Akatabo aka. Akakiiko nikakunda kusiima boona abarikukwatwaho abaayohereize ebiteekateeko byabo omu buhandiikye n’abaagiire omu mushomo abaahanwire aha bihandiiko by’akatabo aka. Okugamba ebiteekateeko byabo ebirikwombeka aha Katabo aka gukaba omuganda rutaaba. Eky’aha muheru, akakiiko nikakunda kusiima ab’ekitongore M/S Property Rights Concern, kampuni y’abahangu (abakugu) abaatebeekaniise Akatabo aka akabanyaihanga. Obukomooko Enkora y’ebiragiro omu Uganda eyegamiire munonga enkora y’ebiragiro eya Bungyereza eyaaretsirwe omu Uganda abakubuuzi Abangyereza. Obutegyeki bw’Abangyerezabutakaizireomu Uganda,burirugandaomu Ugandarukabarukuratira ebiragirobyarwoby’enzaarwa.Ebiragiroby’enzaarwabikababitahandiikirwe.Kwonka, ebiragiro by’enzaarwa eby’enganda zitari zimwe bikaba biinemu ahi birikushushana kandi n’okutaana, omu byabaire birimu kandi n’omu nkora yaabyo. Omu bugabe obwabaire nibwemariirira nka Buganda, Busoga, Bunyoro na Tooro, bakaba baine kooti ezitongoziibwe zirikukurirwa abakama abaabaire bacwa emanja kurugiirira aha biragiro by’oruganda rwabo. Oihireho kooti ezitongoziibwe, bakuru b’ebika hamwe n’enganda nabo bakaba baine omurimo gw’okushoboorora emikyenjano. Ebyanga ebyabaire bitaine bugabe, okucwa emanja kukaba kukorwa ab’ekika, baakirinju aha kyaro n’abakuru b’enganda. Aba nibo baabaire nibajunaanizibwa ogw’okushoboorora emanja ezaabaire ziimukaho omu byanga byabo. Okwija kw’obutegyeki bw’Abangyereza kukaija n’okugyemwaho enkora y’ebiragiro ey’enduga-mahanga erikugyendera ahari egyo erikukoresibwa omuri Bungyereza. Kwonka okwija kw’enkora egi tikuramariireho kimwe ekora y’ebiragiro ey’enzaarwa. Enkora zombi zikagumaho nizikora hamwe buri emwe erikukora ahi erikuhika. Okuhisya na hati, emihanda y’enzaarwa y’okushoboororamu emanja neekikoresibwa omu byanga byaitu. Abangyereza abakubuuzi bakataho kooti ezirikukoresa ebiragiro by’Orungyereza ebihandiikirwe n’ezindi nkora z’ebiragiro ezirikukoresibwa kooti za Bungyereza. Ezi ntwaza ezindi zikaihwa omu biragiro bya butoosha n’enyegyesa ebirikukwata aha kwingana. Kooti za Bungyereza nazo zikaba nizikuratira enkora y’okworeka amazima omu kushoboorora emanja. Ebiragiro n’omutwe gw’ebintu by’okugyenderaho okwebembera abantu. Ebiragiro nibikora emirimo mingi omu bantu. Eky’okureeberaho, ebiragiro nibikoresibwa omu Akatabo K’Abanyaihanga 2 kugumyaho obusingye n’obutebeekana okurabira omu kuzibira ebikorwa bitari bimwe nk’obushuma, okuhamba abakazi n’okureebya eihanga ryawe. Ebiragiro nibikora omurimo muhango munonga aha kuta omu nkora emirimo ya gavumenti, eky’okureeberaho, ekiragiro ekirikwebembera okurinda n’okugumyaho eitungo ry’obuhangwa bw’ensi. Hariho obukomooko bwingi bw’ebiragiro omu Uganda i. Engyenderwaho y’eihanga rya Uganda (1995) nikyo kiragiro kikuru omu ihanga. Ebindi biragiro byona nibiteekwa kugyendera ahansi y’Engyenderwaho y’eihanga. Ku haakubaho ekiragiro kitarikwikirizana n’Engyenderwaho, eky’Engyenderwaho nikyo kirikwikirizibwa.Eki nikimanyisa ngu ahariho okuhondana ahagati y’Engyenderwaho n’ekindi kiragiro, ebiri omu Ngyenderwaho y’eihanga nibyo biine kukuratirwa. Ebiragiro-Nikimanyisa ebiragiro ebihandiikirwe ebikozirwe ekitongore ekikora ebiragiro. Omu Uganda Eishengyero ry’eihanga niryo riine obushoboorozibw’okukoraebiragiro.Ebiragironibibaasakwetwaamaziina maingi; nibibaasa kwetwa Statutes, Acts of Parliament, Promulgations, nari Decrees. Obwahati omu Uganda, ebiragiro byona ebihamiibwe Eishengyero nibyetwa ebiragiro by’Eishengyero (Acts of Parliament). Ebiragiro ebyakozirwe omu butegyeki bwa Idi Amin bikaba byetwa Decrees nk’oku haabaire hatariho Eishengyero ry’eihanga obunaku obwo. Omwebembezi w’eihanga niwe yaabaire aine obushoboorozi bw’okukora ebiragiro. Omu mwaka 2000, gavumenti ekashwijuma yaagarura busya ebiragiro byona ebyabaire biriho. N’okugarukamu okwo, ebiragiro byona obwahati nibyetwa Acts of Parliament ?ebihamiibwe Eishengyero ry’eihanga. Eishengyero niribaasa kuhayo obushoboorozi bwaryo bw’okukora ebiragiro omu kindi kitongore eky’okureeberaho, Akakiiko ka Disiturikiti, Akakiiko k’orurembo, aka munisipo nari ak’egomborora. Eishengyero niribaasa kuhayo n’obushoboorozi bw’okukora ebiragiro aha mwebembezi wa gavumenti, nka Minisita. Ebitongore ebi nari abantu abahairwe obushoboorozi bw’okukora ebiragiro, nibakora ebiragiro ebirikwetwa Ebiragiro ebirikukorwa za LC, II and III, Ebiragiro ebirikukorwa za Distrikiti, rules nari regulations. Eby’okureeberaho by’emanja (Case Law) ?Kooti z’omu Uganda nizikoresa enyegyesa ey’okuhamya ekibandize. Eki nikimanyisa ngu waaba noocwa orubanja rurimu enshonga zirikushushana n’orubanja orubaire rwacwibweho, kooti neecwa orubanja orusya erikukuratira entwaza y’ekiragiro eyaakoresiibwe omu kucwamu okw’enyima. Emanja ezicwibwe enyimaho nizo zirikwetwa eby’okureeberaho. Eby’okureeberaho eby’okukuratirwa n’ebyo ebya kooti ishatu ezirikukirayo obukuru omu ihanga nizo; erikukirayo obukuru omu ihanga (supreme court), kooti ey’okujurizamu (court of appeal) na kooti enkuru (high court). Kooti eshemereire kukuratira okucwamu kwa kooti erikugikira kandi otaireho nayo ebi erikucwamu. Kwonka, n’obu kooti eraabe eine kukuratira ebya kooti erikugikira, hoona neebaasa kwanga kukuratira ebi ecwiremu ahabw’enshonga ezihikire. i.Ekiragiro kya butoosha n’enyegyesa y’okwingana ?Ekiragiro kya butoosha nikikoresibwa omu Uganda ahabw’okugira ngu ekatwara enkora ya Bungyereza ey’ebiragiro. Nikimanyisa ebicwibwemu abaramuzi ba Bungyereza ebyabaire nibyegamira eby’enzaarwa by’abantu ba Bungyereza. Enyegyesa ey’okwingana neemanyisa eby’okugyenderaho ebyakozirwe abaramuzi ba Bungyereza okwihaho okubura oburingaaniza n’okuremesibwa ekiragiro kya butoosha. Ekiragiro kya butoosha n’enyegyesa y’okwingana nibikoresibwa omu Uganda ahi ebiragiro ebihandiikirwe bitarikubaasa kushoboorora oburemeezi oburiho omu kiragiro. Nibibaasa kukoresibwa aho honka ahi bitarikuhondana n’ebya Uganda ebihandiikirwe. ii.Ebiragiro eby’enzaarwa ?Ebi nibimanyisa enkora n’entwaza y’enganda zitari zimwe omu Uganda. Omugyenzo kukoresibwa nk’ekiragiro omu kooti za Uganda, niguteekwa kuba gwine ebintu ebirikwikirizibwa. Eky’okureeberaho, niguteekwa kuba gutari kuhondana n’Engyenderwaho y’eihanga n’ekindi kiragiro kyona ekihandiikirwe. Emiringo y’ebiragiro Ebiragiro bibaganisiibwemu emiringo etari emwe. Emiringo emikuru munonga ey’ebiragiro ahabw’ekigyendererwa ky’akatabo aka n’ogw’ebiragiro ebirikukwata aha bantu omuntu n’omuntu n’ebirikukwata aha nkozi z’ebihagaro. Kwonka, entwaza Akatabo K’Abanyaihanga 4 emweneebaasakukwataahari byombieby’abantun’abantu n’eby’enkoziz’ebihagaro. Eky’okureeberaho, okuteera omuntu n’obushambani nibibaasa kurugamu orubanja rw’ekihagaro nari omuntu aha muntu. Ekiragiro ebirikukwata aha nkozi z’ebihagaro Ekiragiro aha nkozi z’ebihagaro n’eitaagi ry’ebiragiro eririkworeka ni micwe ki erikurugamu ekihagaro kandi rikataho n’ekiheneso ahabw’abantu abarikukora ebihagaro ebyo. Ekiragiro eki nikigyenderera kurinda abantu ebihagaro ebirikubaasa kukorwa omuntu ahabwe wenka. Ebihagaro ebingi nibishoboororwa ekiragiro ekirikwetwa Penal Code Act. Eky’okureeberaho, okuteera omuntu, okwiba, okugingirira, okutoroboza, okuhamba abakazi, okwita n’okureebya eihanga ryawe ni bimwe omu bihagaro ebirikugambwaho omu Penal code. Hariho ebindi biragiro bingi eby’Eishengyero kandi n’ebihandiikirwe ebirikugamba aha bihagaro. Eky’okureeberaho, ekiragiro ky’okurinda n’okurwanisa obushomankuzi nikitaho ebihagaro ebiine akakwate n’emicwe y’obushomankuzi nk’okushaba, okuha nari okwakiira ebituga. Ekiragiro eky’ebyiruka n’okukoresa kurungi enguuto nikitaho ebihagaro by’ebyiruka aha nguuto nk’okuvugisa ekimama, okuvuga osinzire, okuvuga emotoka otaine baruha ehikire y’okuvuga omu bindi. Hariho n’ebiragiro ebindi by’okugyenderaho ebikozirwe ebitongore nka Gavumenti z’ebyanga, ebirikutaho ebihagaro.Eky’okureeberaho, ebiragiro by’orurembo Kampala nibizibira amatungo okuzeereera omu rurembo. Kwonka aha kihagaro ekirikwetwa okugaya kooti, ekiragiro ekirikukikora tikirikworeka kurungi ebikorwa bitari bimwe ebirikuzibirwa omu kiragiro eki. o Ekihagaro eki okutwarira hamwe nikizibira okurabanisamu nari okworeka okugaya ebirikugumizamu omu kooti. o OKucwamu n’okw’omuramuzi okureeba ni kikorwa ki eki arikureeba ngu kwaba okugaya kooti. Eky’okureeberho, okugambira aha simu nari okuyomba omuramuzi arikuhurira orubanja nikibaasa kwetwa okugaya kooti. o Kwonka abaramuzi tibashemereire kukoresa kubi obushoboorozi bwabo omu kukoresa ekiragiro eki. Eky’okureeberaho, nikiba kitahikire omuramuziokuhaomuntuekihenesoky’okugayakootiahabw’okukorora nainga ngu yaija omu kooti ajwaire za siripa. Akatabo K’Abanyaihanga 5 o Omuntu ou ekiragiro kyakoresibwaho kishoboroirwe kubi ngu yaagaya kooti naabaasa kuhayo okwetomboita ow’omuramuzi mukuru, omuhandiikiwakooti,orikukuriraeby’obukyebeziomukooti,omuhandiiki omukuru, nari omu kakiiko ak’obuheereza bw’eby’oburamuzi omu ihanga. Ebiragiroebinibitaho kandibirinda obusingye bw’abantuomukubahokwabonk’abantu abahikire. Eby’okureeberaho by’ekiragiro eki birimu ekiragiro ekirikwebembera okukorwa n’okuhamya endagaano z’emirimo, ekiragiro ky’obushwere n’ekiragiro ky’obuhunguzi. Bimwe omu biragiro ebi, nk’ekiragiro ky’endagaano nikikora n’aha makampuni na gavumenti, nk’oku birikutwazibwa nk’ebitongore ebirikwikirizibwa nari abantu abahikire omu biragiro. Entaanisa ahagati y’ebiragiro aha nkozi z’ebihagaro n’ebiragiro aha bantu ba butoosha. Hariho entaanisa nyingi ahagati y’ebiragiro aha nkozi z’ebihagaro n’ebiragiro eby’omuntu aha ndiijo. Ezi zirimu: Omuringo gw’okuhozesamu, orurimi nari ebigambo ebirikukoresibwa, n’ebiheneso ebirikuheebwa, tibirikushushana. Eky’okureeberaho, emanja ez’obwinazi nizikira kutabaazibwa gavumenti omu iziina ry’omuntu oshagiziibwe. Oshagiziibwe nari ou ekibi kihikireho naayetwa kitabaaza. Kimwe aha bigyendererwa by’ekiragiro eky’obwinazi n’okuhenesa enkozi z’ebibi kandi ekiragiro aha bantu ba butoosha nikigyenderera kureetaho oburungi n’okuhuumuriza ogwo ou obusingye bwe bwaribatiirirwa ebikorwa bibi by’ondiijo muntu. Omu manja z’obwinazi omugugu gw’obuhame guri ahari gavumenti okworeka ngu buzima kitabaarizibwa aine orubanja. Omu manja ez’abantu kuryana, omugugu gw’obuhame guri ahari kitabaaza okuhamya ngu kitabarizibwa amushaagiize. Eki nikimanyisa ngu kitabaaza aine kworeka ngu buzima kitabaarizibwa akamushaagiza nk’oku arikwetomboita. Amazima, n’okugumya obusingye bw’ebiragiro n’okuhenesa ahabw’ebikorwa bibi, kirikukorwa ebitongore by’ebiragiro na zaakooti. Enkora y’okureetaho Akatabo K’Abanyaihanga 6 amazima n’enyebembera kandi n’okurinda okuta omu nkora ebiragiro, n’okworeka amazima. Okworeka amazima kurimu okushoboorora emikyenjano erikwimukaho ahagati y’abantu, abashuubuzi nari gavumenti. Hariho emiringo mingi y’okushoboororeramu emikyenjano, erimu,okutabaaza,okugar ukanisibwa, okwikirizana aha muntu w’okubashoboorora, kandi n’okuteisa. Okutabaaza Okutabaaza n’omuringo gw’okushoboorora emikyenjano okurabira omu kooti. Kooti neesherura amazima erikwakiira okwetomboita kuruga omu bantu abarikugira ngu obusingye bwabo buribatiriirwe. Kooti nizaakiira emanja ezitairweyo gavumenti, ekihagaro kyagambwa ngu kikozirwe. Kooti neehurikiza kuruga omu mbaju zombi ekora okucwamu kwayo, erikwegamira ekiragiro, eyoreka oshobize n’otashobize. Kooti aho neecwamu eky’okukorera oshaagiziibwe nari ekiheneso ky’okuha oshaagiizemugyenziwe.Ekihagaronikibaasakubakirikikyenarieky’obwinazi. Emihanda endiijo y’okushoboorora emikyenjano Oihireho okutwara emanja omu kooti, hariho emiringo endiijo y’okuzishoboorora. Egi neeyetwa “okushoboorora emanja omu miringo endiijo” (ADR). Emiringo egi erimu okuteisa, omuntu ondiijo kubahwera omu kuteisa , omuntu ou mwikirizaineho okubashoboorora, n’okugarukana. Tiburi mukyenjano gwona ogurikwimukaho omu bantu ngu niguteekwa kumarirwa omu kooti. Emikyenjano emingi neebaasa kushoboororwa abarikuryana batagiire omu kooti. Omu ntwaza ey’ekiiraguju ?(eya kare) baakirinju bakaba bakora omurimo muhango omu kushoboorora emikyenjano. Kwonka, n’okwija kw’abakubuuzi , omurimo gwa baakirinju omu kushoboorora emikyenjano gukahambwa zaakooti ezi baaretsire. Kimwe aha bibi eby’okukoresa za kooti okushoboorora emanja n’okugira ngu omukago ahagati y’abarikuryana nigubaasa kuhwaho. Kandi obwo nibabaasa kuba bari abataahi, abanywani, abanyabuzaare nari abarikukora hamwe omu by’obushuubuzi. Aho oshanga abantu ababaire nibakorengana kurungi, baahinduka abazigu ahabw’encwamu ya kooti ahi omwe arikusinga orubanja ondiijo akasingwa. Okuteisa Aha, abarikuryana nibaikiriza kushutama bakateisa aha nshonga zaabo, n’ekigyendererwa ky’okuhika aha kwikirizana. Akatabo K’Abanyaihanga 7 Omuntu ondiijo kubahwera omu kuteisa Okuhwera omu kuteisa n’enkora y’okushoboorora emikyenjano ahi abarikuryana barikuhwerwa omuntu otaine rubaju orikwetwa omuhikanisa okushoboorora obutaikirizana bwabo barikurabira omu kuteisa. Omuhikaanisa niwe arikwebembera byona, kwonka tarikubagyema eky’okukora. Ababiri nibeegumiza obushoboorozi aha kibaraacwemu. Okushoboorora omukyenjano ogwo nikuhikwaho bombi baahika aha kwikirizana oku boona baikiriza. Enkora erimu omuhikaanisa neekira kuraba omu matembezo aga: Okwanjura enshonga z’orubanja rwanyu. Okworeka ebyo ebibareeteire obutaikirizana. Okutandika kuteisa n’okutaho emihanda y’okureetaho oburungi. Okushwijuma enshonga, buri omwe eki arikwenda n’ebyakubaasa kukorwa ahabw’okugarukana. Okuhika aha kwikirizana nari okuhendera eby’okuteisa. Okushoboororwa omuntu ou mwembi mwikirizanaho. Ogu n’omuringo ahi abarikuryana barikuhayo ebirikubahondanisa ngu bacwererwe orubanjaahamuntunariomutwegw’abantu abatainerubaju,abubombibaikirizaineho. Omuntu ogwo otaine rubaju naayetwa ow’okushoboorora omukyenjano. Abaine omukyenjano bari omu maisho g’orikubashoboorora, nibahayo enshonga na mushinja aha rubanja rwabo kwonka tibarikwejwanzya omu kucwamu ebiraarugyemu. Ahariho omuhikanisa, okwikirizana okw’aha muheru nikukora buri omwe omusinguzi, kwonka ahariho ow’okubashoboorora, omwe naasinga, ondiijo asingwa. Embaju zombiri nizikira kwejwanzya omu kutoorana ow’okubashoboorora nari ab’okubashoboorora. Okucwamu kw’abarikushoboorora okurikwetwa ekyacwibwamu nikuteebwa omu nkora nk’oku kwakuba kuri okucwamu kwa kooti. Kimwe aha bitongore omu Uganda ebirikukora aha miringo endiijo y’okushoboorora emanja n’ekya Centre for Arbitration and Dispute Resolution (CADER).Okumanya ebirikukiraho ahari CADER, za aha mutwe ogurikugamba aha bitongore ebindi ebirikukora ahaby’ebiragiro n’enkora yaabyo. Oburungi bw’okukoresa emiringo endiijo ey’okushoboorora emikyenjano-ADR ADR ?nk’omuringo gw’okushoboorora emikyenjano gwine ebirungi bingi ebirimu: Omuringo ogu nigubaasa kuteebwaho ahonaaho nk’oku abarikuryana barikukyenda. Emiringo egi neetwara omwanya mukye kukira okutabaaza omu kooti kandi etambira abaine emirimo mingi okutashiisha omwanya. Akatabo K’Abanyaihanga 8 Emiringo egi neeba eri ey’ekihama mbwenu tihariho kujanjaara kw’orugambo ahi kitarikwetengyesa. Hatari nk’endiijo miringo ey’ebiragiro, abarikuryana nibagumya obushoboorozi aha byaikirizibwaho, oburi bw’enguzi tiburikubaasa kushiisha enkora egi kandi abarikuryana nibabaasa kuguma n’obusingye bwabo nayaaba batahikire aha kwikiriza kwona. Abarikuryana nibeetooranira ow’okuza omu nshonga zaabo. Baaheza kuhika aha kwikirizana, eki baikirizanaho nikiteebwa omu nkora nk’ebiragiro byona ebya kooti omu muringo ogutairweho ekiragiro. Ebitongore ebirikukora omu by’ ebiragiro n’enkora y’okureetaho amazima. Hariho ebitongore bingi bya gavumenti ebirikukora omu biragiro n’enkora y’okureetaho amazima. Obwahati ebigombe 13 nibikorera ahansi y’ekitongore ky’eby’oburamuzi, ebiragiro n’Obutebeekana (JLOS) okubaasa kwenegyeza okuhikaanisa emirimo, eby’empurizana n’okukwatanisa ahagati yaabyo. Ikumi (10) aha bigombe 13 ebyagambwaho nibyo ntima y’ebitongore bya JLOS kandi bishatu n’ebirikukwatanisa nabyo. Ebitongore ebikuru ebya JLOS Ebitongore ebi nibyo:- Akakiiko k’obuheereza by’eby’oburamuzi, Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho, Pooriisi ya Uganda, Eby’oburamuzi, Ekitongore ekirikukurira eby’okutabaaza emanja,Obuheerezabw’ebihome,Minisiture y’enshonga z’omunda y’eihanga, Akakiko akajunaanizibwa empinduka omu biragiro, Minisiture ya gavumenti z’ebyanga (kooti za LC), Minisiture y’ekikura ky’abantu, Emirimo n’okwimusya entuura (obuheereza obw’okureebuuza burikuheebwa ekitongore eky’enshonga z’abaana n’eminyeeto) n’akakiiko akarwanirira obusingye bw’abantu omu ihanga. Ebitongore ebirikukwatanisa na JLOS Ebitongore ebi nibyo:- Eky’eby’ebiragiro (Law Development Centre), Akakiiko k’okujurizamu eby’emishoro(Tax Appeals Tribunal), Uganda Law Society,na Centre for Arbitration &Dispute Resolution. Ebitongore bya JLOS biine ekitebe kikuru ekirikuhikaanisa emirimo y’okutaho empinduka ahansi y’enkora yaabo y’okureetaho amazima okugumya ebiragiro n’obutebeekana. Nikishangwa omu Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Akatabo K’Abanyaihanga 9 Omu kwongyeraho, hariho ebindi bigombe ebirikukora omu by’ebiragiro n’enkora y’okureetaho amazima. Ebi birimu kooti ezirikucwa emanja z’omutaano nka kooti ey’amahe, kooti y’eby’abakozi, obukiiko bwa zaadisiturikiti obw’eby’eitaka(ahansi y’eby’oburamuzi), akakiiko k’eby’empurizana n’eby’amashanyarazi. Ebitongore ebyabashomire emirimo egyo nk’ekya Uganda Law Society nabyo nibikoresa obushoboorozi bw’ebiragiro baaba nibakora okucwamu kurikukwata aha busingye bw’abanyakigombe kyabo ekiine akakwate n’okureetaho amazima. Enkora y’okureetaho amazima erimu omurimo ogw’abantu n’ebigombe ebirikukorerera okureetaho amazima nka baapuriida, abahwezi b’abaramuzi (court bailiffs) n’abarikuhwera omu by’ebiragiro barikuha obuheeraza bwa busha. Barimu ekigombe ekya baapuriida abakazi omu Uganda ekirikumanywa nka FIDA, Legal Aid Clinic of the Uganda Law Society, Law Development Centre Legal Aid Clinic, the Public Defender Organisation (ekirikurwanirira abantu) na Lagal Aid Clinic eky’abarikurwanirira obusingye bw’abantu. Omu bindi bitongore ebiri omu nkora y’okureetaho amazima, kihikire kugamba aha mirimo y’akakiiko akarwanirira obusingye bw’abantu, ekitongore ky’eby’obukyebezi omu bitongore bya gavumenti ?nikyo kya kariishoriisho n’Akakiiko k’Eby’oburuuru omu ihanga. Eky’aha muheru, abantu boona baine omurimo muhango omu nkora y’okureetaho amazima. Nibo barikukoresa obuheereza oburikuheebwa ebitongore ebiri omu nkora y’okureetaho amazima. Eky’okureeberaho, nibo barikutwara emanja zaabo omu kooti nainga abarikuha obujurizi omu kooti nk’abajurizi nari ahandi ahariho okushoboorora emikyenjano. Buri omwe orikukora omu biragiro n’enkora y’okureetaho amazima naakora omurimo muhango munonga. Omwe ku arikuremwa kuhikiiriza omurimo gwe, nainga akashangwa atarikubaasa omu mirimo ye, “okwetoroora kw’oburinganiza” tikukaagyenda gye. Ebikuru by’entwaza y’ebiragiro n’enkora y’amazima Omu kukoreerera amazima, hashemereire kubamu okuha ekitiinisa obusingye bw’omuntu. Ebitongore ebirikukora omu biragiro n’enkora y’okureetaho amazima nibikora emirimo erikukwata butunu nainga hatari butunu aha busingye bw’abanyaihanga. Akatabo K’Abanyaihanga 10 Engyenderwaho y’eihanga, neegamba kandi ehamya abanyaihanga kushemerererwa omu busingye. Omutwe gwa kana ogw’Engyenderwaho omu bindi bingi niguhamya obusingye obu ahaifo: i. Obusingye bw’okukora eki omuntu arikwenda v. Obundi busingye oburikuhamibwa Engyenderwaho y’eihanga oburi obw’omugasho omu nkora y’okureetaho amazima burimu; Okwenegyeza okugarukana n’enkora y’okureeta amazima hatariho ebirikuzibira Obusingye bw’okuhurirwa omu buringaaniza, juba kandi omu bantu omu maisho ga kooti nari akakiiko ebyetongoire bitaine rubaju. Orikutabaarizibwa okuheebwa omwanya gurikumara n’eby’okukoresa okutebeekanisa okwetonganaho. Obusingye bw’okujwekyerwa puriida oshashuriirwe gavumenti, ekiheneso ekirikukirayo obuhango ahabw’ekihagaro, kyaba kiri eky’okwitwa nari okukomwa amagara goona. Obusingye bw’okuheebwa omuvunuuzi omu rushutamo rwa kooti. Obusingye bw’okuhikwaho puriida waawe, abanyabuzaare n’okuheebwa obujanjabi waaba orinziirwe aha pooriisi nainga ori omu kihome. Zimwe omu ntwaza ezi nizeegamira ekirikwetwa Entwaza ey’amazima enzaariranwa. Entwaza ey’amazima enzaariranwa Omu kukora emirimo yaabo, ebitongore ebirikukora omu biragiro n’enkora y’okureetaho amazima nibiteekwa kugyendera aha ntwaza z’amazima enzaariranwa. Entwaza ezi nizigyenderera kuhamya oburingaaniza omu kushoboorora emanja n’okuhamya obusingye n’obujunaazibwa. Zimwe aha ntwaza z’okureetaho amazima zikateebwa omu Ngyenderwaho y’eihanga rya Uganda. Eky’okureeberaho, neegira ngu omu kucwamu aha busingye bw’abantu n’obujunaanizibwa nari orubanja rw’obwinazi, omuntu ashemereire kuheebwa Akatabo K’Abanyaihanga 11 okutonganisibwa omu mazima, juba kandi omu maisho g’abantu omu maisho ga kooti nari akakiiko, ebyetongoire bitaine rubaju ebihamiibwe ebiragiro. Ekyetengo ky’Engyenderwaho eki nikikwata aha kooti ezirikushutama omu bushoboorozi bw’abaramuzi kandi n’aha bukiiko bwona obwine obushoboorozi nk’obw’abaramuzi nari oburikwenda kuba nkabwo. Ebitongore ebiine obushoboorozi burikwenda kuba nk’obw’abaramuzi- n’eby’obwebembezi, ebitongoziibwe nari abantu abahairwe obushoboorozi bw’okucwamu nk’okw’abaramuzi okurikukwata aha busingye bw’abandi. Eky’okureeberaho, obukiiko bw’eby’emicwe, nk’ako Ak’eby’ebiragiro, kooti y’eby’emicwe omu pooriisi, Akakiiko k’eby’emirimo ya gavumenti, Akakiiko k’eby’oburamuzi n’Orukiiko rukuru orw’ekigombe ky’abashaho b’eby’amagara n’ab’amaino bwona bwine obushoboorozi burikwenda kuba nk’obw’abaramuzi. Engyenderwaho ya Uganda neegira ngu omuntu orikutonganisibwa omu maisho g’omwebembezi nari akakiiko aine obusingye bw’okutwazibwa kurungi kandi omu mazima. Eki nikimanyisa ngu entwaza y’amazima enzaariranwa neeteekwa kukuratirwa omu ncwamu y’abeebembezi. Eky’okureeberaho, abakoresa nibateekwa kukuratira entwaza y’amazima omu kukwasisa emicwe omukozi weena. Obusingye aha ntwaza y’amazima enzaariranwa nibuteekwa kukuratirwa obunaku bwona n’ahi yaakuba ekiragiro nari ekiragiro ky’Eishengyero ekirikukoresibwa kirikugigambaho nari kitarikugigambaho. Okucwamu okurikukorwa kukahenda entwaza ey’amazima enzaariranwa nikubaasa kuhakanisibwa omu kooti nari omu kitongore eky’ahaiguru kandi nikubaasa kushazibwamu kunagwe aha rubaju. Okuremwa kukuratira entwaza y’amazima enzaariranwa nikubaasa kureetera kooti okwimukiramu ekakwasa ebiragiro ekitongore ekyahenda Entwaza egyo. Kooti neebaasa kuragiira ekitongore ekyo okuriha ou kyashaagiza. Ebiragiro ebitari bimwe n’enkora ebirimu entima y’entwaza y’amazima nibigambwaho ahaifo. Hariho enkora ey’ira erikwikirizibwa ngu `’tihariho omuntu oshemereire kwebeera omuramuzi”. Omuramuzinariomuntuweenaorikukoresa obushoboorozi nk’obw’omuramuzi tashemereire kukurira orubanja ahi arikubaasa kugwera orubaju. Ekiragiro eki nikihika n’aha manja ahi omuramuzi arikubaasa kuteekateekwaho Akatabo K’Abanyaihanga 12 ngu aine orubaju oru arikugwera. Eky’okureeberaho, omuramuzi tashemereire kuhurira orubanja rurimu ekitongore ahi ari omwebembezi. Nikiteekateekwaho ngu naabaasa kugwera orubaju Eky’okureeberaho ekindi, nikibaasa kuba ahi omwe aha baramuzi arikuza aha kakiiko k’okucwera omwe aharibo orubanja, ahabw’okuhenda ebiragiro by’omwoga gwabo, baaba nibahayana omu mirimo yaabo. Entwaza ey’amazima enzaariranwa neegira ngu omuntu orikubaasa kugwera orubaju ashemereire kweyiha omu nshonga z’orubanja orwo. Ekirikwebembera enkora egi n’okugira ngu “amazima tigarikuteekwa kukorwa kwonka, kureka gashemereire kureebwa ngu gaakorwa”. Ekindi ekikuru omu ntwaza y’amazima enzaariranwa n’obusingye bw’okuhurirwa. Nikikuru munonga kugira ngu embaju zombiri ezirikuryana, kitabaaza na kitabarizibwa zaahurirwa. Ekirikumanyisa ngu tihariho omuntu oshemereire kucwererwa orubanja atabandize kuhurirwa. Orubaju orumwe rwaheza kuhayo enshonga z’orubanja, n’ekiragiro ngu n’orundi ruheyo ebyarwo okucwamu okuhikire kwaba kuri okw’okuhikwaho. Kwonka omwe ku araayangye kwija omu kooti yaaheza kumanyisibwa orunaku rw’okuhuririraho orubanja, omu mbeera nk’egyo, kooti neebaasa kuhurira orubanja atariho. Amazima agahikire tigarikugarukira aha manja ahariho kitabaaza na kitabaarizibwa. Nigakora aha manja zoona ahariho okuryana nari okucwamu aha busingye n’obujunaanizibwa. Obusingye bw’okumanyisibwa Okuhamya ngu haabaho okuhurira orubanja okw’amazima, omuramuzi nari oine obushoboorozi nk’obw’omuramuzi nibateekwa kuha kitabaarizibwa okumanyisibwa aha rubanja. Kitabaarizibwa naateekwa n’okuheebwa omugisha gw’okutebeekanisa okwetonganaho. Eki kirimu okuha kitabaarizibwa omwanya gurikumara ngu atebeekanise okwetonganaho kwe. Judicial Service Commission Ground Floor Farmers House Plot 6/8 Parliament Avenue P O Box 7679, Kampala Tel : 0414 344154 /109 /311600 Website :www.jsc.go.ug Okwanjura Akakiiko k’obuheereza bw’eby’oburamuzi (JSC) n’Akakiiko keetongoire ak’oburamaazi akaatairweho Engyenderwaho ya Uganda, eya 1995. Emirimo mikuru y’akakiiko erimu: Okutoorana n’okubonereza abaramuzi. Okwakiira okwetomboita n’okusiima kuruga omu bantu, aha bikwatiraine n’ebiragiro n’enkora yaabyo omu Uganda. Okutebeekanisa n’okukora puroguraamu z’okwegyesa ahabw’abaramuzi. Okuhisya omu bantu amakuru n’okumanyisibwa ebirikukwata aha biragiro n’enkora yaabyo. Okuhabura gavumenti oku yaakubaasa kwimusya omutindo gw’enkora y’ebiragiro. Abakariho Akakiiko kariho abantu mwenda boona abarikuteekwa kuba abantu b’emicwe mirungi n’obushongore. Abanyakakiiko nibatooranwa omwebembezi w’eihanga bahamiibwe Eishengyero. Kandi nibo aba: Mukuru w’akakiiko n’omuhwezi we, abarikuteekwa kuba bahikire kutooranwa kuba abaramuzi ba kooti erikukirayo obukuru. Abantu babiri abatwire nibatongana emanja emyaka etari hansi ya 15 abatoorainwe ekigombe ky’abanyabiragiro omu Uganda. Omuramuzi omwe kuruga omu kooti erikukirayo obukuru atoorainwe omwebembezi w’eihanga, arikwehanuuza aha baramuzi ba kooti erikukirayo obukuru, kooti y’okujurizamu n’abaramuzi ba kooti enkuru. Akatabo K’Abanyaihanga 14 Abantu babiri ba butoosha,abatari baapuriida, abatoorainwe omwebembezi w’eihanga. Omuntu omwe otoorainwe akakiiko akagaba emirimo omu ihanga. Orikukuriraabatonganirizi ba gavumenti omuihanga,orikuba atarikwikirizibwa kuteera akaruuru. Abanyakakiiko k’eby’oburamuzi boona nibaheereza emyaka ena kwonka nibaikirizibwa kugaruka kutooranwa ahabw’encuro endiijo emwe y’emyaka ena. Orikukurira akakiiko niwe arikujunaanizibwa obwebembezi bw’akakiiko. Niwe arikukurira enkiiko zoona ez’akakiiko. Kandi yaaba atariho, omuhwezi we naakurira enkiiko kandi boona baaba batariho, omuramuzi owa kooti erikukirayo obukuru niwe arikuzikurira. Mukuru w’akakiiko naareebuuza kandi areeberera emirimo y’omuhandiiki w’akakiiko. Akakiiko kaine ekitebe kikuru ekirikukurirwa omuhandiiki. Omuhandiiki ori aha rurengo rw’omuhandiiki w’entuura naajunaanizibwa kuhikiiriza enkora n’emirimo yoona ey’akakiiko. Niwe arikujunaanizibwa kureeberera emirimo ya buri izooba ey’akakiiko n’abandi bakozi b’akakiiko. Omuhandiiki mukuru niwe arikukurira eby’esente omu kakiiko. Ekitebe kikuru ky’akakiiko kiine ebitongore bishatu. Nibyo ebi : Eky’enshonga z’obwegyese n’abantu-kirikukurirwa omuhandiiki waakyo. Eky’okuteekateekyera okucondooza n’eby’obukyebezi ?kirikukurirwa omuhandiiki waakyo. Eky’eby’esente n’obwebembezi ?kirikukurirwa omuhwezi w’omuhandiiki mukuru. Emirimo y’akakiiko aka neeyorekwa omu Ngyenderwaho y’eihanga. Kwonka nikakora n’endiijo mirimo erikukaheebwa ahansi y’ebiragiro by’eishengyero ebitari bimwe. Emirimo yonyine ey’akakiiko ni : Okuhabura omwebembez i w’eihanga aha kutoorana mukuru w’abaramuzi omu Ihanga, Omuhwezi we, omuramuzi omukuru (principal Judge), Akatabo K’Abanyaihanga 15 abaramuzi aba kooti erikukirayo obukuru, abaramuzi ba kooti ey’okujurizamu, abaramuzi ba kooti enkuru, orikukurira abahandiiki n’abahandiiki. Okutoorana abandi baramuzi, oihireho abo abaagambwaho aharuguru kandi n’okuhamya okutooranwa kwabo. Okuhabura mukuru w’abaramuzi omu ihanga aha kutoorana bakuru b’obukiiko bw’amataka n’abanyabukiiko bwabo ahari za disiturikiti. Ahansi y’ekiragiro ky’eby’amashanyarazi, akakiiko k’eby’oburamuzi karikwehanuuza ahari minisita w’eby’amashanyarazi nikatoorana omukuru, omuhwezi we n’omuhandiiki w’akakiiko ahabw’okushoboorora emanja z’eby’amashanyarazi. Ahansi y’ekiragiro ky’eby’empurizana, nikahamiza omwebembezi w’eihanga okutooranwakwamukuruw’akakiiko n’abandibantubabiri ahabw’eby’emanja omu kitongore. Nikashwijuma kakora okucwamu aha nkora n’eby’okugyenderaho omu buheereza bw’abaramuzi n’obukiiko bw’eitaka. Okutebeekanisa n’okuta omu nkora puroguraamu z’obwegyese n’okujanjaaza amakuru omu baramuzi n’abandi bantu aha by’enkora y’ebiragiro n’okureetaho amazima. Okwakiira n’okukora aha kusiima kw’abantu n’ebi barikwetomboitera abaramuzi, obukiiko bw’eitaka, enkora y’okureetaho amazima kandi omu kutwarira hamwe, nikakora nk’orutindo kuhikaanisa abantu n’abaramuzi n’obukiiko bw’eby’eitaka. Okuhabura gavumenti oku eshemereire kwimusya omutindo gw’enkora y’okureetaho amazima. Emirimo mingi erikworekwa Eishengyero neekwata aha kutoorana abantu b’okuheereza aha bukiiko obwine obushoboorozi burikwenda kuba nk’obw’abaramuzi. Obukiiko nk’obwo burimu : ak’eby’amataka ahari zaadisiturikiti n’akarikukora aha by’ emanja z’amashanyarazi. Okukora endiijo mirimo yoona eyaakukaheebwa ekiragiro kyona. Akakiiko k’eby’oburamuzi, Engyenderwaho y’eihanga neekaha obushoboorozi bw’okwegyesa abantu aha biragiro n’enkora y’okureetaho amazima. Ekitongore ky’obwegyese n’enshonga z’abantu nikijunaanizibwa okuta mu nkora omurimo ogu. Omugasho gw’okwegyesa abantu Okwegyesa oku n’omuringo gw’omutaano o gw’okwegyesa ogutebeekanisiibwe Akatabo K’Abanyaihanga 16 ahabw’abantu nanka abatoorainwe, okubareetamu okumanya obusingye bwabo n’emirimo yaabo nk’abanyaihanga eririmu demokurase. Okwegyesa abantu ba butoosha nikihwera abanyaihanga okutaho omuganda gurikureebeka omu nkora y’okureetaho amazima n’okutunguuka kw’ebyanga byabo n’eihanga. Nikaimusyaokwimukiramun’okukoresa amaaniomubanyaihanga boona, omu nkora y’okureetaho amazima. Nikahwera kubatamu emitwarize y’eihanga n’enkora ya demokurase. Nikaimusya abanyaihanga abaine obujunaanizibwa ahi abantu barikumanya gye obushoboorozi bwabo n’obujunaanizibwa bwabo aha ihanga. Nikaha abantu obushoboorozi bw’okuta omu nkora n’okurwanirira obusingye bwabo omu kooti z’ebiragiro n’ebindi bitongore, karikubaha obwengye aha mirimo n’entwaza ya kooti n’ebindi bitongore. Okuhaburagavumentiahakwimusyaomutindogw’enkoray’ebiragiro nari okureeta amazima Akakiiko kaine obujunaanizibwa omu Ngyenderwaho obw’okuhabura gavumenti oku eshemereire kwimusya omutindo gw’enkora y’ebiragiro. Ekitongore ekirikukora enteekateeka, okucondooza n’eby’obukyebezi kiine obujunaanizibwa bw’okukora okucondooza aha nkora y’ebiragiro. Omu bindi, nikikora eki, kirikukyebera zaakooti n’obukiiko obutoorainwe omu Uganda. Kiine n’omurimo gw’okushorooza ebiteekateeko n’amakuru okubaasisa akakiiko kucweramu gavumenti ebishemereire kukorwa.. Okutoorana abaramuzi Ekigambo abaramuzi nikimanyisa abaramuzi ba kooti ez’ahaiguru, omuhandiiki i mukuru wa za kooti, abandi bahandiiki, abantu abarikukurira obukiiko n’abaramuzi ba kooti ez’ahansi. Akakiiko nikyo kitongore kyonka kya gavumenti ekiine obushoboorozi bw’okutoorana abaramuzi. Omu kutoorana abaramuzi b’okushutama aha ntebe erikukirayo obukuru- (abaramuzi ba kooti erikukirayo obukuru, kooti ey’okujurizamu na kooti enkuru), akakiiko nikaha omwebembezi w’eihanga amaziina. Akatabo K’Abanyaihanga 17 Reero omwebembezi w’eihanga atoorane omu maziina agaamuheebwa. Orunyiriri rw’amaziina agaatooranwa nirwoherezibwa omu Ishengyero ry’eihanga okuhamibwa. Aho omwebembezi w’eihanga naatoorana abaahamibwa. Ahabw’abaramuzi ba kooti z’ahansi n’abahandiiki, akakiiko nikataho ebirango by’emirimo kabuuza abahaireyo okushaba kwabo katakatoorainemu ab’okuheebwa emirimo egyo. Okugaba aha mirimo abaramuzi abatoorainwe, nikukorwa akakiiko k’eby’oburamuzi. Oburinzi n’emicwe y’abaramuzi bakiri omu ofiisi Akakiiko k’eby’oburamuzi nikajunaanizibwa okugumyaho emicwe mirungi omu baramuzi. Akakiiko kaine omurimo gw’okureeba ngu emicwe y’abaramuzi boona yaaguma eri ey’omutaano etaine eki erikugaywaho.Eki nikihwera kureeba ngu amazima tigaakorwa kwonka, kureka gaareebwa ku gaakorwa. Abaramuzi nibashemerererwa omu burinzi bari omu ofiisi. Eki nikimanyisa ngu tikyanguhi okubaiha omu ofiisi. Nibabaasa kwihwa omu ofiisi ahabw’enshonga zonka ezirikworekwa omu Ngyenderwaho kandi n’ahanyima y’okugyendera aha ntwaza yoona etairweho. Entwaza egi erimu omwebembezi w’eihanga okutoorana akakiiko k’okucondooza aha muramuzi orikugambwaho. N’obujunaanizibwa bw’akakiiko kuhabura omwebembezi w’eihanga kyaba nikyetengyesa kutaho akakiiko k’okucondooza omuramuzi. Orukiiko rwa baaminisita narwo nirubaasa kuhabura omwebembezi w’eihanga okutoorana akakiiko k’okucondooza omuramuzi. Ebishemereire kwemererwaho okwiha omuramuzi omu ofiisi n’ebi: i. okuremwa kukora emirimo ya ofiisi ahabw’obumuga obu agizire aha mubiri nari ebiteekateeko; ii. emicwe nari emitwarize mibi iii.obutabaasa emirimo. Aha bandi baramuzi nk’abaramuzi ba kooti ez’ahansi n’abahandiiki, okuhurira eby’emicwe yaabo nikukira kureetwa omuhandiiki omukuru orikwimusya orubanja aha muramuzi. Ku arikuheza, aba ayemereize aha murimo omuramuzi ogwo kandi ahayo Akatabo K’Abanyaihanga 18 enshonga ze omu kakiiko. Kwonkaakakiikonakonikabaasakutahookucondooza okwakokaateekateeka ngu hareebekireho omucwe ogurikuhenda ebiragiro aha muramuzi ogwo. Akakiiko nikakuratira ekiragiro ky’enkora y’amazima omu kuhurira orubanja rw’emicwe. Omuramuzi naamanyisibwa aha birikumujunaanwa kandi aikirizibwa kuhayo okwetonganaho. Omuramuzi aine obusingye bw’okujwekyerwa puriida. Okuhurira orubanja kw’akakiiko tikurikwikirizibwamu abantu. Kwonka, ahabw’okugasira abantu, n’enkora y’akakiiko kugira ngu ebi baacwamu bimanyisibwe abantu. Ebihagaro ebirikuhenesibwa Ebiragiro by’akakiiko k’eby’oburamuzi nibyoreka emicwe erikureetera omuramuzi okuhenesibwa, kandi niyo egi:- i. Enyetwaza etahikire: Aha omuntu naayetwaza omu muringo gurikugayisa ekishushani kirungi n’okumanywa kw’ekitongore ky’oburamuzi. Oburi bw’enguzi n’okukoresa kubi ofiisi : Eki nikibaasa kubamu okugira obuganzi aha bantu nari omuntu nanka, okuha emirimo abanyabuzaare n’abanyaruganda nari okurya enguzi kyaba kiri ahabw’oburungi bwawe nari okugira eki waihamu nainga okweyendeza ahabw’ondiijo muntu. Okunagaijura omurimo: Eki nikibaasa kuba okukyerererwa aha murimo nainga okwosha otaine rusa. Okutwaza kubi enkora y’okureetaho amazima: Eki nikibaasa kuba okwanga nkana ngu enkora y’amazima etabaho. Okwakiira okwetomboita n’ebiteiso okuruga omu bantu. Akakiiko kaine obushoboorozi bw’okwakiira okwetomboita n’ebiteiso kuruga aha muntu weena,nari omutwe gw’abantu abashagiziibwe entwaza mbi y’omuramuzi. Okwetomboita nari ekiteiso tibirikwetengyesa ngu bibe nibyorekyeza aha muntu nari omutwe gw’abantu omu baramuzi. Okwetomboita nari ekiteiso nibibaasa kworekyerwa aha buramuzi nk’ekitongore nari aha muringo gw’enkora yaabo omu kureetaho amazima. Tikirikwetengyesa ngu orikwetomboita abe niwe ashagiziibwe. Orubanja rw’oshagiziibwe nirubaasa kutwarwa omu kakiiko omunyabuzaare we, munywani we, puriida, ekigombe kitari kya gavumenti nari omuntu weena orikufayo aha kugumya omutindo gw’ahaiguru omu buramuzi. Akatabo K’Abanyaihanga 19 Okwetomboita nikuteekwa kuba kwahairweyo omu mwanya gw’emyaka eshatu,okuruga aha bunaku obu ekikorwa ekirikwetomboiterwa kyakorwa. Okwetomboita nikubaasa kuhandiikisibwa aha kitebe kikuru ky’eby’oburamuzi nari omwanya ogundi gwona ogutairweho akakiiko. Ah’orikwetomboita arikubaasa kuhandiika, okwetomboita kushemereire kuheebwayo omu buhandiikye. Ahari abo abatarikubaasa kuhandiika , okwetomboita nikubaasa kuheebwayo omu kanwa nari omu bigambo aha muntu oikiriziibwe aha ofiisi z’akakiiko. Omuntu orikwakiira okwetomboita okw’omu kanwa naija kukuhandiika kandi ashabe nyakwetomboita okutaho ekikumu kye. Ahabw’okwetomboitaokurikuruga aheeruya Kampala,akakiiko nikakorengana na zimwe omu ofiisi za gavumenti ezirikubaasa kwakiira okwetomboita okwo omu iziina ry’akakiiko. Abarikukurira enshonga z’abakozi (CAO) ii. Ofiisi z’ebyanga ez’ekitongore ekirwanirira obusingye bw’abantu omu ihanga (UHRC) iii. Ofiisi z’ebyanga ez’ekitongore kya kariishoriisho wa gavumenti (IGG) iv. Emyanya endiijo ei akakiiko karaagume nikataho. Ah’obubokisi bw’okutamu ebiteekateeko n’okwetomboita burikushangwa omu myanya eyaagambwaho, orikwetomboita ashemereire kuta omu bahaasa esibire okwetomboita kwe kuri omu buhandiikye. Okwetomboita kushemereire kuba kuriho eiziina ry’orikwetomboita, endagiiriro ye ah’arikutuura n’akashanduukye ka posita, n’ahi kirikubaasika, enamba y’esimu ebi nyakwetomboita arikubaasa kuhikirwaho. N’oha orikubaasa kwetomboiterwa Omuntu naabaasa kuhayo okwetomboita kwe omu kakiiko aha muntu weena aha barikworekwa ahaifo:- i. Omuramuzi wa kooti erikukirayo obukuru, omuramuzi wa kooti ejurirwamu nari omuramuzi wa kooti enkuru. ii.Omuhandiiki mukuru nari omuhandiiki wa kooti. iii.Omuramuzi mukuru omu kooti ez’ahansi, omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza , nari omuramuzi w’eitembezo rya kabiri. Mukuru nari omunyakakiiko k’eby’eitaka akatairweho ahansi y’ekiragiro ky’eby’amataka. Mukuru nari omunyakakiiko ak’eby’empurizana. Akatabo K’Abanyaihanga 20 vi.Mukuru nari omunyakakiiko k’emanja z’eby’amashanyarazi vii.Omuntu weena ori omu ofiisi yoona eine akakwate na kooti nari akakiiko nk’oku ekiragiro kyakubaasa kuba nikigamba. Kwonka,abakozi ab’ahansink’abahandiikib’omukooti,abarikutumwa emirimo etari emwe (messengers), abarikukora omu by’esente n’abandi abarikukorera ekitongore ky’oburamuzi, ahi baayetwaza kubi, abantu tibashemereire kubatabaariza omu kakiiko kureka ahonaaho banjure emicwe egyo mibi ow’omuramuzi omu kooti ez’ahansi, omuhandiiki, ow’eby’obukyebezi omuri zaakooti, omuhandiiki mukuru wa zaakooti nari omuramuzi wa kooti enkuru nari principal judge. Haaba hatagizire ekyakorwa kuhenesa owaatabaarizibwa, ogwo nari abo abashagiziibwe nibabaasa kubitaasyamu akakiiko. Omuringo n’entwaza y’okwetomboita Okwetomboita omu kakiiko nikubaasa kukorwa omu bigambo nari omu buhandiikye. Kwonka ahi okwetomboita kwaheebwayo omu bigambo, omwebembezi omu kakiiko nari omwebembezi orikukora omu iziina ry’akakiiko naija kuta ebigambo ebyo omu buhandiikye. Okwetomboita nikubaasa kwegamira kimwe nari okurengaho, aha bihagaro ebirikuhenesibwa. Okwetomboita kwona okuri omu buhandiikye kushemereire kuba nikworeka ebi ahaifo; Amaziina omu bwijwire, emyaka, endagiiriro, ah’orikutuura n’omurimo (waaba ogwine) ebyakitabaaza. Orikutabaaza yaaba atari muntu ahabwe, ekigombe nari ekitongore nari omutwe gw’abantu nibateekwa kworeka byona ebirikubakwataho. Orikwetomboita naateekwa kumanywa n’ahi kyakuba kiri ekyetengo kye ngu agume atarikumanywa. Akakiiko nikaija kutaho oburyo bwona okureeba ngu tiyaamanywa abandi kyaba nikyetengyesa. Orikwetomboita naateekwa kuhayo amazima g’emicwe etahikire ei arikwemanyira nainga ahi abyihire aha mujurizi nari abajurizi abarikumanywa nainga ebihandiiko n’ebiro birikworeka ekikorwa ekirikwetomboiterwa nibiteekwa kworekwa. Okwetomboita nikuteekwa kuhandiikwa omu rurimi rurungi rwanguhi rutarimu bijumo aha muntu nari ekitongore ekirikwetomboiterwa. Okwetomboita tikushemereire kuhandiikwa omu rurimi rw’okujumiirana. Kandi, okwetomboita tikuhikire kuba nikugyenderera okushiisha nainga kurikuruga aha buntu bukye butaine maani. Akatabo K’Abanyaihanga 21 Entwaza y’okuhayo okwetomboita Omuntu nari ekigombe nibabaasa kuhayo okwetomboita omu kanwa (omu bigambo) ow’omuhandiiki w’akakiiko nari ondiijo muntu otairweho,oraije kuta okwetomboita omu buhandiikye. Ebyahandiikwa nibigaruka bishomerwa owaabihayo ataho omukono gwe nainga ekikumu kye nk’obuhame ngu ebi yaagamba nibyo buzima. OKwetomboita kushemereire kuba omu Rungyereza nainga orurimi rw’enzaarwa orushemereire kuhindurwa rukateebwa omu Rungyereza; okwetomboita okuhairweyo omu rurimi rw’enzaarwa nikuheebwayo omu kakiiko hamwe na kope ehindwirwe. Orikwetombiota naabaasa kworeka amaziina n’endagiiriro by’abarikubaasa kuba abajurizi. Akakiiko katakaikiriize okwetomboita nikabaasa kushaba nyakwetomboita okwongyera kuhayo amakuru n’ebihandiiko birikukwata aha kwetomboita nk’oku kaareeba kirikwetengyesa. Entwaza y’okukora aha kwetomboita Baaheza kwakiira okwetomboita ab’akakiiko nibacwamu yaaba buzima kuhikire kuhurirwa. Ku kyakushangwa ngu kuhikire kuhurirwa, akakiiko nikataho ekiro ky’okukuhuririraho. Omuhandiiki w’akakiiko naahayo okumanyisa abarikukwatwaho omu kwetomboita.Ekihandiiko ky’okwetomboita kishemereire kuteebwa aha baruha y’okumanyisa aha by’okuhurira enshonga ezo. Abarikukwatwaho omu kwetomboita nibamanyisibwa omu buntu ahaby’okwetomboita nainga ekiro ky’okuhuririraho orubanja. Ahi kitarikubaasika omuntu kumanyisibwa omu buntu , omuntu ogwo naamanyisibwa n’ebaruha eriho omutwe gwa ofiisi(registered) nainga bate okumanyisa omu mpapura z’amakuru. Okuhurira okwetomboita nikubaho omu biro bitari ahansi ya 21 okuruga aha izooba ry’okumanyisibwa. Okumanyisa aha by’okuhurira orubanja nikubaasa kwetengyesa embaju zombi okuhayo obujurizi obuhandiikirwe nari obukwasirwe aha ntambi obu baine harikuburayo ebiro 10 kuhika aha izooba ry’okuhurira orubanja. Kuri omwe naaremwa kureebekaho aha izooba ry’okuhurira orubanja, akakiiko kaaba nikahamya ngu kakamumanyisa aha kuhurira orubanja orwo, nikabaasa kugumizamu okuruhurira kandi n’okucwamu eky’aha muheru. Akatabo K’Abanyaihanga 22 Ahi akakiiko kaacwa orubanja omwe ah’abarikukwatwaho atariho, ogwo oremirwe kureebekaho naabaasa kuhandiikira akakiiko arikushaba ngu bagarukyemu okuruhurira. Akakiiko kaagira okumarwa ngu okumanyisa tikurahikireyo buzima nainga ngu owaaremirwe kureebekaho akaba aine enshonga ehikire eyaamuzibiire, akakiiko nikabaasa kugaruka kahurire orubanja. Okushutama kw’akakiiko kaaba nikakora aha kwetomboita nikukira kutaikirizibwamu abantu. Okucwamu kw’akakiiko nikukira kuba kuri omu buhandiikye. Omuhandiiki naaha kope y’ebyacwibwamu boona abari omu kuhurira orubanja. Akakiiko kaashabwa kandi okashashura esente ezitairweho, nikabaasa kwohereza kope z’ebi kacwiremu ahabw’omuntu weena nainga ekigombe abaine eki barikwenda omu nshonga z’orubanja orwo. Akakiiko nikabaasa kushohoza omu rupapura rw’amakuru ebi kacwiremu nainga kabirangirire aha radiyo ei karikwenda. Obu okwetomboita kurikubaasa kwangwa Yaaheza kutunga okwetomboita, omwebembezi nari omuntu otairweho akakiiko naabaasa kukwanga ahi :- Kutaine kakwate n’enkora y’okureetaho amazima nari emirimo ya kooti Kutarikukwata aha mitwarize y’omuramuzi nari ondiijo muntu weena orikukora emirimo y’oburamuzi Kwaba nikureebeka kutarimu makuru, kuri okw’okwisya ekiniga, kurimu eihari, kutari kwetengyesa nari kutaine eki kwegamiireho omu biragiro. Ah’okwetomboita kwayangwa, akakiiko nikamanyisa nyakwetomboita omu buhandiikye enshonga ezaatuma okwetomboita kwe kwayangwa. Ah’okwetomboita okwo kutarikubaasa kukorwaho akakiiko,nikwongyerwayo omu kitongore ekindi ekirikukwatwaho nainga ab’obushoboorozi. Okuragiira okurikubaasa kukorwa akakiiko Akakiiko kaaheza kushanga omuramuzi aine orubanja, nikabaasa kuragiira kimwe aha biheneso ebi ; i.okubingwa ii.okwemerezibwa ha murimo ahabw’omwanya iii.okugarurwa ahansi iv.okweteisa omu buhandiikye okutagarukamu ekihagaro ekyo v.okutuubya aha mushaara gwe Akatabo K’Abanyaihanga 23 vi. okuzibira okwongyera aha mushaara gwe vii. okwongyerayo omu maisho eby’okwongyeza omushaara gwe viii. okugaruraho esente nari zimwe aha sente z’ebifiire nari ebisiisikaire kirikuruga aha butafayo nari okushiisha kwe. Obusingye bw’omuramuzi okujuriza Omuramuzi, yaaba atamazirwe n’ebi akakiiko kaacwamu, naabaasa kujuriza omu biro 30 ahanyima y’okucwamu okwo omu kakiiko k’abaramuzi bashatu aba kooti ey’ahaiguru arikworeka enshonga ahabw’enki atamazirwe n’okucwamu okwo. Akatabo K’Abanyaihanga 24 OMUTWE GWA 3 EBY’OBURAMUZI Ahi barikushangwa The Judiciary Courts of Judicature High Court Building P.O BOX 7085,Kampala Tel 041 233420/3 Website: www.judicature.go.ug Email: info@judicature.go.ug Okwanjura Ekitongore ky’oburamuzi n’omukono gwa gavumenti ogurikujunaanizibwa ogw’okushoboorora emanja. Uganda eine amatembezo ga kooti zitari zimwe .Entebeekanisa ya za kooti omu matembezo gaazo(okwiha ahari erikukirayo obukuru okuhisya ah’ay’ahansi) nikworekwa ahaifo: i.Kooti erikukirayo obukuru ii.Kooti y’okujurizamu /kooti y’Engyenderwaho iii.Kooti enkuru iv.Kooti y’omuramuzi mukuru omu kooti ez’ahansi v.Kooti y’omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza vi.Kooti y’omuramuzi w’eitembezo rya kabiri Kooti ziine obushoboorozi butarikwingana. Obushoboorozi nikimanyisa amaani g’okuhurira n’okucwa orubanja.Haaba hariho enshonga y’okushoboororwa kooti, neeteekwa kuhurirwa kooti eine obushoboorozi bw’okuhurira n’okushoboorora enshonga egyo. Kooti ezimwe ziine obushoboorozi obw’okutandikiraho bwonka kandi ezindi ziine n’obw’okujurirwamu.Obushoboorozi obw’okutandikiraho n’amaani ga kooti kuhurira n’okucwa emanja ezaatwarwamu omurundi gw’okubanza hataine ahi zaahuriirwe omu kooti endiijo. Obushoboorozi obw’okujurirwamu n’amaani ga kooti okuhurira okujurira. Okujuriza n’ahi omuntu otamazirwe n’okucwamu kwa kooti y’ahansi, arikushaba kooti ey’ahaiguru okushazamu ebi kooti ey’ahansi ecwiremu. Kwonka kooti ezimwe ziine obushoboorozi bwombi obw’okutandikiraho n’obw’okujurirwamu.Eki nikimanyisa ngu kooti nk’egyo neebaasa kuhurira orubanja orwatwarwayo omurundi gw’okubanza nari emanja ezaatwarwayo Akatabo K’Abanyaihanga 25 ah’abw’okujuriza. Obushoboorozi hoona nibubaasa kucwibwamu okurugiirira aha muhendo gw’esente eziri omu rubanja nari enshonga eri omu kooti. Eki nikyetwa obushoboorozi ahaby’esente. Eky’okureeberaho, nk’oku kooti enkuru eine obushoboorozi bw’okuhurira emanja ezirimu omuhendo gw’esente gwona, enyingi nari enkye, kooti ez’abaramuzi ab’ahansi ekiragiro nikizitaho ekikomo omu by’esente. Obushoboorozi nibubaasa kuteebwaho ekikomo ahabw’omwanya ogu kooti erikushangwamu ahabw’enshonga z’obwebembezi. Nk’oku kooti enkuru erikubaasa kuhurira orubanja omu kicweka kyona eky’eihanga, kooti ez’ahansi nizihurira emanja eziri omu byanga byazo byonka. Okukuratana n’obushoboorozi bwa zaakooti Kooti ezitari zimwe ziine obusboboorozi nari amaani gatarikwingana hoona omu manja z’omuntu aha ndiijo n’ez’enkozi z’ebihagaro. Kooti erikukirayo obukuru Egi niyo kooti erikukirayo obukuru kandi ey’aha muheru y’okujurizamu omu Uganda. Eine obushoboorozi kujurirwamu kandi neehurira emanja zonka ez’okujuriza kuruga omu kooti ey’okujurizamu. Kwonka kooti egi eine obushoboorozi bw’okutandikiraho n’obw’aha muheru omu manja z’oburuuru ezikwatiraine n’okutoorana omwebembezi w’eihanga. Kooti egi eine abaramuzi bakuru mushanju. Mukuru w’abaramuzi omu ihanga niwe arikwebembera kooti egi n’ekitongore kyona eky’eby’oburamuzi omu ihanga. Kooti neeba ehikire kuhurira orubanja yaaba eriho omubaro ogutari kugabirwa ibiri, kwonka batari ahansi ya bataano. Omu kuhurira orubanja rurikuhakanisa okutooranwa kw’omwebembezi w’eihanga, abaramuzi boona mushanju nibateekwa kuba bariho. Kooti neehurira okujuriza kwona omu manja ez’omuntu aha ndiijo kandi n’ez’ebihagaro. Kooti egi neehurira okujuriza kuruga omu kooti y’Engyenderwaho(kooti y’okujuriza) Omuri eki, kooti egi neeshutama nka kooti y’Engyenderwaho ey’okujurizamu. Neebaasa kuhurira okujuriza kuruga omu kooti y’Engyenderwaho yaaba ehikire eriho abaramuzi baayo boona mushanju. Akatabo K’Abanyaihanga 26 Obutoosha enshutamo zaakooti egi nizikurirwa mukuru w’abaramuzi omu ihanga kandi yaaba atariho, zikurirwe omuramuzi orikukira obukuru omu bariho. Tihariho busingye bw’okujuriza aha byacwibwamu kooti egi. Kooti y’okujurizamu Nka kooti erikukirayo obukuru, kooti y’okujurizamu ni kooti ejurirwamu, teri kooti y’okutandikiraho. Kooti y’okujurizamu neehurira okujuriza okurugire omu kooti nkuru (high court). Orikuba atamazirwe ebyacwibwamu kooti egi, naabaasa kweyongyerayo ajurize omu kooti erikukirayo obukuru. Kooti aha kushutama kwayo neijuzibwa omubaro gw’abaramuzi ogutari kugabirwamu kabiri kwonka kandi batari hansi ya bashatu. Omuhwezi wa mukuru w’abaramuzi niwe arikukurira kooti egi. Kooti y’okujurizamu teine bushoboorozi bw’okutandikirwamu okwihaho yaaba eshutamire nka kooti y’Engyenderwaho. Kooti y’okujurirwamu nka kooti y’Engyenderwaho Kooti y’okujurirwamu niyo eine obushoboorozi bw’okushoboorora Engyenderwaho haaba hariho obutaikirizana aha makuru g’ekintu kyona ekirikuhaajanwaho omu Ngyenderwaho nari ekiragiro ky’Eishengyero, ekindi kiragiro kyona nari haine ekirikuhakanisibwa ngu tikiri ky’Engyenderwaho y’ihanga. Aho, kooti y’okujurizamu neeshutama nka kooti y’Engyenderwaho. Yaaba eshutami nka kooti y’Engyenderwaho, kooti ejurirwamu neeba neijurizibwa abaramuzi bataano aba kooti ejurirwamu. Neekurirwa omuhwezi wa mukuru w’abaramuzi kandi yaaba atariho orikubakira obukuru oriho naagikurira. Kooti enkuru Kooti enkuru teineho kikomo aha bushoboorozi bwayo, hoona omu manja ez’abantu aha bantu nari ez’obwinazi. Omuramuzi omukuru (Principal judge) niwe arikwebembera kooti enkuru. Kooti enkuru eine abaramuzi abarikutuuraho, omu myanya egi; -Kampala, Nakawa, Jinja, Mbale, Gulu, Arua, Fort Portal, Mbarara, Soroti na Masaka. Eki nikimanyisa ngu kooti enkuru eine abaramuzi abarikutuura omu myanya egyo nari abarimu eshaaha yoona. Akatabo K’Abanyaihanga 27 Abaramuzi aba nibakira kugyendagyenda omu myanya endiijo kuhurira emanja ez’obwinazi. Kooti enkuru eine obushoboorozi bw’okureeberera kooti z’abaramuzi ab’ahansi. Kooti enkuru eine obushoboorozi bw’okutandikirwaho kandi n’obushoboorozi bw’okuhurira okujuriza kuruga omu kooti ez’ahansi – ey’omuramuzi mukuru (chief magistrate) n’omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza. Kooti enkuru neeba eijwire yaaba ekuriirwe omuramuzi omwe mukuru. Omu manja z’obwinazi omuramuzi naahwerwaho abantu ba butoosha (batari baapuriida) abarikwetwa baasensa (assessors). Tihariho baasensa omu manja ez’omuntu aha ndiijo kandi n’omu kuhurira okujuriza kw’emanja z’obwinazi ezirugire omu kooti ez’ahansi ey’omuramuzi mukuru n’omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza. N’obu ekiragiro kiraabe nikigira ngu omubaro gwa baasensa gube babiri nari okukiraho, hoona entwaza omu manja nyingi z’obwinazi n’okugira baasensa babiri. Omu kucwa emanja z’obwinazi, omuramuzi naayebuuza ahari baasensa eki barikuteekateeka atakashomire eki yaacwamu. Hatari nk’omu bushoboorozi bw’enkora y’abaramuzi, ebiteekateeko bya baasensa tibirikuteekwa kwikirizibwa omuramuzi omu Uganda.Eki nikimanyisa ngu omuramuzi orikucwa orubanja rw’obwinazi naabaasa kucwamu ekirikutaana aha kya baasensa. Ku kyakubaho kityo, omuramuzi naateekwa kuta omu buhandiikye enshonga ze ahabw’enki ataikirizana na baasensa. Kooti enkuru yonka niyo eine obushoboorozi bw’okuhurira emanja ezirimu ebikorwa by’obwinazi. Ebikorwa by’obwinazi n’ebyo ebi ekiheneso ekirikukirayo obuhango kiri okwitwa. Kooti enkuru eine obushoboorozi bw’okuha ekiheneso kyona nari orujwangye rw’ebiheneso ebitairweho ekiragiro. Kooti enkuru eine obushoboorozi bw’okuragiira ngu orubanja rwihwe omu kooti ey’ahansi rube nimwo rwateebwa, nainga okurweihaho ekaruta omu kooti ey’ahansi. Kooti enkuru ebaganisiibwemu ebicweka nibyo ebi: Ey’abantu aha bantu,Ey’ebikorwa by’obwinazi, Ey’amaka, Eby’itaka, Eby’obushuubuzi, Okurwanisa obushomankuzi n’Ebihagaro by’engamba. Akatabo K’Abanyaihanga 28 Ekitongore ky’eby’obushuubuzi omu kooti enkuru Ekitongore ky’eby’obushuubuzi omu kooti enkuru nikikira kumanywa nka “kooti y’eby’obushuubuzi”. Kikateebwaho okushoboorora kurungi, ahonaaho n’okutatwara esente nyingi omu manja z’eby’obushuubuzi. Kooti y’eby’obushuubuzi eine obushoboorozi kuhurira enshonga zoona ezirikuruga : i.omu kuhayo nainga okuhingaanisa ebintu n’obuheereza ii. okuta esente omu banka, amabanja g’amahanga ag’aheeru n’ebindi iii.inshuwarensi, rinshuwarensi (insurance,reinsurance) iv.emirimo y’obutare obw’okugura n’okuguza emigabo kandi n’okuhingaanisa esente z’aheeru. v.okushabaaza ebintu by’amaguzi okurabira aha nguuto, aha maizi n’omu mwanya. encwamu y’amahanga g’aheeru n’ebibuuzo ebikwatiraine n’okushoboorora eby’obushuubuzi vii.enshonga zoona ezikwatiraine n’endagaano viii.emanja n’ezindi nshonga zikwatiraine n’eby’ebintu by’omuntu eby’obwengye (intellectual property). Kooti ekataho akakiiko akariho ebitongore bitari bimwe ebirikukwatwaho. Ebi birimu Uganda Law Society (Ekyabaroya omu Uganda), Eky’abanyamakorero omu Uganda (UMA), Eky’abarikwekoresa omu Uganda(PSFU), Eky’eby’emishoro omu Uganda (URA), Ofiisi ya mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti eya Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho y’eihanga. Akakiiko aka nikagiraho orukiiko n’abakozi ba kooti omurindi gumwe buri meezi ana. Omu nkiiko ezi, abakozi ba kooti nibagambira abanyakakiiko aha by’emirimo ya kooti. Enshonga ezirikubakwataho, okwetomboita n’ebiteiso okubashemereire kwirukanzya emirimo ya kooti byona nibigambwaho. Eki nikireetera kuhamya ngu amaraka g’abarikukoresa kooti y’eby’obushuubuzi gaahurirwa. Kooti egi neeshangwa aha mwariro gwa kana ogw’ekyombeko kya Crusader House haihi na Workers House omuri Kampala. Kooti z’abaramuzi ab’ahansi Uganda ebaganisiibwemu ebyanga bingi by’abaramuzi ab’ahansi birikukurirwa Akatabo K’Abanyaihanga 29 abaramuzi abakuru barikuhwerwa abaramuzi ab’eitembezo ry’okubanza n’ab’eitembezo rya kabiri. Eky’okureeberaho ky’ebyanga ebi ni : Kampala, Nakawa, Mpigi, Entebbe, Mbale, Gulu, Mbarara,Rukungiri, Arua n’ahandi. Kooti ez’ahansi zibaganisiibwemu amatembezo ashatu, nigo: i.Kooti z’abaramuzi bakuru ii.Kooti z’abaramuzi b’eitembezo ry’okubanza iii.kooti z’abaramuzi b’eitembezo rya kabiri Kareho hakaba hariho abaramuzi b’eitembezo rya kashatu kwonka eitembezo eri rya kooti rikaija ryaihwaho. Obushoboorozi aha by’esente obw’amatembezo g’abaramuzi gatari gamwe nibucwebwamu Eishengyero okurabira omu kiragiro kya kooti z’abaramuzi aba. Kooti z’abaramuzi bakuru Kooti y’omuramuzi mukuru eine obushoboorozi obw’okutandikirwaho kandi n’obw’okujurirwamu. Omu manja ez’obwinazi, kooti y’omuramuzi mukuru eine obushoboorozi kutonganisa orubanja rwona okwihaho ezo ahi ekiheneso ekirikukirayo obuhango kiri okwitwa. Omuramuzi mukuru omu kooti z’ahansi hoona naabaasa kuha ekiheneso ekirikwikirizibwa omu biragiro okwihaho eky’okufa. N’ahabw’ekyo, omuramuzi naabaasa kuha ekiheneso ekirikukirayo obuhango eky’okukomwa amagara goona. Omu nshonga ezikwatiraine n’okutwara ekintu ky’ondiijo muntu, okushiisha ebintu nainga okuza omu mwanya ogu otashemereire kuzamu, obushoboorozi bwa kooti egi tihaine ahi burikugarukira. Omuramuzi mukuru aine obushoboorozi bwona bw’okureeberera kooti zoona ez’ahansi eziri omu kyanga eki ainemu obushoboorozi. Arikukoresa obushoboorozi bwe bw’okureeberera, omuramuzi mukuru naabaasa kutumisa kandi ashwijume ebihandiiko by’orubanja rwona orurikuhurirwa omu kooti y’omuramuzi w’ahansi. Abaramuzi bakuru omu kooti z’ahansi hoona baine obushoboorozi bw’okureeberera kooti za L.C. Omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza Omu manja ez’obwinazi, omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza naabaasa kucwa orubanja rwona okwihaho ekihagaro ahi ekiheneso ekirikuhererukayo Akatabo K’Abanyaihanga 30 obuhango kiri okwitwa nari okukomwa amagara goona. Omu manja ez’omuntu aha ndiijo, omuramuzi w’eitembezo ry’okubanza naabaasa kucwa orubanja ah’ enshonga z’orubanja ezirimu omuhendo gw’esente ezitarikurenga obukaikuru makumi abiri (20m) bwa Uganda. Omuramuzi w’eitembezo rya kabiri Omuramuzi w’eitembezo rya II aine obushoboorozi bw’okucwa emanja nkye ez’obwinazi. Ekiragiro kya kooti z’abaramuzi kiine orunyiriri rw’ebicumuro ebitashemereire kutonganisibwa abaramuzi b’eitembezo rya II. Omuramuzi w’eitembezo rya II naabaasa kuha ekiheneso ky’okukomwa emyaka etarikurenga ahari eshatu. Kooti y’Amaka n’Abaana Buri disiturikiti omu Uganda eine kooti y’amaka n’abaana (FCC). Kooti egi neekurirwa omuramuzi w’eitembezo rya II. Kooti egi eshemereire kushutama omu kihama etari nka kooti y’abantu boona. Eki nikimanyisa ngu abantu ab’aheeru abataine kakwate n’orubanja tibashemereire kubaho kooti y’amaka n’abaana yaaba eshutami kuhurira emanja. Ahi kirikubaasika, kooti y’amaka n’abaana eshemereire kuba eri omu kyombeko kyayo etari na kooti eza buriijo. Kooti neekoresa Orungyereza omu nshutamo zaayo. Omwana aine obusingye bw’okushaba kooti kumuha omuvunuuzi. Abantu boona abarikushutama omu kooti egi bashemereire kuba barikukunda abantu. Abaana abarikureebekaho omu kooti egi bashemereire kuheebwa omugisha gw’okugamba. Abazaire nainga abakuza b’omwana nibateekwa kuba bariho, kyaba nikibaasika. Orikukurira enshonga z’amaka n’obugwagye bw’abantu naateekwa kuba ariho omu kooti. Kooti eshemereire kumanyisa omwana aha busingye bwe bw’okujwekyerwa puriida. Ah’omwana yaacwererwa ekiheneso, kooti eshemereire kumugambira aha busingye bwe bw’okujuriza. Kooti egi neeteekwa kureeba ngu okucwamu kwayo okw’aha muheru Akatabo K’Abanyaihanga 31 kwabaho ahabw’oburungi bw’omwana. Omurimo gw’Abaramuzi omu kushoboorora emanja z’eitaka Okushoboorora emanja z’eitaka omu Uganda nikutwazibwa okw’omutaano omu biragiro. Engyenderwaho ya Uganda neeragiira okukorwa kw’obukiiko bwa zaadisiturikiti obw’eitaka, obw’okushoboorora emanja z’eitaka. Ekiragiro nikigamba okukorwa kw’Obukiiko bwa zaadisiturikiti obw’eitaka ahabwa buri disiturikiti. Obukiikoobunibuhuriraemanjaz’eitakaah’omuhendogw’eitakagutarikurenga aha bukaikuru 50 omu sente za Uganda (50m). Obukiiko bw’eitaka aha disiturikiti nibureebererwa kooti enkuru (high court). Akakiiko nikaba kariho orikukakurira n’abandi bantu babiri. Orikukurira akakiiko aka ni puriida (rooya) ohikire kukora nk’omuramuzi w’eitembezo ryokubanza nari kukora nk’omutonganirizi omu manja (puriida). Abandi banyakakiiko tibaine kuba baapuriida. Kwonka nibateekwa kuba baine obwengye kandi n’obumanyi omu nshonga ezikwatiraine n’eitaka. Obukiiko bw’eitaka aha disiturikiti bwine omwebembezi orikwetwa Assistant Registrar orikukora aha mirimo y’obwebembezi ey’obukiiko obu. Oku orikuta orubanja omu Kakiiko k’eby’eitaka aha Disiturikiti Okutayo orubanja omu kakiiko k’eby’itaka aha disiturikiti, noota ebigambo byawe omu buhandiikye obihayo ow’omwebembezi w’akakiiko ? Ekihandiiko ekyo nikyetwa ekihandiiko ky’okutabaaza (Statement of claim). Omuntu yaaba atarikubaasa kuhandiika, omuntu ashemereire kuhayo okwetomboita kwe omu bigambo nari omu kanwa owa Assistant Registrar nainga ondiijo munyakakiiko. Assistant Registrar nari omunyakakiiko naija kubita omu buhandiikye reero ashabe omuntu ogwo okutaho omukono nainga ekikumu kye. Omuntu orikutayo okwetomboita naayetwa kitabaaza “a claimant” kandi ou arikwetomboitera naayetwa kitabarizibwa “a respondent”. Akakiiko nikahayo semanisi eine kuheebwa omuntu otabaariziibwe. Abakuru aha kakiiko nibabaasa kuhwera kitabaaza okutwara semanisi ow’abarikutabaarizibwa. Oku orikugarukamu semanisi eyaaruga omu kakiiko. Ahakutungasemanisi,kitabaarizibwaashemereirekuhandiikaokwetonganaho omu mwanya gw’ebiro 15 kuruga aha izooba eri yaagitungiraho. Omu kubara ebiro 21, obariiremu za wikendi n’ebihuumuro bya gavumenti. Akatabo K’Abanyaihanga 32 Aha kuremwa kuhayo okwetonganaho omu bunaku buhikire, nikimanyisa ngu kitabaaza na kooti nibabaasa kugumizamu n’orubanja orikutabaarizibwa atariho. Okwetonganaho kwaheza kuheebwayo, akakiiko nikahayo okumanyisa aha kuhurirwa kw’orubanja karikumanyisa embaju zombiri obu orubanja ruraahurirwe. Embajuzombiriniziijakuzaomukooti beeteekateekiren’abajurizin’ebihandiiko byona ebirikwetengyesa. Akakiiko nikabaasa kuza kureeba eitaka eririkutonganirwa. Ahanyima y’okuhurira embaju zombiri, akakiiko nikahayo eizooba obu karaahe encwa y’orubanja. Orubaju oruraabe rutagizire kumarwa n’encwamu y’akakiiko rwine obusingye bw’okujuriza omu kooti enkuru omu biro makumi mukaaga (60). Omurimo gwa kooti za L.C omu kushoboorora emanja z’itaka. Ahansi y’ekiragiro ekirikwebembera kooti za L.C, kooti ya L.CII niyo y’okubandizamu ahabw’enshonga z’eitaka. Eki nikimanyisa ngu emanja ezirimu eitaka ery’ekika zishemereire kubandiza omu kooti ya L.CII. Oraabe atamazirwe n’okucwamu kwa kooti ya L.CII, ashemereire kujuriza omu kooti ya L.CIII. Ahanyima ya kooti ya L.CIII, oraabe atamazirwe, aho naabaasa kujuriza omu Kakiiko ka Disiturikiti ak’eby’eitaka kandi okuruga aho, n’okuza omu kooti enkuru. Okujuriza kushemereire kuheebwayo omu biro 14 . Kooti nizikira kushoboorora aha busingye bw’okujuriza kandi n’obunaku obu kurikuteekwa kukorerwamu. Obushoboorozi bwa kooti enkuru kuhurira emanja z’eitaka Kooti enkuru ekateebwaho n’obushoboorozi obutaine bugarukiro okuhurira emanja za ibara muringo yaaba nkye nari mpango, esente nyingi nari nkye munonga. Eki nikimanyisa ngu omuntu naabaasa kutabaaza orubanja rw’eitaka, yaaba n’ahabw’eitaka ry’ekika nainga hatari mu kooti enkuru. Kooti enkuru hoona neehurira n’okujuriza kuruga omu bicwibwemu obukiiko bwa zaadisiturikiti obw’eitaka. Omuntu ku yaakuta orubanja omu kooti enkuru omu mwanya gwa kooti ya L.CII nari akakiiko ka disiturikiti kooti enkuru neebaasa kucwamu kurwohereza omu kooti ehikire. Akatabo K’Abanyaihanga 33 Kooti enkuru yonka niyo eine obushoboorozi bw’okuragiira orikukurira ekitongore ekirikukora ebyapa by’eitaka okushazamu ekyapa nainga kushazamu okuhandiika okukozirwe aha kyapa. Kwonka, ebihuriirwe omu rubanja rw’omu kooti ey’ahansi nibikoresibwa nk’eky’okwegamiraho ky’ekiragiro kya kooti enkuru. Endiijo miringo y’okushoboororamu emikyenjano y’eitaka. Ekiragiro ky’eby’eitaka nikiikiriza emiringo y’eby’obuzaarwa ey’okushoboororamu emikyenjano y’eitaka ngu egumizemu erikukoresibwa omu manja ah’eitaka eriri ery’ekika. Emiringo nk’egyo erimu okukoresa bakuru b’ekika n’ab’oruganda nari omuntu wa kashatu otaine rubaju (omuhikaanisa). Omu kwongyeraho , ekiragiro nikitaho okutoorana abahikanisa babiri nainga abarikukiraho omuri buri disiturikiti. Abahikaanisa aba nibatooranwa akakiiko ka disiturikiti ak’eby’eitaka ahabwa buri rubanja okwarwo. Omurimo gw’abahikaanisa n’okukora nk’omuntu wa kashatu otaine rubaju orikuhwera embaju zombiri ezirikuryanira eitaka okuhika aha kwikirizana kurungi aha by’enshonga zaabo z’eitaka. Akatabo K’Abanyaihanga 34 OMUTWE GWA 4 KOOTI EZ’OMUTAANO Okwanjura Kooti z’omutaano ni kooti ezitairweho okuhurira n’okucwa emanja ez’enshonga nanka. Eby’okureeberaho ebigambirweho aha ni; kooti y’amahe, kooti y’enshonga z’abakozi, erikukora aha nshonga z’eby’amashanyarazi kandi n’ey’eby’emishoro. KOOTI Y’AMAHE Ebiragiro bya Uganda nibigamba aha miringo ya za kooti ezirikumanywa nka kooti z’amahe. Kooti y’amahe neetaana aha kooti z’abantu ba butoosha ahabw’okugira ngu neehurira emanja zonka ez’obwinazi ezikozirwe abaserukare n’abeebembezi omu ihe rya UPDF n’abandi bantu abarikukwatwa ekiragiro ky’amahe. Kooti ez’amahe zitairweho ahansi y’ekiragiro ekirikwebembera ihe rya UPDF. Okurugiirira aha kiragiro, hariho emiringo etaano ya kooti z’amahe. Ezi nizo; Unit Disciplinary Committee, the Field Court ?Martial, the Division Court- Martial, the General Court-Martial, na Court- Martial Appeal court. KOOTI Y’ENSHONGA Z’ABAKOZI Kooti egi ekateebwaho nk’ey’omutaano ei omurimo gwayo omukuru guri okushoboorora juba emanja z’abakozi ezirikuba aha mirimo ahagati yaabo na bakama baabo nari ebigombe byabo (ebigombe by’abakozi). Orubanja nirubaasa kuheebwayo omwebembezi w’abakozi, omukozi, omutwe gw’abakozi, omukozesa nainga omutwe gw’abakozesa. Kooti y’enshonga z’abakozi eriho omuramuzi mukuru (chief judge), omuramuzi (judge), omuntu oyetongoire, omujwekyerwa w’abakozesa, n’omujwekyerwa w’abakozi. Abaramuzi ba kooti egi nibatooranwa omwebembezi w’eihanga baaheza kusiimwa akakiiko k’eby’emirimo omu buramuzi. Nibateekwa kuba baine obwegyese nk’obw’abaramuzi ba kooti enkuru (high court). Nibamara encuro y`emyaka etaano omu ofiisi. Akatabo K’Abanyaihanga 35 Omuntu oyetongoire naatooranwa Minisita orikujunaanizibwa eby’abakozi kuruga aha kakiiko k’Abanyayuganda bataano bakuru. Omujwekyerwa w’abakozesa naatooranwa Minisita kuruga omu bantu bataano abatoorainwe ekigombe ky’abakozesa. Okutoorana okw’aha rubaju nikukorwa Minisita ahabwa buri rubanja orwatwarwa omu kooti y’eby’abakozi. Omujwekyerwa w’abakozi naatooranwa Minisita kuruga omu bantu bataano abaronzirwe omu kigombe ky’abakozi.Okutoorana okw’aha rubaju nikukorwa Minisita ahabwa buri rubanja orwatwarwa omu kooti y’eby’abakozi. Okucwamu kwa kooti y’eby’abakozi nikumanywa nk’awaadi (award). Kooti yaaremwa kuhika aha kucwamu eky’aha muheru enshonga nizicwibwamu chief judge. Kooti y’eby’abakozi eine omuhandiiki n’abandi bakozi. Omuhandiiki naakora arikureebererwa chief judge. Abari omu rubanja rw’abakozi omu kooti nibabaasa kureebekaho omu kooti omu buntu nainga kujwekyerwa entumwa nk’ ekigombe ky’abakozi, ekigombe ky’abakozesa nari puriida. Orubaju oruraabe rutamazirwe n’okucwamu kwa kooti egi nirubaasa kujuriza omu kooti ey’okujurizamu kwonka rwegamiire ebiragiro byonka. Akakiiko k’eby’emishoro Ahi barikushangwa National Insurance Corporation Ltd. BOX 7019, Kampala Tel 041 346150/340470 FAX: 041 346150 Email: taxa P@swiftuganda.com Akakiiko k’eby’emishoro ni kooti y’omutaano erikuhurira emanja z’eby’emishoro. Eyetongoire aha kitongore ky’eby’emishoro omu Uganda ekya (URA), Minisiture y’eby’esente enteekateeka n’okutunguura entaasya n’ebindi bitongore bya gavumenti. Katairweho ekiragiro ky’Eishengyero ry’eihanga. Kaineobushoboorozibw’okushwijumaokucwamukwonakw’omushorookw’ekitongore Akatabo K’Abanyaihanga 36 ky’eby’emishoro kurikuruga omu kiragiro kyona ky’eby’okugyereka emishoro. Nikakora aha manja z’emishoro zonka ezirikuruga omu biragiro by’okugyereka emishoro erikucwebwa ekitongore kya URA. Ekiragiro ky’emishoro aha bintu ebirikutaaha omu ihanga n’ebikoreirwe omu ihanga kandi bikaguzibwa n’okukoresibwa omu ihanga v. Ekindi kiragiro kyona ky’eby’emishoro ekirikukoresibwa ekitongore kya URA. Okuteebwaho kw’akakiiko ni kimwe aha nkora y’okwombekaho entwaza y’emishoro erikuhamya ngu omuhi w’omushoro yaaha omushoro guringaniire kandi guhikire, kandi na gavumenti yaatunga emishoro ehikire omu bunaku obuhikire kandi omu muringo gw’obuteeka. Akakiiko kariho abantu bataano omwe ari mukuru waako haza aine obwegyese burikumubaasisa kuba omuramuzi wa kooti enkuru. Orikuza aha kakiiko naaba ari omuntu: i. Ahikire kukora omu by’emishoro, eby’esente, okubariirira nari eby’ebiragiro ii. Ow’emicwe mirungi munonga n’emitwarize y’obushongokye iii. Naateekwa kuba atakasibwaga ahabw’ekicumuro kyona ekirimu emitwarize mibi. Orikukurira akakiiko naatoranwa Minisita w’eby’esente arikukorera hamwe n’akakiiko k’eby’emirimo omu buramuzi. Abandi banyakakiiko nibatooranwa Minisita w’eby’esente. Akakiiko kaine obushoboorozi bw’okugaruka kushwijuma okucwamu aha mishoro kwona okukozirwe ekitongore ekya URA. Akakiiko kaine obushoboorozi nk’obwa kooti enkuru kandi niko ntandikirizo y’okujuriza ahabw’omuhi w’omushoro. Akakiiko aka ak’okujurizamu ahabw’emishoro nikeemariirira omu mirimo yaako kandi tikarikuragiirwa, tikarikurindwa nari kuba ahansi y’obushoboorozi bw’omuntu weena. Ebirikucwibwamu akakiiko biine amaani nk’ebicwibwemu kooti yoona kandi nibiteebwa omu nkora nk’ebyo ebicwibwemu kooti. Okuhurira emanja omu kakiiko tikurikukorwa barikukuratira munonga amatembezo aga butoosha omu manja. Ebicwibwemu akakiiko nibibaasa kuhakanisibwa omu kooti enkuru kwonka beegamiire aha kushoboorora nari okukoresa ekiragiro kwonka. Akakiiko nikabaasa kucwamu okushashurwa kw’esente ezikoresiibwe beitu kutari Akatabo K’Abanyaihanga 37 kurihiirira ahabw’ebifiire. Niryari obu oshemereire kuza omu kakiiko k’okujuriza eby’emishoro Omuhi w’omushoro oine okwetomboita naaza omu kakiiko yaaheza kucwererwa omushoro ogu atarikwikirizana nagwo. Omuhi w’omushoro naateekwa kuraba omu mihanda yoona y’okuhakanisa omushoro eriho ahansi y’ekiragiro ekyo eky’okucwa omushoro, atakateireyo okujuriza kwe omu Kakiiko. Okushaba omu Kakiiko nikuteekwa kuhandiikwa omu biro 45 ahanyima y’eizooba ry’okucwamu. Kwonka Akakiiko nikabaasa kwikiriza kwongyezayo ebiro eby’okuheerayo okushaba ahanyima y’okuhwayo kw’ebiro 45, ebiro ebyo byaba biri omu mwanya gw’ameezi mukaaga ahanyima y’eizooba ry’okucwamu. Ekiragiro nikigira ngu orikushaba aheyo omusingo gw’ebicweka 30 ahari 100 by’omushoro ogurikuhakanisibwa nainga ekicweka ky’omushoro ogugyerekirwe ogutarikuhakanisibwa, ekicweka ekiraabe kiri kihango. Oku orikuhayo okushaba Omuhi w’omushoro nari omujwekyerwa we naijuza foomu etairweho TAT 1 erikuheza ekaheebwayo omu Kakiiko. Ahanyima y’okuhayo okushaba, omuhi w’omushoro naaheerezaho kope orikukurira ekitongore ky’omushoro ekya URA omu biro bitaano. Okushaba okwo kuza kuba okuhikire, omuntu naashabwa Kushashura esente ezitarikumugarurirwa ezirikwingana emitwaro ebiri (20,000) omu sente za Uganda. Okushaba nikuteekwa kuba kurimu amakuru aga garikukwata ahari orikushaba:- i. Amaziina omu bwijwire, akashanduuko ka posita, enamba y’esimu, enamba ya fakisi n’eya e-mail. Enamba yaawe y’omushoro erikworeka entaasya [TIN[, enamba ya fairo y’omushoro, enamba y’ohandiikiiseho omushoro gwa vaati [VAT[. Eky’obushuubuzi ekirikukutaahiza esente iv. Ebi orikwetomboitera n’okushoboorora engyereka y’omushoro v. Omwaka gw’entaasya n’omuhendo gw’omushoro ogurikuhakanisibwa vi. Orunyiriri rw’ebihandiiko nari ebitabo ebirikuza kutwarwa omu Kakiiko viii. Amaziina n’endagiiriro y’abajurizi, baaba bariho ix. Eizooba eri waaheerayo okushaba n’omukono gwawe. Akatabo K’Abanyaihanga 38 Akakiiko okuba akaijwire kushutama nihateekwa kuba hariho abantu bashatu omwe aharibo abakurire. Okucwamu kw’Akakiiko nikuteekwa kuba kumwe. Nihakurataho ki ahanyima y’okuhayo okushaba Ekiragiro nikiheereza orikukurira eby’emishoro ebiro 30 kuruga aha izooba eriyaaheebwa okumanyisibwa, ebi araahandiikiremu okugarukamu kwe ow’omuhandiiki w’Akakiiko. Eizooba ry’okuhuririraho enshonga niriteebwaho, embaju zombiri ziheebwe ebiro 14 by’okumanyisibwamu. Aha izooba ry’okuhurira enshonga, embaju zombiri nibareebekaho omu maisho g’Akakiiko. Ohaireyo okushaba naabaasa kureebekaho omu buntu nainga ajwekyerwe. Omugugu guri ahari nyakutabaaza okuhamya enshonga z’orubanja rwe nainga rwabo. Okushutama kw’Akakiiko nikwikirizibwamu abantu, kwonka aha kushaba kw’omwe aha barurimu nirubaasa kuhurirwa omu kihama. Akakiiko nikaheereza buri omwe omugisha gurikumara okuhayo n’okushoboorora enshonga ze. Akakiiko kaine kuhayo encwamu yaako omu buhandiikye karikworeka enshonga zirikuhamya ebi kaacwamu. Ebicwibwemu Akakiiko nibibaasa kuhakanisibwa omu kooti enkuru. Okujuriza kushemereire kukorwa omu biro 30 ahanyima y’okumanyisibwa ebicwirwemu nari omu bunaku obwongyeirweho nk’oku kooti enkuru yaakubaasa kwikiriza. AKAKIIKO K’EBY’EMIKYENJANO Y’AMASHANYARAZI Mukuruw’akakiikon’omuhweziwenibatooranwa Minisitaw’eby’amashanyarazi. Okutoorana oku nikukorwa n’obuhabuzi bw’akakiiko k’eby’emirimo omu buramuzi. Abandi banyakakiiko nibatooranwa Minisita aha kusiimwa akakiiko k’eby’emirimo ya gavumenti. Abanyakakiiko n’abantu abaine okumanya haakiri kimwe ahari ebi;- okukora amashanyarazi, okugajanjaaza kuruga omu mwanya kuza omu gundi n’okugahisya omu bantu, ebiragiro nari obwebembezi, eby’esente nari eby’entaasya, ekitongore ky’eby’amashanyarazi nari eby’obuhangwa bw’ensi. Abanyakakiiko nibaheereza encuro y’emyaka etaano, kwonka nibabaasa kugaruka batooranwe. Minisita arikwehanuuzanaho n’akakiiko k’eby’emirimo omu buramuzi Akatabo K’Abanyaihanga 39 naabaasa kwiha omunyakakiiko omu ofiisi ayegamiire aha biri omu kiragiro ky’eby’amashanyarazi. Emirimo ya butoosha ey’enshonga z’akakiiko eri aha kitebe kyabo kikuru ekirikwebemberwa omuhandiiki. Omuhandiiki aineho abandi bakozi abarikumuhwera. Akakiiko kaine amaani n’obushoboorozi bw’okuhurira n’okucwamu aha nshonga zoona eziine akakwate n’ekitongore ky’amashanyarazi ezirikutwarwayo. Akakiiko tikarikubaasa kuhurira enshonga ezaaherize kushoboororwa embaju zombiri. Tihariho manja z’obwinazi ezirikukorwaho akakiiko aka. Akakiiko nikateekwa kushutama ahabw’okuhurira emanja, omu myanya kandi n’aha bunaku obutarikuteganisa n’okutwara esente nyingi aha bantu abatwaireyo okwetomboita kwabo. Omubaro ogurikuhisya ab’okushutama kuhurira orubanja ni bashatu. Omu kuhurira emanja, akakiiko tikarikuteekwa kugyendera aha nkora y’ebiragiro bya butoosha. Kwonka, nikateekwa kuguma nikakuratira entwaza y’amazima enzaariranwa. Okucwamu kw’akakiiko nikugyendera aha karuuru ka baingi. Ahabw’akakiik o kukora kurungi emirimo yaako, kakaheebwa obushoboorozi nk’obwa kooti enkuru. Obushoboorozi nk’obwo burimu okweta abajurizi omu kushutama kwako. Akakiiko kaaba kategyereize kuhurira orubanja, nikabaasa kuhayo ekiragiro ky’okwemereza ebikorwa byona okuhisya obu okwetomboita kuraakorweho akakiiko. Okucwamu n’okuragiira kw’akakiiko biine amaani nk’aga kooti y’ebiragiro. Orubaju oruraabe rutagizire kumarwa n’ebyacwibwamu akakiiko, nirubaasa kukashaba okugaruka kakashwijuma okucwamu kwako. Orubaju orutagizire kumarwa n’ebyacwibwamu akakiiko nirubaasa kujuriza omu kooti enkuru omu mwanya gw’ebiro 30. Akatabo K’Abanyaihanga 40 OMUTWE GWA 5 POORIISI YA UGANDA Ahi barikushangwa. Uganda Police Force Parliament Avenue (Former British High Commission) P.O. 041 340611 Inspector General of Police Fax No. 041 255630 E-mail: genpo I1@utlonline.co.ug Okwanjura Pooriisi ya Uganda nikyo kitongore kya gavumenti ekikuru eki Engyenderwaho erikuha obujunaanizibwa bw’okurinda ebiragiro n’obutebeekana. Endiijo mirimo erikugiheebwa Engyenderwaho erimu; okurinda amagara n’ebintu, okukingira n’okumanya kare ebihagaro kandi n’okukwatanisa n’abeebembezi b’abantu, ebindi bitongore by’eby’okwerinda ebiikiriziibwe n’abantu boona okutwarira hamwe ahabw’okugumyaho obutebeekana, obusingye n’obucureera omu Uganda. Pooriisi ya Uganda neekurirwa mukuru wa pooriisi omu ihanga (IGP) Mukuru wa pooriisi aine omuhwezi we (Deputy IGP). Ahansi y’omuhwezi wa IGP hariho ba Assistant IGP abarikukurira ebitongore omu pooriisi. Pooriisi eine ebitongore ikumi byona ebiine ebitebe bikuru omuri Kampala; i. Ekitongore ekirikucondooza emanja (CID) ii. Ekitongore eky’okukwatanisa na pooriisi y’ensi yoona n’emirimo y’okureetaho obusingye v. Ekirikukora aha by’abakozi n’okutunguura abakozi (HRM & HRD) vii. Ekirikukora omu byoma n’okutebeekanisa ebikoreso n’obuheereza (engineering and logistics) viii. Obugwagye n’eduuka etariho mushoro (duty free shop) Akatabo K’Abanyaihanga 41 x. Eky’eby’obutegyeki (political commissoriate) Pooriisi ya Uganda eine ofiisi z’ebyanga na zaadisiturikiti omu ihanga ryona. Ahabw’enshonga z’obwebembezi, Uganda ebaganisiibwemu ebyanga nibyo ebi; Kampala Metropolitan (Burugwa-izooba, Bukiizi-bwa-bumosho na Bukiizi- bwa-buryo), ekyanga ekya Rwagati, Bukiizi-bwa-buryo bw’Oburengyerwa- izooba, Burengyerwa-izooba, Rwagati ya Burengyerwa-izooba, Bukiizi-bwa- bumosho bw’Oburengyerwa-izooba, Rwagati ya Burugwa-izooba, Karamoja na Bukiizi-bwa ?buryo bw’Oburugwa-izooba. Buri kyanga nikikurirwa Omuduumizi w’ekyanga. Ebyanga biine n’abarikukurira eby’okucondooza emanja omu byanga na ba Regional Special Branch officers. Aha rurengo rwa zaadisiturikiti, Omuduumizi wa pooriisi omu disiturikiti (DPC) niwe arikukurira pooriisi. Buri disiturikiti eine orikukurira eby’okucondooza emanja omu disiturikiti (CID) na District Special Branch Officer. Omu kwongyeraho, hariho orikukurira Eby’okuhikaanisa Abantu na Pooriisi kandi n’Orikukurira ebyiruka. Aha disiturikiti, pooriisi ya Uganda eineho za siteeshani (station) na zaapositi (post). Zaapositi (posts) za pooriisi n’obu ofiisi obukye kandi nibuba buri ahansi ya siteeshani nanka. Orikwebembera siteeshani ya pooriisi naayetwa Osi siteeshani (OC station) kandi orikukurira positi ya pooriisi naayetwa Osi positi (OC post). Buri siteeshani na positi baineho orikukurira eby’okucondooza ebihagaro (OC CID) n’orikukurira Special Branch Ba CID nibajunaanizibwa ogw’okucondooza ebihagaro. Abarikukurira eby’okuhikaanisa abantu na pooriisi kuruga omu kitongore eky’eby’emirimo nibajunaanizibwa ogw’okunywanisa pooriisi n’abantu ba butoosha. barikushorooza ebiteekateeko, okwetomboita n’agandi makuru goona kuruga omu bantu kandi bakabikwasa ab’obushoboorozi omu pooriisi kugira ekibaakoraho. kwiha amakuru aha pooriisi kugahisya omu bantu. kutebeekanisa enkiiko ahagati ya pooriisi n’abantu ba butoosha okugamba aha nshonga zoona ezirikubakwataho. Obushoboorozi bwa pooriisi Okubaasisa pooriisi okuhikiiriza Emirimo erikugiheebwa Engyenderwaho, pooriisi Akatabo K’Abanyaihanga 42 ehairwe obushoboorozi butari bumwe ahansi y’ekiragiro ky’enkora ya pooriisi n’ebikorwa by’ebihagaro. Obushoboorozi obu nibuteekwa kukoresibwa omu kugyendera aha biragiro. Abapooriisi nibabaasa kuhenesibwa nainga n’okujunaanwa omu kooti baakoresa kubi obushoboorozi obu. Nibabaasa n’okutabaarizibwa bo nk’abantu ahabw’ekihagaro kyona ekibakozire ahabw’okurenga aha bushoboorozi oburikubaheebwa ebiragiro. Abarikuteekateekwaho oku barikutwazibwa Pooriisi eine obushoboorozi bw’okubuuza omuntu weena ebibuuzo etamukwasire. Pooriisi neebaasa kushaba abantu abarikuteekateekwaho kuba bakozire ekihagaro ngu beegambeho barikuhayo amaziina gaabo goona n’endagiiriro zaabo. Kwonka omuntu naabaasa kushaba omupooriisi ngu ayorekye ekihandiiko ekirikumushoboororaho, ekirikworeka amaziina ge n’akashushani atakamugarukiremu. N’aba pooriisi abari omu bijwaro bya butoosha bashemereire kugyenda n’ebihandiiko birikubashoboororaho. Omupooriisi yaaheza kweshoboororaho, omuntu naateekwa kumuha amaziina ge n’endagiiriro. Okuremwa kukikora nikubaasa kurugamu okukomwa. Omuntu orikubuuzibwa, yaaheza kuhayo amaziina n’endagiiriro tarikwetenga kugira ekiyaagamba yaaba atarikwenda kandi pooriisi neebaasa butagyema omuntu nk’ogwo okwongyera kugarukamu ebibuuzo. Omuntu naabaasa kwikiriza kwongyera kugarukamu ebibuuzo nainga aikirize kukikorera omu maisho ga puriida we honka. Ahi kirikubaasika, n’eky’obwengye kubanza kwebuuza ahari puriida otakakozire okucwamu. Kwonka, nk’oku abantu baingi bataine sente z’okupangisa baapuriida, hashemereire kubaho okuteeraho kusherura obuheereza bwa busha obw’abanyabiragiro oburikwetwa legal aid services, ahi ekyo kirikubaasika. Reeba aha mutwe ogurikugamba aha bigombe ebindi ebirikukora omu by’okureetaho oburingaaniza. Omupooriisi naabaasa kushaba omuntu okuza aha pooriisi siteeshani kugira ebigambo ebi yaagambayo bikahandiikwa. Pooriisineebaasa kukwata omuntuyaabaeineenshongazihikirekwemereraho kukikora. Pooriisi terikwikirizibwa kuteera omuntu ahabw’enshonga yoona. Akatabo K’Abanyaihanga 43 Okukwata omuntu kwa pooriisi nikubaasa kukorwa baine ebaruha ya baakuntuma nainga batagiine. Ebaruha y’okukwata n’ekihandiiko ekirikuha pooriisi obushoboorozi bw’okukwata omuntu ekamutwara omu maisho ga kooti. Omupooriisi naabaasa kukwata omuntu ataine baruha ya bakuntuma kuri naayereeberaekihagaronikikorwanaingayaabanaakoreraahakwekyengyera “okurimu entima”. Okwekyengyera okurimu entima nikimanyisa okwo okwine amazima agu kwegamiireho, ngu omuntu yaakora ekihagaro. Pooriisi neebaasa kukoresa amaani agaringaniire aha bantu abaayanga ngu etabakwata. Amaani gashemereire kuba garinganiire okurugiirira aha bwingi bw’amaani agaakoresibwa okwanga kukwatwa kandi n’omuringo gw’ekihagaro ekikozirwe. Kuri amaani agaakoresibwa kukwata omuntu nigaba maingi kukira oku kirikwetengyesa, ou baakwata nainga omuntu owaareeba okubonabonesa okwabaho, ashemereire kuhayo okwetomboita aha muntu ori omu bushoboorozi. Obushoboorozi bw’okwemereza abavugi b’emotoka Pooriisi neebaasa kwemereza omuvugi w’emotoka eshaaha yoona, ngu aheyo ebaruha ye erikumwikiriza kuvuga, kandi aheyo eiziina rye n’endagiiriro, eki omuvugi arikuteekwa kwikiriza. Pooriisi eki neebaasa kukikora erikukorera omuvugi akamanyiso ngu ayemerere, nainga erikutaho akamanyiso aha ruguuto, nainga okukinga oruguuto. Ekinikibaasa kukorwa nk’okushwijuma kwabutooshaokwapooriisiy’ebyiruka. Okushwijuma kwa butoosha okwa pooriisi y’ebyiruka nikukorwa n’ekigyendererwa ky’okureeba yaaba omuvugi arikugyendera aha biragiro by’ebyiruka eky’okureeberaho, yaaba aine ebaruha ehikire erikumwikiriza kuvuga,yaaba aine inshuwarensi ( third party insurance), rayisinsi y’emotoka, kandi n’okumanya embeera ei emotoka erimu. Pooriisi neebaasa kwemereza omuvugi orikuteekateekwaho kuba yaakora ekihagaro nainga ariyo naakikora, eky’okureeberaho, okushabaaza ebintu ebireetsirwe omu ihanga bushuma nainga eby’enyibano. Omuvugi yaayanga kwemereza emotoka nainga kuhayo amaziina ge n’endagiiriro nainga okuhayo ebaruha erikumwikiriza kuvuga ebyamushabwa pooriisi, nikibaasa kumurugiramu okujunaanwa ahabw’okukora ekihagaro. Omuvugikuyaakushangwaatainebaruhayeaha shaahaeibaagimushabiraho, ekiragiro nikimwikiriza okugyenda akagireeta omu mwanya gw’eshaaha 48. Akatabo K’Abanyaihanga 44 Abantu Okukwata oshobize Abantubabutooshanibabaasakukwata abandibantuabakozirenaingaabarikuteeraho kukora ebihagaro by’amaani barikubareeba nainga abu barikuteekateekaho ngu buzima bakozire ebihagaro by’amaani. Abantu ba butoosha nibabaasa kukwata abantu abarikurwana, abarikushiisha ebintu by’abandi nkana, abarikureetaho omuhondano omu bantu, nainga abo abarikuteeraho kuhunga ngu batakwatwa. Ah’orikukora ekihagaro yaarwanisa abantu ba butoosha ngu batamukwata, amaani agaakoresibwa abo bantu kumukwata gashemereire kuba garinganiire. Omuntu nari abantu abarikukwata oshobize, tibashemereire kuteera. Ekikorwa ky’abantu abarikuteera abarikuteekateekwaho kuba baakora ekihagaro kyete okutwarira ebiragiro omu ngaro, n’ekikorwa ky’obwinazi. Omuntu owaakwatwa ashemereire kukwatsibwa pooriisi ahonaaho. Omuramuzi Okukwata oshobize Omuramuzi naabaasa kuragiira okukwatwa kw’omuntu owaakora ekihagaro naamureeba, omu maani ag’obushoboorozi bwe, kandi n’omuntu ou aineho obushoboorozi bw’okukwatisa ebaruha eya baakuntuma(warrant). N’obujunaanizibwa omu biragiro abantu ba butoosha kuhwera omuramuzi kukwata omuntu yaaba naayetenga obuhwezi nk’obwo. Okwanga kuhwera omuramuzi kukwatisa omuntu ebiragiro n’ekihagaro. Obusingye bw’abantu abakomirwe Abantu abakomirwe nabo baine obusingye ahansi y’ekiragiro. Okukomwa tikirikwiha aha muntu obusingye bwe bw’obuntu oburikutwarwa nka kikuru ahabw’ekitiinisa ky’omuntu n’obusingye bw’okutwazibwa omu buntu. Engyenderwaho y’eihanga neegira ngu omuntu okomirwe naija: Kurindirwa omu mwanya ogurikwikirizibwa ebiragiro Kugira obushoboorozi bw’okuhandiika arikushaba ekiragiro kya kooti ekirikuragiira abakomire ogwo muntu ngu bamutwareyo omu kooti. Omuntu ogwo naateekwa kutwarwayo omu buntu. Baaheza kumuhisayo, kooti neeshwijuma enshonga z’okukomwa kwe, kandi kyashangwa ngu n’ezitarikwikirizibwa, kooti neeragiira ngu omuntu arekurwe. kutaguma akomirwe kurenzya eshaaha 48 atakatairwe omu kooti (eshaaha 48 tizirikubarirwamu wiikendi n’ebihuumuro bya gavumenti). kumanyisibwa ahonaaho omu rurimi oru arikwetegyereza enshonga Akatabo K’Abanyaihanga 45 ezaamukomesa kumanyisibwa aha busingye bwe bw’okusherura puriida ou arikwesiimira ou araayeshashurire kwikirizibwa kutunga obujanjabi bw’abashaho n’ahi yaakuba abarikwekoresa, aha kushaba kwe kandi akeeshashurira kuheebwa omugisha gw’okuhandiika arikushaba orikukurira siteeshani nainga positi ya pooriisi ngu arekurwe aha kwemerererwa pooriisi. Okwemerererwa pooriisi Okwemerererwa pooriisi n’okuhamya kw’orikuteekateekwaho okomeirwe aha siteeshani nainga positi ya Pooriisi ngu ku araarekurwe, naija kuguma naayeyanjura aha pooriisi ku araayetwe. Orikuteekateekwaho naateekwa kuta omukono aha bipapura ebi yaayemerererwaho. Orikuteekateekwaho naateekwa kugira haakiri omuntu omwe w’okumwemererera. Omwema nawe naateekwa kuta omukono aha kihandiiko ky’okwemerererwa pooriisi. Obushoboorozi bw’okucaaka n’okukwata ebintu Ekiragiro nikiikiriza omupooriisi okwemereza, okucaaka nainga Okukwata emotoka, eryato nari enyonyi yaaba aine enshonga erikumureetera okwekyengyera ngu birimu ebintu by’enyibano nainga ebintu ebitungirwe omu buryo obutahikire. Omu muringo nigwo gumwe kandi ahabw’enshonga niyo emwe omupooriisi naabaasa kwemereza kandi acaake omuntu weena kandi akwate ekintu kyona ekyamushangwaho. Okutwarira hamwe, pooriisi eshemereire kuba eine ebaruha erikugiikiriza kucaaka, kwonka ekiragiro nikiikiriza embeera ah’okucaaka kurikubaasa kukorwa bataine baruha y’okucaaka. Ebaruha y’okucaaka n’ekiragiro kya kooti okuruga aha muramuzi ou bahamiize ngu hariho okwekyengyera “okurimu entima” ngu ekihagaro kikozirwe ngu mbwenu ashemereire kwikiriza ku habaho okucaaka. Okucaaka nikubaasa kukorwa aha izooba ryona ahagati y’akasheeshe n’omwabazyo. Pooriisi eshemereire kushaba n’eiraka rihango okutaaha omu nju yoona ahi barikwenda kucaaka. Kwonka, ekigyendererwa ky’okucaaka kyaba nikibaasa kuremesibwa ahabwa pooriisi kurangirira ku barikwenda kutaahamu, tibarikwetenga kubanza baarangirira. Akatabo K’Abanyaihanga 46 Abapooriisi abari aha gw’okucaaka bashemereire kweshoboororaho. Omu kucaaka, pooriisi neebaasa kukoresa amaani agaringaniire okubaasa kusingura abarikuremesa kucaaka nainga kutaaha omu nju. Kwonka pooriisi neeteekwa kubanza yaashaba kwikirizibwa okutaahamu. Hoona nibateekwa n’okubagambira enshonga erikutuma baabacaaka. Pooriisi yaaheza eti kworeka ebaruha y’okucaaka, omuntu tashemereire kurwanisa okucaaka okwo. N’obu kiraabe kitarikwetengyesa omu biragiro ngu pooriisi emanyise ab’akakiiko ka L.C aha kyaro aha by’okucaaka, ahamwe kikaabaire kirungi ngu egambireho abeebembezi ba L.C 1 ngu nibenda kuza kucaaka ahantu. Ahi kirikubaasika, abeebembezi ba LC bashemereire kuba bariho. Ah’okubaho kw’aba LC kurikubaasa kurabanisamu ekigyendererwa ky’okucaaka, aho bashemereire kutamanyisibwa. Ahi ekintu kyona kyakwatwa nari esente ahanyima y’okucaaka, pooriisi neeteekwa kutaho omukono erikuhamya okukwatwa kw’ebintu ebyo. Ahi barikwanga kutaho omukono, kishemereire kwanjurirwa omwebembezi w’ahaiguru ahonaaho nk’oku kirikubaasika. Nikyetengyesa ngu omuntu orikuza kucaakwa ayete omwebembezi wa LC kubaho kuri pooriisi neeba etamwetsire. Ofiisi ya pooriisi ey’eby’Obusingye bw’Abantu n’Okwetomboita kwabo. Ofiisi ya pooriisi erikukora aha by’obusingye bw’abantu n’okwetomboita neeshoboorora enshonga, haaba hatariho kushemererwa n’obuheereza bwayo. Omuntu weena orikuba ataine kumarwa n’obuheereza bwa pooriisi naabaasa kuhayo okwetomboita. Eki tikirikuremesa ogundi muringo gw’ebiragiro oguriho kubaasa kushoboorora okwetomboita okwo. Okwetomboitera pooriisi nikubaasa kworekwa omu miringo egi:- i. Okuribatiirira obusingye bw’abantu, eky’okureeberaho okubonabonesa abarikuteekateekwaho kukora ebihagaro. Okutatwaza nk’oku omwoga gwawe gurikugira, nk’okunagaijura omurimo. Okwetomboita nikubaasa kuheebwayo aha pooriisi positi y’aha kyaro, ha pooriisi siteeshani, ha ntebe ya pooriisi aha disiturikiti, ha ntebe ya pooriisi y’ekyanga n’aha kitebe kikuru kya pooriisi omu ihanga. Ah’okwetomboita kuri aha mwebembezi orikukirayo obukuru aha mwanya, aho okwetomboita nikutwarwa aha gundi ogurikukiraho. Eky’okureeberaho, Akatabo K’Abanyaihanga 47 ah’okushobya kwakorwa orikukurira pooriisi positi, aho okwetomboita kushemereire kutwarwa aha mupooriisi ow’ahaiguru aha siteeshani ya pooriisi erikutwara positi egyo. Okwetomboita aha bapooriisi ab’ahansi kushemereire kwanjurwa ahari bakama baabo. Ofiisi y’eby’obusingye bw’abantu n’okwetomboita ah a ntebe nkuru ya pooriisi, neegaruramu abantu amaani g’okwanjura ebihagaro bya pooriisi omu ofiisi. Omuntu naabaasa kuhayo okwetomboita omu mwanya gw’ondiijo. Kwonka okwetomboita kushemereire kukorwa n’enshonga ezihikire kandi zirimu amazima. Ofiisi ya pooriisi ey’eby’obusingye bw’abantu n’ey’okwetomboita, okukora aha kwetomboita kw’abantu. Ofiisi egi aha kitebe kikuru kya pooriisi neekurirwa baapuriida ababishomire n’abanyabiragiro abari abapooriisi. Orikugikurira naayanjurira kamiishana wa pooriisi orikujunaanizibwa eby’ebiragiro nawe orikwanjurira omuhwezi wa mukuru wa pooriisi omu ihanga. Okwetomboita nikubaasa kwakiirwa omu muringo gwona ogutarikuteganisa orikwetomboita. n’okuteera esimu etairweho pooriisi namba. orikukoresa Fakisi ya mukuru wa pooriisi omu ihanga Fakisi Namba. orikukoresa kanyabwengye aha e-mail: genpo I1@utlonline.co.ug Orikwetomboita aine obusingye bw’okuhayo ebirikumukwataho nainga atabihayo. Ah’orikwetomboita arikwenda ngu atamanywa, naateekwa kuhayo amakuru garikumara aha nshonga egyo. Okwetomboita kwaheza kwakiirwa, ebi nibikorwa:- i. okwetomboita nikuhandiikwa omu kitabo ekibahandiikamu ii. ebirugire omu kucondooza nibihandiikwa birikworeka n’ekishemereire kukorwa. Akatabo K’Abanyaihanga 48 Ebikuru by’okumanya Torikwetenga ebaruha y’aba LC okwanjura orubanja aha pooriisi. Tigari mazima ngu omuntu orikubanza kwanjura orubanja aha pooriisi niwe wenka orikuhurirwa kandi akahwerwa pooriisi. Pooriisi neekora eshaaha 24 eizooba, n’ebiro 7 esabiiti. Ku orikwanjura orubanja nainga enshonga yoona aha pooriisi, reeba ngu waatunga enamba y’orubanja . Gibiikye kurungi munonga kandi ogume ogyorekye waaba okuratiriire eby’orubanja nari enshonga zaawe. Okwemerererwa pooriisi tikushemereire kushashurirwa. Waaheza kwemerererwa pooriisi, reeba ngu waaguma nooyeyanjura nk’oku waaragiirwa. Abantu ba butoosha baine obujunaanizibwa bw’okuhwera pooriisi omu nkora y’okureetaho amazima n’oburinganiza. Akatabo K’Abanyaihanga 49 OMUTWE GWA 6 EIKYEBERERO RYA GAVUMENTI Ahi ririkushangwa Plot 2 Lourdel Road Wandegeya (ahashungaine na Minisiture y’emirimo ya gavumenti) P.O. 041 250474 Okwanjura Eikyeberero rya gavumenti (Government Analytical Laboratory- GAL) obwakare eryabaire niryetwa Government Chemist, n’ekitongore kya Minisiture y’enshonga z’omunda y’eihanga. Eikyeberero rya gavumenti riine obushoboorozi kukyebera ebintu bitari bimwe otairemu kukyebera ebizibiti by’okwejunisibwa omu kooti z’ebiragiro. Nirikora omurimo muhango omu nkora y’okureetaho amazima omu manja ez’omuntu aha ndiijo n’ez’obwinazi ririkuhayo obujurizi bw’ebirugire omu kukyebera. Emirimo yaaryo emikuru Okuhwera omu kucondooza n’okukwasisa orubanja omu bihagaro ebikozirwe, barikuhayo obujurizi obuhamiibwe kurabira omu kukyebera, okushwijuma, n’okugyeranisa ebizibiti n’ebindi by’okureeberaho. Okuhayo obuheereza bw’okushwijuma ahabw’okubangira okuta omu nkora n’okuhamya eby’amagara g’abantu n’okubarinda, okurinda eitungo ry’obuhangwa bw’ensi, okurinda emishoro ya gavumenti n’okurinda abarikukoresa ebintu. Okwegyesapooriisiy’eby’okucondoozaokubashemereirekukoresaobwengye bwa saayansi nka baaba bari omu myanya ah’ekihagaro kyakorerwa. Eikyeberero rya gavumenti nirikora emirimo egi aha kushabwa ebitongore ebicondoozi nka pooriisi ya Uganda. Obuheereza bwabo nibubaasa kuhikibwa n’omu bantu ahabw’abo, baashashurayo esente. Omukyebezi wa gavumenti naahandiika ripooti yaaheza kukyebera kandi agyohereza omu kitongore nainga ow’omuntu orikuba amushabire okukyebera. Akatabo K’Abanyaihanga 50 Ripooti ezo nainga ebirugire omu kukyebera nibikoresibwa omu kooti nk’obujurizi obuhamiibwe. Abarikukyebera, emirundi emingi nibakira kwetwa omu kooti kuha obujurizi n’okuhamya ebi baihire omu kukyebera. Emirimo y’ebitongore ebitari bimwe Eikyeberero rya gavumenti riine ebitongore bitaano, nibyo ebi: i. eky’okukyebera ebikwatiraine n’amagara ii. eky’eby’okuhwera omu bya saayansi (Scientific Aids laboratory) iv. eky’amaizi n’okucondooza eby’eitungo ry’obuhangwa bw’ensi v. eky’eby’emibazi y’obukooko (Pesticide Residue laboratory) Eky’okukyebera ebikwatiraine n’amagara Ekitongore eki kibaganisiibwemu ebicweka bibiri ebikuru nibyo; ekirikukyebera ebikwatiraine n’obutwa n’ekirikukyebera kumanya obuzaare bw’abantu. Ekicweka ekirikukyebera eby’obutwa nikikora aha kukyebera ebiihirwe aha bantu,enyamaishwa,n’eitungory’obuhangwa.Nikikoran’ahakukyebera ekintu okukiri, hamwe n’emibazi eby’ebizibiti ebirugire omu muriro, okushengurana kw’emotoka, abashukirwe asidi n’ebindi ebihikire kukyeberwa. Eikyeberero ry’eby’obuzaare nirikora aha kusherurira obuzaare omu shagama n’okutaho ekikumu nikwo bamanye obukomooko bw’omuntu. Ekicweka eki nikibangira okucondooza omu manja z’okuhamba abakazi, okutoroboza abaana, obwitsi, okuteera, obwakondo bw’okuhenda amaju, ishe w’omwana n’orundi rubanja rwona ah’okumanya omuntu, yaaba afiire nainga akiriho, kirikwetengyesa. Eky’okureeberaho, omu rubanja rw’obwitsi, pooriisi neebaasa kushaba eikyeberero kukyebera kumanya yaaba eshagama eshangirwe aha muntu orikuteekateekwaho, eri ey’omuntu oitsirwe. Omu bihagaro nk’okutoroboza n’okuhamba, eikyeberero ry’eby’obuzaare niribaasa kushabwa kukyebera amaizi g’obushaija agaashangwa aha muntu ohambirwe nari otoroboziibwe yaaba gari ag’omuntu orikuteekateekwaho kuba akikozire. Okukyebera obuzaare bw’omuntu nikikorwa kumanya abazaire, baaba nibabanganisibwaho. Eky’eby’okurya n’emibazi Akatabo K’Abanyaihanga 51 Ekitongore eki nikikora kukyebera ebiine amagara n’okukyebera kwona aha by’okurya n’emibazi okuhamya oburungi bwabyo ahabw’okuriibwa abantu n’enyamaishwa. Eky’okureeberaho, omutindo gw’emibazi y’abantu n’eyenyamaishwa kandi n’ogw’eby’okurya nk’ebiri omu micebe, eby’okurya by’enkoko n’enyaanya ezinyuukirwe (tomato sauce). Eky’amaizi n’okucondooza eitungo ry’obuhangwa bw’ensi Ekicweka eki nikikyebera amaizi kureeba yaaba gari marungi kukoresibwa abantu, omu makorero kandi n’omu by’obuhingi nk’okushukyeera emisiri. Eikyeberero nirikora n’okucondooza aha maizi mabi agarikunagwa, amaizi ageekwatsire n’emiika erikushohozibwa okureeba yaaba nibijwana n’omutindo ogutairweho. Nikikyebera kandi kishwijuma obucweka bw’eitungo ry’obuhangwa bw’ensi kureeba yaaba ritokoire. Ekitongore eki nikikorera hamwe n’ebindi nk’ekirikukurira okureeberera eitungo ry’obuhangwa bw’ensi omu ihanga, ekya NEMA. Eky’eby’emibazi y’obukooko Ekitongore eki nikikyebera kureeba yaaba haine oburagarikiza bw’emibazi y’obukooko oburi omu by’okurya n’obucweka bw’eitungo ry’obuhangwa ahabw’okukoresibwa hanu omu ihanga kandi n’okuguzibwa aheeru. Eky’okureeberaho, obu haabaire hariho amakuru ngu ebyenyanja bibaasa kuba birimu obutwa, eikyeberero eri rikakoresibwa okukyebera ebyenyanja kumanya yaaba engambo ezo zaabaire zihikire. Eky’eby’okuhwera omu bya saayansi Ekitongore eki kirimu ebicweka bibiri nibyo; ekirikucondooza ebirwaniso ebishangirwe omu mwanya (ballistics) n’ekirikucondooza ebihandiiko ebirikwebuuzibwaho (questioned documents). Ekicweka eky’eby’ebirwaniso nikikora ogw’okukyebera ebizibiti ebitungirwe omu manja ezirimu ebirwaniso, okurasha eby’okuturisa nari okuturika. Ebi nibibaasa kubaho omu kuteera omuntu, okwita nari okuteera kondo. Omu kucondooza nk’okwo nibakyebera omuringo gw’ekirwaniso, yaaba ekirwaniso nk’ekyo kirikubaasa kurasha, bareebe obumanyiso bw’enkora yaakyo, eky’okureeberaho nk’aha mbundu omu bindi. Ekicweka eky’ebihandiiko ebirikwebuuzibwaho kiine abahaangu abarikukyebera empandiika, ebihandiiko ebiteirwe omu kyapa, ebihandiiko Akatabo K’Abanyaihanga 52 nari ebishushani by’ahabisiika omu myanya y’enteerane, za sitampu, n’obumanyiso bw’okwerinda aha bihandiiko. Eki nikikorwa kuhamya amazima, n’ohandiikire ekihandiiko ekirikuza kwebuuzibwaho omu kooti. Ebihandiiko nk’ebyo nibabaasa kuba biri za ceeki, amabaruha, oburagwa nainga enamba za ingini. Ebi barikuteekateeka kutunga kuruga omu pooriisi n’abandi abarikurikoresa Obusinguzi bw’emirimo y’eikyeberero niburuga aha bucweka obwaheebwayo kukyeberwa n’ebizibiti okuruga omu kitongore ekirikwenda ngu bikyeberwe. N’ahabw’ekyo n’obujunaanizibwa bw’ori aha gw’okucondooza kureeba ngu yaarundaana obujurizi buhikire kandi yaaburinda gye. Abarikucondooza nibateekwa kureeba ngu baarindira hamwe ebizibiti nari ebindi by’okukyeberwa tibyagira ahu byataana. Okutaanisa aha burinzi nari okubiikwa kw’ebizibiti nainga kugira ekyashobaho nikibaasa kumara amaani obujurizi bw’okukyebera nainga bwangwe kooti. Ebi barikuteekateeka kutunga kuruga omu bantu Ekitongore nikyenda ngu abeebembezi b’ebyanga n’abantu abandi bahwere omu kurinda emyanya ah’ebihagaro byakorerwa, barikwerinda kukwata aha bintu ebyashangwa ah’ekihagaro kyaba. Okuremwa kurinda gye ebintu ebyashangwa omu mwanya ah’ekihagaro kyaba, nikibaasa kurugamu okuburwa obujurizi burikumara aha kuhurira orubanja. Okubura, okutamanya kurungi, okukwata n’okubiika kubi ebizibiti ebiihirwe aha mwanya gw’ekihagaro nikikira kureetera abarikuha obwamushinja omu rubanja, baaremwa kuhamya emanja z’obwinazi omu kooti. Ekitongore hoona nikyenda ngu abantu abari omu mirimo y’okwekoresa, na munonga abashuubuzi ngu bakorese obuheereza butari bumwe obu ekitongore kirikuha. Eki nikihwera omu kwetantara emikyenjano kandi n’okushoboorora egyo erikwimukaho. Ebizibiti n’obucweka bw’okukyebera ebirikuhakanisibwa bishemereire kuheebwayo omu buhandiikye, birikuheebwayo omuntu oyetongoire nari ekitongore nka pooriisi, puriida, omushaho nari kampuni okwetantara eky’okugira ngu ori, ainemu ibega. Okushaba kukyebera nainga kushwijuma ebizibiti n’obucweka bw’ebintu kushemereire kworeka kurungi omuringo gw’ebizibiti n’obucweka, ebi barikwenda ngu bikyeberwe kandi n’okushoboororaho kakye aha by’orubanja. Akatabo K’Abanyaihanga 53 OMUTWE GWA 7 EKITONGORE EKIRIKUKURIRA EBY’OKUKWASISA EMANJA Ahi barikushangwa 12th Floor, Workers House Pilkington Road, Kampala P.O. Website: www.dpp.go.ug Email: admn@dpp.go.ug Okwanjura Ekitongore ky’orikukurira eby’okukwasisa emanja (DPP) ni ofiisi ya gavumenti. Ekitongore kitairweho Engyenderwaho y’eihanga. Ekitongore nikijunaanizibwa emanja z’obwinazi zoona omu ihanga ryona. Ekitongore kiine obushoboorozi bw’okuragiira pooriisi kucondooza amakuru goona g’ebikorwa by’obwinazi kandi ekakyanjurira ebirugiremu. Ekitongore kiine za ofiisi omu disiturikiti nyingi za Uganda. Ofiisi ezi nizeetwa ofiisi z’abatonganirizi ba gavumenti (RSA). Omuntu naabaasa kubona ofiisi ezi yaabuuriza aha kooti yoona, pooriisi, ofiisi z’obwebembezi bwa disiturikiti nari endiijo ofiisi yoona ya gavumenti. Orukanga rw’obwebembezi Orikwebembera ekitongore eki n’orikukurira eby’okukwasisa emanja omu ihanga (DPP). DPP naatooranwa omwebembezi w’eihanga aha kusiimwa akakiiko k’eby’emirimo omu ihanga n’okuhamibwa Eishengyero ry’eihanga. Okurugiiriraaha Ngyenderwaho,DPPnaayemariirira tihaineorikumureeberera yaaba naakora emirimo ye. DPP yaaba yaatorainwe tarikubaasa kufa kwihwaho nk’abandi bakozi ba gavumenti. Oburinzi ari omu ofiisi nibumuheereza amaani g’okukora arikwemariirira ataine kutiina ngu naabaasa kwihwaho, ebi acwiremu ku byakuba bitarikusiimwa munonga abaamutooraine. DPP naahwerwa abahwezi babiri (Deputy DPPs) n’abandi bishatu (Assistant DPPs). Akatabo K’Abanyaihanga 54 Abandi beebembezi omu kitongore barimu ba Senior Principal State Attorney, Principal State Attorney, Senior State Attorney, Resident State Attorney, State Attorney na ba State Prosecutor. Abeebembezi aba boona hamwe nibeetwa abarikukwasisa emanja (prosecutors). Omurimo gwabo n’okukwasisa emanja omu mwanya gwa mukuru waabo niwe (DPP). Emirimo y’ekitongore eki Emirimo ya DPP eyorekirwe omu kicweka 120 eky’Engyenderwaho ya Uganda kandi niyo egi; okuragiira pooriisi kucondooza amakuru goona g’ebikorwa by’obwinazi kandi ekamwanjurira juba ebi eihiremu. okukwasisa orubanja omuntu weena nari ekitongore omu kooti yoona eine obushoboorozi okwihaho kooti ey’amahe. okutwara obujunaanizibwa n’okugumizamu kukwasisa orubanja orurikuba rwatandikirwe ekitongore ekindi. okwemereza, aha idaara ryona n’encwa y’orubanja etakashomirwe,okuhurira orubanja kwona okwine akakwate n’ekicweka eki, oku arikuba atandikireho,omuntu ondiijo weena nainga ekitongore. DPP naabaasa kwemereza okuhurira orubanja okutandikirwe ondiijo muntu nari ekitongore ahi kooti eikirizaine nawe honka; okutoorana nari kuhamya abarikukwasisa emanja. Omurimo gw’abarikukwasisa emanja omu kureetaho amazima DPP naabaasa kwerebekyeraho omu buntu. Kwonka, we tarikwejwanzya omu kukwasisa buri rubanja. We,naahwerwaabarikukwasisaemanjaabarikujunaanizibwaogw’okukwasisa emanja za buriizooba omu kooti zoona omu ihanga ryona oihireho kooti ey’amahe. Omurimo gwabo mukuru n’okuhwera kooti kuhika aha kucwamu kw’amazima n’oburingaaniza kandi, ku kyakubaho omuntu yaasingwa, ekiheneso ekihikire okurugiirira aha bujurizi kiheebwe. Bashemereirekureebangubaafayoahaburungibwakitabaarizibwan’abajurizi omu kihagaro, bataine kuremwa obujunaanizibwa bwabo bw’okukora omu muringo gw’amazima n’okuringaaniza. Emirimo yenyine y’abarikukwasisa emanja erimu; okushoma fairo za pooriisi kumanya obujurizi yaaba burikumara okukwasisa Akatabo K’Abanyaihanga 55 orubanja orikuteekateekwaho; okucwamu yaaba kihikire nainga kitahikire kuta omu kooti orikuteekateekwaho haaba hatariho bujurizi burikumara omu rubanja orutakatairwe omu kooti; okugambira DPP, emanja eziri omu kooti, ezishemereire kwihwayo; okuhwera kooti omu kucwamu yaaba eikiriza omuntu kwemerererwa nainga ekamwangira; okucwamu ekihagaro ky’okujunaana kitabaarizibwa; okucwamu ni kooti ki ei ashemereire kutonganisizibwamu; okucwamu aha bujurizi bw’okuheebwayo omu kutonganisa; okureebekaho omu kooti omu mwanya gwa DPP n’okwebembera abajurizi abarikuhayo mushinja; kandi n’okujuriza omu kooti ey’ahaiguru baaba baine ekibeegamiireho kihikire. Okujwekyera gavumenti omu manja z’okujuriza. Okwejwanzya omu nkora y’okushwijuma emanja. Okucwamu kukwasisa orubanja nari kutarukwasisa Enkora y’okucwamu kukwasisa orubanja nari kutarukwasisa neekira kutandika pooriisi yaaheza kuhayo fairo y’orubanja ow’orikukwasisa emanja. Eki nikikira kubaho ahanyima y’entandikirizo omu kucondooza. Enshonga z’orubanja nizeetegyerezibwa haabaho obuhabuzi kureeba ngu zaacondoozibwa gye. Eki abarikukwasisa emanja barikubaasa kukora baaheza kushoma fairo ya pooriisi ni; i. okushaba pooriisi ngu eyongyere kucondooza orubanja baaheza kujunaana orikuteekateekwaho ii. okutwara orikuteekateekwaho omu kooti ngu ayetonganeho iii. okwanga kumukwasisa orubanja bakakinga fairo Omu kucwamu yaaba kukwasisa nari kutakwasisa orubanja orikuteekateekwaho, nibabanza baashwijuma yaaba hariho obujurizi burikumara kandi burikwikirizibwa oburikuhaisa amasiko ngu kooti neija kumusingisa orubanja. Mushinja nk’egyo yaaba etariho, eby’okujunaana nibibaasa kutatandika. Eby’okujunaana byaba byatandikire, DPP naabasa kwemereza okuhurira orubanja kuri nikijumburwa ngu obujurizi oburiho tiburikumara kuheereza kooti emigisha mingi y’okuhamya orubanja. Dpp yaaba naakoresa obushoboorozi bwe naateekwa kufayo aha burungi bw’abantu, oburungi bw’enkora y’amazima n’aha kyetengo ky’okuzibira kukoresa kubi ebiragiro. Akatabo K’Abanyaihanga 56 Akakwate ahagati y’ekitongore ky’oburamuzi n’ekya DPP Ofiisi ya DPP n’emwe aha rukiiko orukuru orwebembezi omu ihanga. Eine obujunaanizibwa bw’okukwasisa emanja omu kooti zoona z’ebiragiro okwihaho kooti y’amahe. Omu kukora emirimo yaayo ofiisi ya DPP neeyemariirira. DPP naakora ogw’okukwasisa emanja omu kooti z’ebiragiro omu mwanya gw’abantu nk’oku ba puriida barikutonganirira abantu abarikujunaanwa ebihagaro omu kooti nizo zimwe. Kooti nizikora okucwamu okwetongoire zaaheza kuhurira obwa mushinja kuruga omu mbaju zombi. N’obu ekitongore eki kiraabe kitari kicweka ky’oburamuzi,hoona abarikukwasisa emanja nibamanywa nka “abeebembezi omu kooti”. Eki nikwo kiri ahabw’okuba omurimo gw’abarikukwasisa emanja na ba puriida abarikureebekaho omu kooti z’ebiragiro bajwekyeire abantu baabo, n’okuhwera za kooti ngu zihike aha kucwamu okuhikire. Akakwate ahagati ya DPP na pooriisi Ahansi y’Engyenderwaho y’eihanga, DPP naabaasa kuragiira pooriisi kucondooza amakuru goona g’ekikorwa ky’obwinazi kandi n’okumwanjurira juba ebi eihire omu kucondooza. DPP hoona aine obushoboorozi bw’okuragiira pooriisi kujunaana omuntu weena nari ekitongore omu kooti yoona eikiriziibwe oihireho kooti y’amahe. Kwonka, obushoboorozi bwa DPP tiburikumanyisa ngu pooriisi eri ahansi ya DPP. DPP na pooriisi n’ebitongore bitarikushushana eby’omukono ogw’obwebembezi omu ihanga. Pooriisi eki erikushabwa kyonka n’okuhayo fairo z’emanja ah’ebihagaro ebyanjwirwe omu ofiisi ya DPP kutunga obuhabuzi ahari n’oha ohikire kujunaanwa kandi ahabw’ekihagaro kiiha. Ofiisi ya DPP yaaheza kukora okucwamu, pooriisi neeyeyongyera kucondooza kyaba nikyetengyesa, eyete abajurizi reero ofiisi ya DPP ekore ogw’okubajunaana. Okuhwerwa DPP ahabaireho okukwata omuntu omu buryo butahikire Abanyabuzaare,banywaninariondiijomuntuweenaorikukwatwahonibabaasa kuhayo okwetomboita omu buhandiikye, owa DPP nainga omutonganirizi Akatabo K’Abanyaihanga 57 wa gavumenti omu disiturikiti nainga orikukwasisa emanja ahabw’ekikorwa kyona kya pooriisi kukwata omuntu. Omuntu orikwetomboita ashemereire kuba aine enamba ya fairo y’orubanja, arikumanya omwanya ah’omuntu ogwo akomeirwe, omwanya ogu amazire akomirwe n’agandi makuru goona agaakubaasa kuba ag’omugasho. Ofiisi ya DPP aho neebaasa kutumisa fairo ya pooriisi kureebamu. Baashanga hatarimu mushinja, nibahabura pooriisi kurekura omuntu ogwo nari abantu abakomirwe omu buryo obutahikire. Omurimo gwa kitabaaza nari oshaagiziibwe omu kucondooza n’okukwasisa orubanja Omu kucondooza, kitabaaza naateekateekwaho, ngu aha mugisha ogwa jubajuba ashemereire kwanjura orubanja aha ba LC abamuri haihi, positi ya pooriisi nari siteshani ya pooriisi. N’eky’omugasho munonga kitabaaza yaaba naahayo orubanja akatamu ebirikushoboorora nk’amaziina g’orikuteekateekwaho (yaaba naagamanya) nainga okumushoboororaho nk’oku arikushusha. Omu kuhurira orubanja, kitabaaza naateekateekwaho kwikiriza okwetwa kwa kooti okuzayo kuha mushinja. Kitabaaza hoona naateekateekwaho kuba naahwera pooriisi ah’arikuba naakibaasa, Eky’okureeberaho, okusherura ah’abajurizi bari, okugira ngu pooriisi ebaase kubeeta omu kooti kuha mushinja. Obusingye bwa kitabaaza kugarukana n’omushaagiize Omu kooti z’abaramuzi b’ahansi, kitabaaza aine obusingye bw’okugarukana n’omushaagiize ahabw’ekihagaro ky’abo nk’abantu nk’okuteerwa. Ahabw’emanja ezindi zoona omu kooti ezi kandi n’ahabw’emanja zoona ezirikucwebwa kooti enkuru, kitabaaza taine mugisha gw’okushaba DPP ngu ayemereze orubanja arikugarukana n’omushaagiize. Kwonka, ahabw’enshonga yoona kitabaaza ku yaakuba atakyenda kugumizamu n’orubanja omu kooti enkuru nari kooti ez’ahansi, naabaasa kuhandiikira DPP. DPP naija kwetegyereza gye enshonga z’orubanja nikwo ahabure kitabaaza okurugiirira oku yaakireeba. Akatabo K’Abanyaihanga 58 DPP naabaasa kuhandiikira kooti arikugishaba kwihayo orubanja. Eky’okukora waaba otamazirwe n’ebicwibwemu omu rubanja Omuntu naahaburwa kusherura obuhabuzi omu ofiisi ya DPP. Eki kishemereire kuba nikikorwa hatakahweireho esabiiti ibiri ez’okujuriza kushemereire kuba nikukorerwamu ahansi y’ebiragiro. Akakwate ka DPP na IGG omu kujunaana emanja z’obwinazi Ofiisi ya kariishoriisho wa gavumenti (IGG) nk’eya DPP zikateebwaho Engyenderwaho y’eihanga. Ofiisi ya DPP neekora aha manja zoona z’obwinazi kandi eya IGG neekora aha z’obushomankuzi. N’obu bombi DPP na IGG baraabe baine obushoboorozi bw’okujunaana, emirimo yaabo terikuhondana. Eki kiri kityo ahabw’okugira ngu IGG naajunaana emanja ezicondooziibwe abakozi b’ekitongore kye. Emanja ezi tizirikuheebwayo aha pooriisi ngu ezicondooze nainga owa DPP ngu ashomemu nainga akwasise orubanja. Beitu ahandi, DPP we na munonga naakora aha manja ezicondooziibwe pooriisi. Hoona n’entwaza kugira ngu IGG n’ekitongore kya pooriisi ekicondoozi (CID) tibaashangwa ngu bariyo nibacondooza orubanja nainga emanja ezirikushushana aha murundi gumwe Entwaza y’okwetomboita omu kitongore ky’eby’okukwasisa emanja Omuntu weena wa butoosha naabaasa kuhayo okwetomboita omu kitongore ekirikukwasisa emanja. Okwetomboita nikubaasa kuruga aha kutamarwa n’omuringo ogu orubanja rutwaziibwemu kuza aha mitwarize y’abakozi b’ekitongore. Okwetomboita nikubaasa kukorwa aha mukozi weena omu baayorekwa ahansi; Abatonganirizi ba gavumenti Abarikukwasisa emanja za gavumenti Abapooriisi (omu nshonga ezikwatiraine n’okucondooza emanja z’ebihagaro) Omwebembezi ondiijo weena omu kitongore. Oku orikuhayo okwetomboita omu kitongore Hariho emihanda eshatu ei okwetomboita kurikubaasa kuheebwayo omu kitongore. Okukoresa obubokisi oburikuteebwamu ebiteekateeko ii. Okukoresa omukura gw’empurizana ogwa weebusayiti (website) Akatabo K’Abanyaihanga 59 iii. Obubokisi bw’okutamu okwetomboita Ofiisi zoona za za disiturikiti ez’ekitongore eki ziineho obubokisi bw’okutamu okwetomboita. Noobaasa kuhandiika okwetomboita kwawe okunagye omu kabokisi. Abeebembezi omu mahoofiisi ago tibarikwigura obubokisi obwo. Ebishumuuruzo by’obubokisi nibibiikwa omwebembezi mukuru omu kitongore aha ntebe nkuru omuri Kampala. Naakira kugyenda aza omuri za disiturikiti aigura obubokisi aihamu okwetomboita kwona akutwara Kampala. Ni kirungi ngu abarikwetomboita bahe amaziina gaabo n’endagiiriro ku kyakwetengyesa ngu hagire ebyayongyera kubabuuzibwa. Kwonka nabwo n’okwetomboita okutariho maziina n’endagiiriro nikufiibwaho. Omuntu hoona naabaasa kuhayo okwetomboita kwe arikuhandiikira orikukurira ekitongore ekirikukwasa emanja aha ndagiiriro eri aha muheru gw’omutwe ogu. Okukoresa weebusayiti (website) Ekitongore kiine weebusayiti eri www.dpp.go.ug Weebusayiti eineho omwanya gw’okuhandiikaho okwetomboita. Abantu abarikumanya kukoresa kanyabwengye nibabaasa kukoresa omuringo ogu kuhayo okwetomboita kwabo. Abo abatarikumanya kukoresa kanyabwengye nibabaasa kushaba omuntu orikugimanya abahwere kwohereza okwetomboita kwabo. Okwehikiraho omu buntu Hoona omuntu naabaasa kuhayo okwetomboita aha mwebembezi omu kitongore arikwehikira aha ofiisi ya DPP n’okumugambira okwetomboita kwe. Omu ofiisi eza za disiturikiti ah’okwetomboita kuri aha mwebembezi ow’ahansi, okwetomboita nikubaasa kuheebwayo ow’omutonganirizi wa gavumenti omukuru omu mwanya ogwo (RSA) Kwonka yaaba niwe arikwetomboiterwa, noohaburwa kutwara okwetomboita kwawe Kampala aha kitebe kikuru. Kampala hariyo Principal State Attorney orikujunaanizibwa eby’okwetomboita kw’abantu. Omuntu orikuhayo okwetomboita omu buntu naija kushabwa kubita omu buhandiikye. Orikwetomboita yaaba atarikubaasa kuhandiika, aho naija kuhwerwa Akatabo K’Abanyaihanga 60 omwebembezi omu kitongore oraate okwetomboita okwo omu buhandiikye. OMUTWE GWA 8 ENKORA Y’OKUTONGANISA ORUBANJA N’OKUCWA EKIHENESO Okwanjura Okutonganisa orubanja n’enkora y’okuta omu kooti omuntu orikujunaanwa, okuhurira orubanja orurikumujunaanwa kandi n’okucwamu yaaba aine orubanja nainga atarwine. Okucwererwa n’okucwamu kandi n’okuha ekiheneso omuntu orikujunaanwa owaikiriza orubanja nainga rukamusinga omu kooti y’ebiragiro. Okwigura orubanja nikuteebwayo gavumenti omu iziina rya gavumenti. Eky’okureeberaho Uganda erikutabaariza Kivebulaya. Orikujunaanwa omu rubanja aine obusingye omu biragiro bw’okujwekyerwa puriida ou arikusiima. Kwonka, ah’orikujunaanwa arikutonganisibwa ekihagaro eki ekiheneso kyakyo kiri okwitwa nari okukomwa amagara goona, ekiragiro nikigira ngu gavumenti eshemereire kupangisa puriida orikwekoresa okujwekyera orikujunaanwa. Omuntu orikujunaanwa ekihagaro naatwarwa nk’otaine rubanja okuhitsya obu kiraahamibwe ngu aine orubanja nainga we akaikiriza orubanja orurikumujunaanwa. N’omurimo gwa gavumenti okuhayo mushinja omu kooti, okuhamya ku nyakujunaanwa aine orubanja hatariho kubanganisa. Kuri omuramuzi orikuhurira orubanja arikugira okubanganisa ahari mushinja eyaaheebwa aha muntu ogwo, naabaasa kumurekura. Kuri gavumenti neeremwa kuhayo mushinja erikumara okuhamya ngu nyakujunaanwa aine orubanja buzima, kooti neebinga orubanja kandi erekure omuntu ogwo. Amatembezo omu kucwa orubanja Okutonganisa nikutandika n’orikujunaanwa arikutwarwa omu maisho ga kooti, akagambirwa ebirikumujunaanwa n’okushabwa ngu ayetonganeho. Okwetonganaho omu rubanja n’okubuuzibwa omuramuzi yaaba noikiriza nainga otarikwikiriza orubanja orurikukujunaanwa. Eki nimanyisa ngu nooteekwa kugamba yaaba noikiriza ku “oine orubanja” nainga ku “otaine rubanja”. Orikujunaanwa hoona naabaasa kwetonganaho ngu “akaba yaarekwirwe Akatabo K’Abanyaihanga 61 enyimaho,nainga yaasingirweho, nainga yaasaasiirweho omwebembezi w’eihanga ahabw’ekihagaro nikyo kimwe. Ah’orikujunaanwa yaikiriza orubanja, omuramuzi naateekwa kuhandiika ebigambo ebiyaagamba arikwikiriza orubanja. Omuramuzi naateekwa kureeba ngu orikujunaanwa yaayetegyereza omuringo gw’orubanja rwe. Omuramuzi yaamarwa ngu orikujunaanwa aine orubanja, naabaasa kushanga ngu aine orubanja ahabw’ebi yaagamba. Nihaba hatakiriho kyetengo ky’okugumizamu n’okumutonganisa. Omuramuzi yaaba atagizire kumarwa, naija kuhandiika ku yaayetonganaho ngu “taine rubanja”. Ahi yaagira ngu taine rubanja, omuramuzi naagumizamu n’okumutonganisa. Ahi yaayehakana orubanja kwonka orubanja rutarikubaasa kuhwa omuri eryo izooba, nainga omuramuzi yaaba ataine bushoboorozi bw’okuhurira orubanja orwo, orikujunaanwa naayoherezibwa omu kihome aha rumanda. Orikujunaanwa owaagira ngu taine rubanja aine obusingye bw’okushaba okwemerererwa. Ahansi y’ekiragiro kya kooti ez’ahansi, abaramuzi baine obujunaanizibwa bw’okugambira abarikujunaanwa aha busingye bwabo bw’okushaba okwemerererwa ah’omuramuzi aine obushoboorozi bw’okwikiriza okwemerererwa. Okushaba kwemerererwa omu maisho g’omuramuzi kushemereire kukorwa ahonaaho omuramuzi atakacwiremu kumwohereza aha rumanda. Ahabw’emanja ah’okwemerererwa kurikuheebwa omu kooti enkuru yonka, n’omurimo gw’omuramuzi kugambira omuntu ogwo ku aine obusingye bw’okushaba okwemerererwa omu kooti enkuru. (Bingi aha kwemerererwa nibigambwaho ahaifo) Ah’orikujunaanwa yaayehakana orubanja kwonka orikurumukwasisa akagira ngu okucondooza tikukahweire, kooti neija kutaho eizooba ah’orubanja ruraashomerwe. Okushoma orubanja n’obu orikujunaanwa arikugarukayo omu kooti kandi akamanyisibwa ah’orubanja rwe rwahika, eky’okureeberaho, yaaba okucondooza kwahweire nainga kutakahweire. Ah’okucondooza kurikuba kwahweire, kooti neetaho eizooba ry’okuhurira orubanja. Aha izooba ry’okuhurira orubanja, orikukwasisa orubanja naatandika n’okweta abajurizi ba gavumenti okworeka ngu orikujunaanwa akakora ekihagaro ekirikumujunaanwa. Orikukwasisa orubanja naashaba buri mujurizi kugambira kooti eki arikumanya aha rubanja, okwo nikwo kuha mushinja. Akatabo K’Abanyaihanga 62 Abajurizi boona baaheza kuha mushinja, puriida wa kitabaarizibwa naaheebwa omugisha gw’okuteera buri mujurizi ebibuuzo (ekirikwetwa “okushwijuma obujurizi”).Ekigyendererwa ky’okushwijuma n’okutunga mushinja kuruga omu bajurizi ey’okuhamya orubanja rw’orikujunaanwa, nainga kworeka ngu omujurizi tarikugamba amazima. Puriida wa kitabaarizibwa yaaheza kushwijuma abajurizi ba gavumenti, orikukwasisa orubanja naabaasa kwongyera kubuuza abajurizi ebindi bibuuzo (ekirikwetwa “kugaruka kushwijuma”).Ekigyendererwa ky’okugaruka kushwijuma n’okutereeza nari kushoboorora ebigarukwamu ebyareebeka nk’ebitahikire nari ebitarikwesigika omu kushwijuma obujurizi. Kooti nayo neebaasa kubuuza ebibuuzo okutunga okushoboorokyerwa. Orikukwasisa orubanja yaaheza kweta abajurizi boona ba gavumenti kandi boona baaheza kushwijumwa n’okugaruka kushwijumwa, naakinga orubanja rwa gavumenti. Eki nikimanyisa ngu naateekateeka ngu yaahamya orubanja rwa gavumenti hati kiri ahari nyakujunaanwa okuhayo ebye. Entwaza aha kukinga okukwasisa orubanja Orikukwasisa orubanja yaaheza kuhayo ebye n’okuhendera kandi kooti ekareeba ngu obujurizi obwaheebwa nibureebeka butarikubaasa kuhamya ebirikujunaanwa kitabariziibwa, kooti neebinga orubanja etagizire ngu kitabaariziibwa ayetonganeho. Beitu ahandi , kooti neeba neeteekateeka ngu kitabaarizibwa tashemereire kuteganisibwa arikushabwa kwetonganaho omu rubanja oru gavumenti etaabaasa kuhamya. Kuri kooti neekireeba ngu orubanja ruriho, neija kugambira kitabaarizibwa aha bintu bishatu ebi aine kutooranaho nibyo; i. obusingye bw’okuha mushinja arikurahirira omu kabokisi k’abajurizi kandi ku araakikore naija kushwijumwa ii. okugamba ebigmbo by’okuhandiikwa atarahiriire omu kabokisi iii. Orikujunaanwa aine obusingye bw’okweta abajurizi. Kooti neija kubuuza orikujunaanwa yaaba aine abajurizi b’okushwijuma nainga obundi bujurizi bw’okuha omu kwetonganaho kwe. Orikujunaanwa nainga puriida we nibeeta abajurizi b’okuha mushinja ahabw’okwetonganaho. Omujurizi w’okubanza kwetwa naakira kuba ari kitabaarizibwa yaaba naaza kuha mushinja omu rubanja. Orikukwasisa orubanja naabaasa kushwijuma abajurizi boona reero na kitabaariziibwa (nainga puriida we) naabaasa kugaruka ashwijume buri Akatabo K’Abanyaihanga 63 mujurizi. Abajurizi ba kitabaarizibwa baaheza kwetwa, kushwijumwa n’okugaruka kushwijumwa, kitabaarizibwa (nari puriida we) naakingaho orubanja ahabwa kitabaarizibwa.Eki nikimanyisa ngu taine kigyendererwa ky’okweta abandi bajurizi. Orikukwasisa orubanja naaruhendera arikuhayo enshonga ahabw’enki kitabaarizibwa ashemereire kusingwa orubanja. Kitabaarizibwa (nari puriida we) naahayo ebi arikuteekateeka, arikworeka enshonga ahabw’enki kitabaarizibwa ataine rubanja. Aho, omuramuzi naahayo encwa y’orubanja. Ah’omuramuzi yaashanga ngu aine orubanja, naagumizamu kumucwera. Kandi ahi yaashangwa ataine rubanja naarekurwa. Ah’orikujunaanwa yaasingwa orubanja, orikukwasisa orubanja naagambira kooti omuringo gw’ekiheneso eki ashemereire kuheebwa. Kooti eine obujunaanizibwa bw’okumubuuza eki eine kugyenderaho etakamucwereire ekiheneso. Aha, niho kitabaarizibwa arikushabira kooti kumugirira embabazi yaaba neecwamu ekiheneso ky’okumuha. Kitabaarizibwa naabaasa kushaba kugirirwa embabazi arikworeka emwe nainga zoona aha nshonga ezi, nk’oku kiraabe nikihikaana n’embeera ye; i. ngu naayefuuza ekyatumire yaakora ekihagaro ekyo ii. ngu nigwo murundi gwe gw’okubanza kukora ekihagaro ekyo iii. ngu aine abaana bato b’okureeberera ngu mbwenu nibaza kubonabona yaayoherezibwa omu kihome. okuhayo endiijo nshonga yoona erimu ensha. Okuhayo emwe nainga enshonga zoona ezaayorekwa, nyakujunaanwa naagambwa kuba naatuubya ekiheneso kye. Omuramuzi aho naamucwera arikugyendera aha kushaba kwe n’enshonga ez’amaani ezi yaahayo. Nyakujunaanwa yaaba atamazirwe n’encwa ei baamucweramu n’ekiheneso, naabasa kuhandiika okujuriza omu kooti ey’ahaiguru omu biro 14. N’okuhayo okujuriza, owaasingwa orubanja naaba naayenda ngu kooti ey’ahaiguru egarukye omu rubanja rwe. Ahi nyakujunaanwa yaarekurwa, gavumenti nayo neebaasa kujuriza. Entwaza y’okutandikiraho omu manja z’okucwerwa kooti enkuru. Emanja ezi ekiheneso kuri okwitwa nizicwererwa omu kooti enkuru yonka. Emanja nk’ezo zirimu; okurya orukwe omu ihanga ryawe, obwitsi, okuhutaaza ou waahamba nari ou waatoroboza. Akatabo K’Abanyaihanga 64 Kwonka, okutonganisa kutakagiire omu kooti enkuru, orikujunaanwa naateekwa kubanza yaajunaanwa omu kooti ey’ahansi. Obwo nibwo ebigambo by’orubanja birikushomerwa orikujunaanwa. Ebigambo by’ekihagaro ebihandiikirwe omu rubanja rw’okutonganisibwa omu kooti enkuru nibyetwa okujunaana. Kooti y’omuramuzi w’ahansi neeshoboororera nyakujunaanwa ku etaine bushoboorozi bw’okuhurira orubanja rwe. Kooti neemuhabura okutagira eki yaagamba yaaba kwikiriza nari kuhakana yaaba akozire ekihagaro ekyo. Hoona kooti neemumanyisa ngu yaaba naayenda kushaba okwemerererwa, ngu naateekwa kukushabira omu kooti enkuru. Ahanyima y’okumujunaana, orikukwasisa emanja naateekwa kukora bugufu enshonga z’orubanja ezi arikuteekateeka kutwara aha kutonganisa omu kooti enkuru. Enshonga z’orubanja ezicwire bugufu nizishomerwa nyakujunaanwa omu kooti y’omuramuzi ow’ahansi. Ezi nshutamo za kooti hoona nizooreka ngu okucondooza kwa pooriisi kwona kwahweire ngu kandi gavumenti eyeteekateekire kutonganisa nyakujunaanwa. Eki nikyetwa okuhayo nyakujunaanwa omu kooti enkuru. Okwemerererwa Aha, ni kooti kurekura orikujunaanwa orubanja rutakahweire ahanyima y’okukora obuhandiikye ngu owaarekurwa naija kwija kutonganisibwa nari kweyanjura yaayetwa. Ekiragiro nikigira ngu omuntu orikujunaanwa amanyisibwe aha busingye bwe bw’okushaba okwemerererwa. Obusingye bw’okwemerererwa bwegamiire entwaza y’ebiragiro ngu omuntu orikujunaanwa naatwarwa nk’otaine rubanja okuhisya obu kiraahamibwe ngu arwine. Orikujunaanwa naashabwa kuhayo omusingo. Omusingo nigubaasa kuba omu muringo gw’esente nari ekindi kintu. Emirundi emingi naashabwa kuhayo abeema atakarekwirwe aha kwemerererwa. Kwonka kooti neebaasa kuha okwemerererwa hatariho beema. Okwemerererwa nikuheebwa aha nkora etairweho kooti, eky’okureeberaho okushashura esente omu kooti nk’omusingo. Rusiiti entogore erikwetwa General Receipt neeteekwa kuheebwa waashashura esente z’okwemerererwa. Rusiiti egi neeteekwa kubiikwa Akatabo K’Abanyaihanga 65 n’obwegyendesereza ahakuba neija kukushabwa waaba nooshaba kugarurirwa esente z’okwemerererwa. Esente z’okwemerererwa nizikugarurirwa orubanja rwaheza kuhwa, waaba waakozire byona ebyakutairweho aha kwemerererwa. Okwemerererwa kushemereire kushabirwa omu kooti eine obushoboorozi bw’okuhurira orubanja oru kitabarizibwa arikujunaanwa. Kooti y’omuramuzi w’ahansi teine bushoboorozi bw’okuha okwemerererwa omu manja ezimwe nka; obwitsi, okurya orukwe omu ihanga ryawe, okuhamba abakazi, okutoroboza obwana buto, okuhuruutura esente eziri omu bureeberezi bwawe, okureetera ekitongore kufeerwa esente n’obushomankuzi. Ahi kitabaarizibwa amazire ebiro 60 aha rumanda atakatonganisiibwe ahabw’emanja ezitari z’amaani nari ebiro 180 ahabw’emanja ez’amaani, kooti neija kumurekura aha kwemerererwa. Oku orikushaba okwemerererwa omu kooti y’omuramuzi w’ahansi N’omurimo gw’omuramuzi ou kitabaarizibwa ari omu kooti ye okumugambira aha busingye bwe bw’okushaba okwemerererwa. Kitabaarizibwa nari puriida we nibabaasa kushaba omuramuzi kurekurwa aha kwemerererwa. Omu kucwamu yaaba kumwikiriza nari kutamwikiriza, hariho ebintu ebirikubanza kuteekateekwaho; i. obuhango bw’ekihagaro kandi n’ekiheneso kyakyo okukirikubaasa kwingana iii. emitwarize ya kitabaarizibwa , na munonga, yaaba arikubaasa kwija kweyanjura omu kooti baaba nibamwetengayo iv. yaaba kitabaarizibwa arikubaasa kutaahataaha omu bajurizi ba gavumenti v. yaaba kitabaarizibwa aine eka omu kyaro ahi kooti eine obushoboorozi. Orikujunaanwa kuza kuheebwa okwemerererwa, kooti nizikira kushaba ngu aheyo abeema. Kwonka, okwemerererwa nikubaasa kuheebwa orikujunaanwa aine nainga ataine beema. Abeema n’abantu abarikuha kooti omusingo, kandi baine omurimo gw’okureeba ngu kitabaarizibwa naija kugarukayo kutonganisibwa yaaba arekwirwe aha kwemerererwa. Akatabo K’Abanyaihanga 66 Abeema nibeehayo kushashura esente ezi kooti etaireho ku kyakubaho kitabaarizibwa akaremwa kureebekaho kutonganisibwa. Aha mirundi emingi, kooti neeshaba abeema babiri (2). Abeema nibateekwa kuba bari abantu bakuru, barikuteekateeka kurungi kandi barikumanywa aha kyaro nk’abantu b’emitwarize mirungi. Emitwarize mirungi tikirikumanyisa okuba omutungi. Abeema nibaija kwetwa kooti okuza kushoboorora ahi kitabaarizibwa ari ku yaakubura. Kuri kitabaarizibwa naabura, abeema bakaremwa kuha kooti enshonga zirikumara kworeka ngu tibararemirwe kumurinda gye, nibaija kushashura kandi bafeerwe n’esente ezi baahaireyo nk’omusingo omu kooti. Okuza omu kooti nk’omwema, omuntu ashemereire kuba aine; i. ebaruha ya mukuru w’akakiiko ka LC I ah’arikukira kutuura. Kwonka, omu nkora, kooti enyingi nizigishaba. omwema ashemereire kuba aine endanga-muntu ehikire erikworeka omwanya ogu arikukoreramu, omwanya gwe gw’eby’obushuubuzi nari amaka ge. yaaba aine paasipooti nari ebaruha erikumwikiriza kuvuga nibibaasa kukoresibwa okumumanya. Abeema bashemereire kumanya obujunaanizibwa bwabo. Kooti neebaasa kubashaba kuhamya yaaba nibabumanya. Kooti yaakiikiriza ngu kitabaarizibwa ahikire kwemerererwa, naashaba kwemerererwa. Okushaba nikuteekwa kworeka ebishemereire kugyenderwaho ebipapura by’okwemerererwaho bitakatairweho emikono. Emirundi emingi kitabaarizibwa naashabwa kushashura esente omu kooti nk’omusingo. Kitabaarizibwa naabaasa n’okushabwa kuhayo paasiipooti ye. Baaheza kwikirizana n’ebyateebwaho kwemerererwa, kitabaarizibwa n’abeema nibata emikono aha bipapura by’okwemerererwaho. Omuramuzi nawe naataho omukono ashemba foomu z’okwemerererwaho. Foomu ezitairweho emikono niziteekwa kuheebwa abaserukare b’ekihome kugira ngu barekure kitabarizibwa kuruga omu nkomo ya kooti. Okwemerererwa kwaba kutahairwe nari kitabarizibwa yaaremwa kwikirizana nebyateebwaho kumuha okwemerererwa, naija kwoherezibwa aha rumanda okuhisya aha izooba erirateebweho, nainga kuhisya ah’ariikiririze ebyateebwaho. Kitabaarizibwa naabaasa kutwarwa omu kooti ahabw’enshonga Akatabo K’Abanyaihanga 67 z’okwemerererwa kwe n’ahi izooba ryakuba ritakahikire, haaheebwayo okushaba ngu areetwe. Okushaba oku nikubaasa kukorwa kitabaarizibwa, omunyabuzaare nari puriida we. Eky’okukora kuri omuramuzi naakwangira kwemerererwa Obushoboorozi bw’omuramuzi kuha okwemerererwa kuri omu ngaro ze. Ahi kooti yaima okwemerererwa ahabw’okugira ngu ebirikwetengyesa kutunga okwemerererwa tibyahikirizibwa, kitabaarizibwa naabaasa kugaruka ashabe omu kooti niyo emwe yaaba naabaasa kuhisya ebirikwetengwa. Eky’okureeberaho, kuri nibakwangira kwemerererwa ahabw’okutagira abeema, abeema baaboneka, kitabaaza nari puriida we nibabaasa kugaruka bashabe okwemerererwa omu kooti niyo emwe. Kuri kooti neegaruka ekabangira, nibaasa kushaba omu kooti ey’ahaiguru. Okucwamu kwima okwemerererwa kwaba kukozirwe kooti y’omuramuzi w’eitembezo I nari erya II, kitabaarizibwa nari puriida we nibabaasa kuhayo okushaba kwabo omu kooti y’omuramuzi mukuru omu kyanga. Okucwamu kwaba kukozirwe kooti y’omuramuzi mukuru, aho okushaba nikuheebwayo omu kooti Enkuru. Okushaba omu kooti enkuru tikuri kujuriza kureka n’okushaba kwa buriijo. Kooti enkuru yonka niyo eine obushoboorozi bw’okuha okwemerererwa omu manja nk’obwitsi, okuhamba abakazi, okurya orukwe omu ihanga, okutoroboza obwana buto, okuteera kondo y’ekika ky’ahaiguru, okukoresa kubi ofiisi n’obushomankuzi. Embeera ezi kooti enkuru erikuheeramu okwemerererwa ni; kooti yaamarwa ngu embeera z’omutaano zaaheebwayo okuhamya okwemerererwa kwa kitabaarizibwa. Embeera z’omutaano nizimanyisa kimwe ahari ebi; i. oburwaire bw’amaani obuhamiibwe omushaho w’ebihome nari ekindi kitongore nari omwanya ahi kitabaarizibwa akomeirwe, nk’otarikubaasa kutunga obujanjabi burikumara ari omu kihome. Ebaruha erikuhamya etairweho omukono gw’orikukurira eby’emanja za gavumenti. obuto nari emyaka ya bukuru eya kitabaarizibwa. Embeera ya kabiri n’okugira ngu kitabaarizibwa tarikuza kubura yaaheza Akatabo K’Abanyaihanga 68 kwikirizibwa kwemerererwa. Okutwarira hamwe, entwaza y’okushaba okwemerererwa omu kooti enkuru neeshushana n’erikukoresibwa omu kooti z’abaramuzi ab’ahansi. Kooti enkuru neekira kushaba kitabaarizibwa kuhayo abeema b’amaani. Kuri embeera ezi aharuguru zirikuba zitahamiiibwe omuramuzi akaziikiriza naabaasa kwangira kitabaarizibwa kwemerererwa. Okwongyera aha beema, kooti neebaasa kushaba kitabaarizibwa okugiha ekihandiiko ky’omugasho nka paasipooti, ekyapa ky’eitaka nari ekindi kyona eki erikureeba ngu kiine omugasho nikiza kugyemesereza mukama waakyo kugarukayo kutonganisibwa. Kooti hoona neekira kushaba kitabaarizibwa okusingayo omuhendo gw’esente ogu yaamucwera. Okwemerererwa nikimanyisa ki Okuha kitabaarizibwa okwemererwa tikirikumanyisa ngu yaihwaho orubanja orurikumujunaanwa. Okwemerererwa nikuheebwa aha kwikirizana ngu kitabaarizibwa naaza kuguma ayeyanjure omu kooti burikwetwa. Kitabaarizibwa orekwirwe aha kwemerererwa ashemereire kuguma kureebekaho omu kooti aha shaaha ezimuhairwe, ezirikukira kuba zitarikurenga ishatu z’akasheeshe. Ni kirungi omuntu kumanya kare ekishengye kyenyini eki kooti erikuhurira orubanja rwe erikuza kushutamamu. Kuri kitabaarizibwa naaba atareebekireho omu kooti aha izooba eryatairweho n’eshaaha, okwemerererwa kwe nikushazibwamu kandi kooti ehe pooriisi ekiragiro ky’okumukwata. Ah’omuntu aine enshonga ehikire erikumuzibira kureebekaho omu kooti, katugire ngu arwaire ari aha kitanda omu irwariro, ashemereire kwohereza omujwekyerwa omu kooti aine obuhame bw’okurwara kwe. Hoona okwemerererwa nikubaasa kushazibwamu kuri kooti neeshanga ngu nikyetengyesa. Kiktabaarizibwa orikuremwa kureebekaho omu kooti yaaba ayetsirwe naaba ari omu kabi k’okufeerwa byona ebi ataireyo omu kooti nk’esente z’okwemerererwa. Okugarurirwa esente z’okwemererwa Esente z’okwemerererwa ezirikushashurwa omu kooti zishemereire kugarurirwa kitabaarizibwa nari abajwekyerwa be. Okugaruraho esente ezi nikubaho kitabaarizibwa yaarekurwa nainga yaacwererwa akasibwa. Akatabo K’Abanyaihanga 69 Kooti eine kuhayo ekiragiro ky’okugaruraho esente ezo. Omuntu obaire ayemerereirwe nari omujwekyerwa we naateekwa kuhayo foomu z’okwemerererwa kwe na rusiiti yenyini erikuheebwa erikworeka ku ni rusiiti ya gavumenti ya Uganda. Okuha ekiheneso Kooti yaaheza kutunga obwamushinja ahari kitabaarizibwa neemusingisa orubanja. Kooti yaaheza kumusingisa orubanja neemucwera. Okumucwera n’ahi kooti erikucwamu ekiheneso ky’okumuheereza. Omu kucwa ekiheneso, kooti neija kureeba aha nshonga ezi kitabaaza yaahayo kushaba okutuubya ekiheneso, ebihagaro ebi arakozireho, ebirikumukwataho omu ntuura, eby’a magara, obwegyese n’emirimo, kandi n’ebi abarikukwasisa orubanaja naba puriida be, baagamba Okushaba kutuubya ekiheneso n’enshonga ezirikuheebwayo owaasingwa orubanja nari puriida we ow’omuramuzi yaaba atakamucwereire ekiheneso. Eki nikikorwa n’ekigyendererwa ky’okushendashenda omuramuzi ngu amuheereze ekiheneso kiringaniire. Ebigyendererwa by’okuha ekiheneso Okuha ekiheneso omu manja z’obwinazi nikikorwa ahabw’enshonga nyingi, nizo; i. Kuhenesa enkozi y’ebibi ahabw’ebikorwa bitahikire. Kukingira enkozi y’ebibi ngu etagaruka kukora ekindi kihagaro omu biro by’omu maisho. Hoona nikibaasa kukora nk’eky’okureeberaho kukingira abandi bantu okutakora bihagaro. Okuha enkozi z’ebibi amaani ngu bahindukye abatuuzi b’obujunaanizibwa omu byaro.Eky’okureeberaho, enkozi y’ebibi neebaasa kutunga okwegyesibwa eby’emikono nari kuhuumurizibwa omu biteekateeko yaaba ari omu kihome. Okugarurwa busya kw’abakozire ebihagaro. Emiringo y’ebiheneso Ekiragiro ekirikutaho ebihagaro nikitaho n’ekiheneso ky’okuheebwa owaakora ekihagaro yaaheza kusingwa orubanja. Ekiheneso nikibaasa kuba kiri eky’ekiragiro nari ekyacwibwamu. Kyaba kiri eky’ekiragiro, omuramuzi naaba ataine kindi ky’okukora okwihaho okucwa ekiheneso ekyo nk’okukiri. Kyaba kiri eky’okucwamu, omuramuzi naakicwa arikwijuka omu mutwe gwe ebigyendererwa by’okuha ekiheneso kandi n’oburungi bw’abantu. Akatabo K’Abanyaihanga 70 Ebiheneso ebirikubaasa kuheebwa kooti birimu: ii Okweyamwa n’okurekurwa: Aha, enkozi y’ebibi neeyeyamwa ngu etagaruka kukora ekihagaro obundi kandi erekurwa hataine kiheneso ekihairwe. iii Okwemereza ekiheneso: Aha, ekiheneso nikiheebwa kwonka owaacwererwa tarikwija kukikora, yaaba ataizire akakora ekindi kihagaro omu bunaku obu ekiheneso kye kirikuba kyemereziibwe. iiii Omutango: Omutango n’omuhendo gw’esente ezi enkozi y’ebibi erikuteekwa kushashura omu kooti. Obumwe n’obumwe omuntu ocwereirwe naabaasa n’okugirahokushashura omutangootairehookusibwa,naingaaguheomumwanya gw’okuza omu kihome. Emitango erikushoroozibwa neeba emwe aha mishoro ya gavumenti kandi tiziri sente z’okushashura kitabaaza nari abashaagiziibwe omu bihagaro. Ah’ omusibe yaaremwa kushashura omutango naateebwa omu kihome asibwa. iv Okuriha n’okugaruraho ebisiisikaire: Ah’ekihagaro kirugiremu okusiisikara nari okufeerwa ebintu nk’esente, nyakufeerwa naabasa kushaba kooti kuragiira osingirwe orubanja ngu arihe ebintu ebifiire nainga esente nainga kumugarurira ebintu bye. v Okuza mu kihome: Ah’enkozi y’ebibi neeyoherezibwa omu kihome kumara omwanya ogwateebwaho. Omwanya ogu nigubaasa kuruga aha shaaha, ebiro, ameezi nari emyaka nangwa n’okukomwa amagara goona. Eky’okureeberaho, kooti neebaasa kucwera omuntu `’okuhisya obu kooti eraaheze orushutamo”. Eki nikimanyisa ngu omuntu naakomwa kuhisya obu omuramuzi yaaruga omu kooti. Nikikoresibwa nk’ekiheneso ky’embabazi munonga. Ekiheneso ekirikukirayo n’eky’okukomwa amagara goona. Kwonka okukomwa amagara goona nikimanyisa omwanya gw’emyaka makumi abiri (20). Omusibeorikugiraemicwemirungi,ekihenesokyenikibaasakutuubibwaho okuraba omu nkora erikwetwa remission. Vi Obuheereza aha kyaro: Omuntu yaasingwa orubanja rutari rw’amaani omu mwanya gw’okucwererwa kuza omu kihome, kooti neebaasa kumuragiira kuza kukora emirimo aha kyaro. Kitabaaza nari oshaagiziibwe naateekwa kwikiriza ekiragiro. Emicweyakitabaarizibwan’omuringogw’ekihagarokyenibiteekateekwaho kooti etakahaireyo ekiragiro ky’okuza kukora emirimo aha kyaro. Kitabaarizibwa naateekwa kwikirizana n’ekiragiro. Kuri kitabaarizibwa naaremwa kwikirizana na byona ebiri omu kiragiro, Akatabo K’Abanyaihanga 71 kooti neebaasa kwihayo ekiragiro ekyo emucwere okuza omu kihome nk’oku kooti erikubaasa kuba yaabaire yaacwiremu ahabw’ekihagaro ekyo. Ekiragiro ky’okukora emirimo aha kyaro tikirikubaasa kuheebwa ameezi agarengire mukaaga kandi omunyarubanja tashemereire kukora eshaaha zirengire munaana omu izooba. Omunyarubanja ashemereire kuba aine orikumureeberera oyorekirwe omu kiragiro. Vii Kuheebwayo omu kitongore: Enkozi y’ebibi erikuba etatebeekaine omu mutwe nari ari ow’akabi aha bantu, omu mwanya gw’okuhenesibwa nainga okwongyesereza aha kindi kiheneso kyona, naabaasa kukomerwa omu mwanya ahi barikugarurira abantu busya. Ekiheneso eky’okwitwa: Kooti enkuru yonka niyo eine obushoboorozi bw’okuha ekiheneso ky’okwitwa. Ekiheneso ky’okwitwa kishemereire kuragiirwa omu manja zoona z’obwitsi, okuhamba omuntu n’ekigyendererwa ky’okumwita, okurya orukwe omu ihanga ryaawe n’okwibisa embundu. Omu manja z’okuhamba abakazi n’okutoroboza abaana, ekiheneso ky’okwitwa tikiri kiragiro kureka omuramuzi niwe arikucwamu. Ekiragiro nikiheereza abaramuzi obushoboorozi bw’okucwamu yaaba kucwera omuntu osingirwe, ekiheneso ky’okwitwa nainga ogundi muringo gw’ekiheneso nk’okuza omu kihome. Ekiheneso eky’okwita nikiteebwa omu nkora abakozi b’ebihome. ix.Ekiheneso eky’okwitwa nikiteekwa kuhamibwa kooti erikukirayo obukuru omu ihanga niyo (supreme court). Okusaasira kw’omwebembezi w’eihanga Engyenderwaho y’eihanga neeheereza omwebembezi w’eihanga obushoboorozi bw’okusaasira omuntu weena osingirwe orubanja. Okusaasira nikubaasa kuheebwa kutairweho ebiragiro nainga bitatairweho. Hariho akakiiko karikukora aha nshonga z’eby’okusaasira, karikukurirwa mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti, akarikuhabura omwebembezi w’eihanga ahari n’oha ohikire kusaasirwa. Ebikuru by’okumanya Hariho abantu abarikutiina kuza omu kooti kuba abajurizi. N’omurimo gwawe nk’omutuuzi murungi okuhwera gavumenti omu nkora y’okureetaho amazima. Akatabo K’Abanyaihanga 72 Obumwe enkozi z’ebibi nizigyendera aho zitabonereziibwe ahabw’okugira ngu abatuuzi bangire kuza kubahaho obujurizi. Kooti n’omwanya ogurikukora ahabw’oburungi bw’amazima. Otakaagira okutiina waaba ori omu kooti. Yoreka obumanzi kandi ogambe amazima goona nk’oku orikugamanya. Waaba nooza omu kooti, gyenda kare oyetegyereze embeera eyehinguririize kooti n’ebishengye bya kooti. Manya kare ekishengye ekimushemereire kushutamamu. Okwemerererwa kwawe nikubaasa kushazibwamu barikugira ngu toriho kandi obwo oriho kwonka oyeshutamiire omu kindi kishengye. Haaba hariho eki otarikwetegyereza, buuza omuhandiiki wa kooti nari ondiijo mwebembezi wa kooti. Ni kirungi kutaayaayiraho kooti okareeba oku emanja zirikuhurirwa kandi okamanya ni ki ebibaho omu kooti. Tihariho omuntu weena orikubaasa kukubingamu. Otakaikiriza okutiinisirizibwa waaba ori omu kooti. Puroguraamu y’eihanga ey’okukora omu byaro. Ahi barikushangwa Ministry Of Internal Affairs Headquarters Jinja Road P.O. 0414-236467 Okwanjura Puroguraamu y’eihanga ey’okukora omu byaro ekatandika omu Uganda omwaka 2001. Neiha obushoboorozi bwayo omu kiragiro ky’obuheereza omu byanga eky’omwaka 2000 n’ebiragiro by’obuheereza omu byanga eby’omwaka 2001. Abakuru abaine eibega omu puroguraamu egi ni: abaramuzi, pooriisi, abakozire ebihagaro, abarikubareeberera, abantu omu byaro, abarikukwatanisa omu ntunguuka n’ebigombe bitari bya gavumenti. Ekigyendererwa kya puroguraamu n’okwimusya omutindo gw’entwaza y’obuntu n’okugarura busya enkozi z’ebibi omu Uganda. Hariho ekitebe ky’eihanga aha ntebe nkuru, kirikukurirwa kamiishana. Nikishangwa aha ntebe nkuru ya Minisiture y’enshonga z’omunda y’eihanga – aha ruguuto rwa Jinja. Ekitebe eki nikikora emirimo y’obwebembezi bwa puroguraamu egi. Endagiiriro n’aha kashanduukye ka posita 7191 Kampala, esimu 0414-236467. Akatabo K’Abanyaihanga 73 Ahabw’okuhisya obuheereza kurungi hakaigurwaho ebitebe by’ebyanga omuri Mbarara, (esimu 0485-420151), Gulu, Mbale (hombi aha kooti y’omuramuzi mukuru omu kyanga) na Kampala( aha kitebe ky’ihanga ekikuru ?esimu 0414-232253). Okutaho ofiisi z’ebyanga nikugyenderera kuhisya kurungi obuheereza, okurahuka kucwamu eky’okukora n’okushwijuma ebiragiro, okuhikaanisa emirimo, okureeberera kurungi za puroguraamu n’okuzishwijuma. Ahari za disiturikiti, hariho akakiiko k’eby’obuheereza omu byaro akarikujwekyera ak’eihanga akarikukora emirimo ya disiturikiti n’omuramuzi mukuru arikukakurira kandi orikureebuuza abasibe n’eby’obugwagye arikuhikaanisa emirimo yaako. “Obuheereza omu byaro” nikimanyisa ekiheneso kitari ky’okusibwa ahi bwanyima y’okusingwa orubanja, kooti, obwo eikirizaine n’okozire ekihagaro, erikukora ekiragiro ngu aze kukora emirimo aha kyaro omu mwanya gw’okuza omu kihome. Ebigyendererwa by’okuheereza omu byaro ? Okugarura busya enkozi z’ebihagaro omu byaro byabo n’okugumyaho amaka gaabo ? Okutuubya orurengo oru arikuguma naakoreraho ebihagaro ? Okwimusya kuha ekitiinisa obusingye n’obuntu bw’enkozi z’ebibi ? Okuha enkozi z’ebibi omugisha gw’okukora emirimo y’omugasho ahabw’okugasira ekyaro kyabo ? Okugarukanisa enkozi z’ebibi n’abu zishaagiize ? Okuhwera aha kutuubya omwijurirano gw’ebihome ? Okuhikiiriza entwaza n’obujunaanizibwa bw’ensi yoona nk’okurangirira kwa hamwe aha busingye bw’abantu, emihanda y’ekigombe ky’Amahanga Geeteeraine ey’okutata bantu omu kihome kandi n’okutwara enkora ey’okurinda obusingye bw’abantu ey’ensi yoona. Enkora omu kuha ekiragiro ky’okukora aha kyaro ? Ekihagaro ekikozirwe kishemereire kuba kiri kikye ? Aha mirundi emingi gushemereire kuba guri omurundi gwe gw’okubanza okukora ekihagaro ? Abakozire ebihagaro bashemereire kuba nibamanywa ahi barikuruga ? Abakozire ebihagaro bashemereire kwikirizana n’okuza kukora aha kyaro ? Bashemereire kworeka okwefuuza ahabw’ekihagaro ekyo ? Akaba yaakozireho ebindi bihagaro enyimaho? Abantu b’omu kyaro kye n’ou yaashaagiize nibaija kwikiriza ekiragiro ky’okuza kukora omu kyaro? Eshaaha ezirikwetengyesibwa niziija kuhwayo omu meezi mukaaga waareeba aha mbeera y’omurimo gwe n’okubaho kwe? Hariho omwanya ahi arikubaasa kuza kukorera? Ekitongore ky’okukoreramu n’omwanya ah’omunyarubanja arikukorera ekiheneso kye. Guri ekitongore ekirikuha abantu obuheereza nka; amashomero ga gavumenti, amarwariro ga gavumenti amahango n’amakye n’amaka agarikureeberera abaana n’amafuuzi (ii).Ekitongore ekyo tikishemereire kuba ekyo ekirikukora kutunga enshaagi. Ekitongore kishemereire kuba kiri omu mwanya guringaniire ogu enkozi z’ebibi ezihairwe ogw’okukora aha kyaro zishemereire kuba nizitambura kuhikamu nainga birikubaasa kubateeraho engyenda. Ekitongore kishemereire kuba kiine omurimo oguriho ogurikubaasa kukorwa kurungi abahairwe kukora aha kyaro. Ekitongore kishemereire kuba kiine abakozi b’obujunaanizibwa bariho kureeberera n’okuragiira enkozi z’ebibi eziri aha kukora. (vi).Ekitongore kishemereire kuba kiine okukunda okuhayo ebikoreso byona n’ebikwato by’okwerindisa ebirikwetengwa ahabw’omurimo ogurikuza kukorwa ngu gukorwe gye. Yetegyereze: Ahi kirikubaasika hoona omurimo ogurikukorwa enkozi y’ebibi gushemereire kurugamu ekintu kirikureebeka kutari kufa kutema akanyaatsi n’okweyerera nari okusiimuura. Akatabo K’Abanyaihanga 75 OMUTWE GWA 9 OBUHEEREZA BW’EBIHOME OMU UGANDA Ahi barikushangwa Century Building Plot 13/15 Parliament Avenue P.O. Okwanjura Obuheereza bw’ebihome omu Uganda ni bumwe aha nkora ya hamwe y’okureetaho oburinganiza, obwo birikujunaanizibwa okuba gye, oburinzi n’okureeberera abasibe abarikucwererwa okusibwa kandi n’abantu abu kooti za Uganda zirikwohereza aha rumanda. Ekitongore eki nikiiha obushoboorozi bwakyo omu Ngyenderwaho y’eihanga rya Uganda n’ekiragiro ky’ebihome. Ebihomeby’ebyangaebyabairebyebemberwa abeebembezibagavumentiz’ebyanga bikateebwa ahansi y’obwebembezi bw’ebihome omu gavumenti ya rwagati ahanyima y’okuhamibwa kw’ekiragiro ky’ebihome ekya 2006. Oihireho oburinzi, obuheereza bw’ebihome nibujunaanizibwa kugarura busya abasibe omu ntuura omu kubateekateekyera kugarukayo omu byaro byabo bahindwirwe, baaheza ebiheneso byabo.Okugarura busya kurimu okuha abasibe emyoga y’eby’amakorero, eby’obuhingi n’oburiisa ei barikwija kushanga eri ey’omugasho baaheza kuruga omu kihome. Emirimo y’obuheereza bw’ebihome Okuhamya oburinzi n’okuba gye kw’abasibe Okwombeka n’okugarura busya abasibe Okwegyesa abasibe emyoga y’eby’emikono Okwenegyeza enkorengana n’ebindi bitongore ebiri omu nkora y’okureetaho oburinganiza Okureeberera obusingye bw’abasibe Okureeba ngu abasibe baatwarwa omu kooti z’ebiragiro ezihikire baaba Akatabo K’Abanyaihanga 76 nibeetengwayo. Okureebuuza kumanya abasibe abarikwetwaza gye omu kihome kandi abahikire ngu ekiheneso kyabo kituubibweho. Okutayaayira abasibe Abantu bonka oihireho abaserukare b’ebihome abahikire kutaaha omu bihome ni; Abagyenyi b’omutaano (Visting justices) Aba barimu ba minisita abakuru, ba minisita b’eihanga, abaramuzi ba kooti enkuru n’aba supreme kooti, abaramuzibakuruomukootiez’ahansi,abeebembeziomukakiikoakarwanirira obusingye bw’abantu omu ihanga, abaramuzi b’eitembezo 1 n’erya II na ba Diisi abarikutwarwa nk’abagyenyi b’omutaano ( visting justices) omu bihome ebiri omu byanga byabo. Abagyenyi abatongoziibwe- Aba, barimu abeebembezi b’ebindi bitongore ebirikukorengana n’obwebembezi bw’ebihome, abantu abarikuhika aha muserukare ori omu bujunaanizibwa ahabw’ebikwatiraine n’emirimo yaabo n’obwebembezi bw’ebihome. Abagyenyi b’abasibe- Aba, barimu abanyabuzaare nari abanywani abaikiriziibwe ekiragiro kutaayaayira omusibe nanka, abagyenyi abeekundiire baikiriziibwe mukuru w’ebihome omu ihanga, ba puriida b’abasibe, Ebigombe bitari bya gavumenti, abarikubareeberera bwanyima(after care officers), bakuru b’amadiini nari abarikwegyesa ediini. Entaayaayo omu basibe N’obusingye bw’abasibe okugamba kandi bakaguma nibahurizana n’abantu b’amaka gaabo, abanyabuzaare na banywani baabo. Oihireho abanyabuzaare n’abanywani, abasibe baine obusingye bw’okutaayaayirwa ba puriida n’abashaho baabo. Okutwarira hamwe, omusibe naabaasa kutaayaayirwa aha izooba ryona ry’okukora okwiha orwokubanza kuhisya orwakataano okwiha shaaha ibiri z’akasheeshe kuhisya ikuminemwe (11) z’omwabazyo. Kwonka, tihariho nkora emwe etairweho ahabw’ebihome byona kugyenderaho omu kwakiira abagyenyi abatari abatongoziibwe. Buri kihome nikiikirizibwa kweteeraho ebiragiro by’okukyebembera omu bikwatiraine n’abagyenyi. Endiijo miringo y’abagyenyi nk’abacondoozi nibeetenga orusa rw’omutaano okuruga omu beebembezi b’ebihome. Akatabo K’Abanyaihanga 77 Entaayaayo omu kihome ekya Murchison Bay Reserve Omutwe gw’ebihome ebya Murchison biri aha idaara ry’omutaano aha bihome ebindi. Birimu ekihome ekirikukizayo oburinzi bw’amaani omu ihanga; nikyo ekya UG Upper Prison. Ebirikugyenderwaho omu bikwatiraine n’okutaayaaya omu bihome, nibibaasa kutakora aha bihome ebya Murchison bay ahabw’eidaara ryabyo ery’omutaano. Ekihome eki kibaganisiibwemu ebicweka bina nibyo; Upper prison, Kampala Remand, Luzira women na Murchison Bay. Eshaaha ezitongoziibwe kutaayaayayo nizo ezi ahaifo; i.UG Upper Prison ? iii.Luzira Women ?Orwakabiri n’Orwakana. Za wikendi n’ebihuumuro bya gavumenti tigari mazooba g’okutaayaayiraho. Kwonka, omu nshonga z’omutaano, okutaayaaya aha wikendi n’ebihuumuro nikubaasa kwikirizibwa oine orusa kuruga ahari mukuru w’ebihome omu ihanga. N’eky’omugasho okugira ngu abanyabuzaare abarikwenda kutaayaaya baamanya ekihagaro eki omusibe waabo arikujunaanwa nainga enshonga emukomeise kandi n’ahi orubanja rwe rwahika. Abasibe okukora emirimo Abasibe abari aha rumanda ahabw’emanja z’obwinazi n’ez’omuntu aha ndiijo bashemereire kukora emirimo mikye nk’okucuma ebintu byabo ebibarikukoresa n’ahi barikutuura kandi n’okukora ebisasayizi ahabw’amagara marungi. Abasibe abari aha rumanda nibabaasa kuheebwa endiijo mirimo baakyeshabira. Beitu ahandi, buri musibe ocwereirwe naashabwa ekiragiro okwejwanza omu mirimo erikugasha erikutwarwamu nk’emwe aha nkora y’okubagarura busya. Omusibe naikirizibwa kukoresibwa yaaheza kuhamibwa omushaho ku aine amagara marungi. Omurimo ogu yaakora gushemereire kuba guriho ahabw’oburungi bw’abantu beitu hatari kugasira omuntu ahabwe. Okureebererwa amagara Akatabo K’Abanyaihanga 78 Abasibe baine obusingye bw’okureebererwa kurungi omu by’amagara. Omuntu weena orikwoherezibwa omu kihome ashemereire kukyeberwa yaahika ati omu kihome kandi kikahandiikwa amagara ge oku gari. Omusibe tarikwikirizibwa kwejwanza n’abandi basibe atakabandize kukyeberwa abashaho. Abasibe hoona baine obusingye bw’okujanjabwa abashaho abaabo baaba nibabaasa kubashashurira. Kwonka, orusa rw’okutunga obujanjabi nk’obwo niruteekwa kushabwa aha beebembezi b’ekihome. Abasibe abakazi abaine enda bashemereire kutunga obuheereza bw’okukyeberwa kandi nibabaasa kuheebwa okukora emirimo kyaheza kuhamibwa ngu baine amagara marungi. Abaana b’abasibe abakazi, abazairwe nari abagyenzire nabo omu kihome ahabw’emyaka mito baine obusingye bw’okureebererwa omu by’amagara. Abasibeabacwereirweekihenesoky’okwitwa(abasibeab’okufa)bashemereire kuteebwa omu myanya eyaabo bonka. Baine orusa rw’okutaayaayirwa abanyabuzaare n’abeebembezi baabo b’ediini. Omusibe ocwereirwe okufa naabaasa obutaakiira abagyenyi barengire bashatu aha murundi gumwe kwonka, naikirizibwa kuhandiika n’okwakiira amabaruha kuruga omuri banywani be n’abanyabuzaare. Abasibe boona abacwereirwe ogw’okufa baine orusa rw’okukora ebisasayizi eshaaha ibiri buriizooba. Abasibe abacwereirwe ogw’okufa abarikwitirwa omu kihome nibaziikwa gavumenti. Emitumbi y’abacwereirwe ogw’okufa abarikufa obunaku bw’okwitwa kwabo butakahikire n’emitumbi y’abandi basibe, abanyabuzaare baabo nibabaasa kuza kugyakiira bagitware kuziikwa aha sente zaabo. Emitumbi erikugumaho etatwairwe neeziikwa gavumenti. Okukyebera emitumbi nikukira kukorwa kumanya ekiitsire omusibe yaaba atafiire habw’okuhanikwa. Okukora aha kwetomboita kw’abasibe Ekiragiro nikigira ngu buri musibe owaateebwa omu kihome aheebwe ekihandiiko ekiriho amakuru garikukwata: i.aha biragiro birikworeka oku abasibe bashemereire kutwazibwa ii.emicwe erikwetengyesa omu kitongore ekyo Akatabo K’Abanyaihanga 79 iii.emihanda erikwikirizibwa kubuurizamu eki orikwenda kumanya iv.bakaakora ki baaba baine eki barikwetomboitera v.n’ezindi nshonga zoona ezirikwetengyesa okubaasisa omusibe kwetegyereza n’okumanya obusingye n’obujunaanizibwa bwe. Ekiragiro nikigira ngu abasibe baheebwe omugisha gw’okugambaho n’abarikukurira ebihome, abarikukyebera ebihome nainga ondiijo weena oine obushoboorozi bw’okukyebera ebihome. Abakozi omu bihome nk’abarinzi, tibashemereire kuhurikiza ebi abasibe barikugambira abakyebezi b’ebihome. N’ahabw’ekyo, abasibe nibahaburwa kukoresa obusingye bwabo kuhayo okwetomboita. Obusingye bw’okugamba na puriida omu kihama Omucwe oguriho n’abasibe kugaaniira n’abagyenyi baabo omu maisho g’omwebembezi omu kihome. Kwonka, abasibe baine obusingye bw’okugamba na ba puriida baabo bari bonka batahuriirwe omwebembezi w’ekihome. Amashamba n’amakorero g’ebihome Ekitongore ky’ebihome omu Uganda kiine omubaro gw’amashamba n’amakorero ebijanjaire omu bicweka bingi by’eihanga. Amashamba aga n’amakorero bishemereire kwombeka n’okugarura busya abasibe birikubaha emyoga omu by’obuhingi n’oburiisa n’amakorero ebirimu ; okubeija, okuheesha, eby’emikono n’okuteera amatafaari ei barikubaasa kwija kukoresa kubagasira baaruga omu kihome, kikababaasisa kweiha omu magara g’okukora ebihagaro. Amashamba n’amakorero hoona bishemereire kurugamu entaasya y’okuhwera omu kureeberera ebihome. Akatabo K’Abanyaihanga 80 OMUTWE GWA 10 OKUTABAAZA KW’ABANTU Okwanjura Okutabaaza kw’abantu n’okushoboorora emikyenjano erimu okucwamu aha busingye bw’abantu okurabira omu nkora ya kooti. Okutabaaza kw’abantu nikubaasa kukorwa omuntu ahabwe, ekitongore, gavumenti nari omutwe gw’abantu barikusherura kushoboororwa ebiragiro okurabira omu kooti y’ebiragiro. Omu kutabaaza kw’abantu, omuntu naaza omu kooti kwesherurira omubazi nk’okurihiirirwa, okutaho ekiragiro ky’okwemereza, nari okurangirira ku arekyerwa obusingye bwe. Omuntu kutabaariza ondiijo orubanja, naateekwa kuba aine enshonga y’okukikora. Enshonga y’okutaabaaza n’embeera erikuheereza omuntu nari omutwe gw’abantu obushoboorozi bw’okushoboororwa ebiragiro omu kooti z’ebiragiro. Eky’okureeberaho, enshonga y’okutabaaza neebaasa kwimukaho omushuubuzi yaaremwa kuhikiiriza endagaano ye ahari mugyenzi we omu by’obushuubuzi nari omuntu yaataahirira eitaka rya mugyenzi we. Omuntu yaimuka kutabaariza ondiijo omu kooti, naagambwa kuba yaigura orubanja aha muntu. Oku orikutabaariza omuntu Omu mbeera nk’ezaayorekwa aha ruguru, omuntu oshaagiziibwe aine obushoboorozi omu biragiro okusherura omubazi omu kooti z’ebiragiro arikutabaariza omushaagiize. Omuntu oshaagiziibwe yaaba aine esente z’okupangisa puriida, naaza omu ofiisi ya puriida amushaba kukora aha rubanja rwe. Omuntu oshaagiziibwe ku yaakuba atarikubaasa nari atarikwenda kukoresa obuheereza bwa puriida, naabaasa kuza omu kooti ashabe obuhwezi bw’abeebembezi omu kooti nk’abaramuzi nari abahandiiki ba kooti abarikubaasa kumuhwera. Omuntu ogwo hoona naabaasa kusherura obuheereza bwa busha omu by’ebiragiro kuruga omu bigombe ebirikuha obuheereza nk’obwo nk’ekya Legal Aid Project of Uganda, Law Society, nari ekirikukora aha by’obusingye bw’abantu. (reeba aha mutwe ogurikugamba aha bigombe ebindi ebirikukora aha by’ebiragiro n’enkora y’okureetaho amazima). Otakagiire kwigura orubanja, omuntu orikwenda kwigura orubanja ashemereire kwoherereza omuntu omushaagiize ebaruha erikumumanyisa Akatabo K’Abanyaihanga 81 aha kigyendererwa kye ky’okumutabaariza. Orubanja nirutandika orikuhayo okutabaaza kwawe. Okutabaaza n’ebigambo ebir omu buhandiikye ebihairweyo omuntu orikutabaaza orubanja. Ebigambo nibyoreka enshonga z’orubanja n’eki orikwenda ngu kooti ekukorere. Omuntu orikutabaaza yaaba atahikize myaka 18, orubanja niruteekwa kutwarwa omu kooti kurabira omu muntu mukuru, orikwetwa ondiijo munywani we (next friend) Ekihandiiko ky’okutabaaza kishemereire kuba kirimu ebi: i.eiziina rya kooti ah’orubanja rwatabaarizibwa. ii.eiziina, enshoboorora, n’omwanya kitabaaza ah’arikutuura. iii.omwanya ahi kitabaaza arikubaasa kushangwa. iv.okushoboorora ahari kitabaaza kworeka yaaba ari omushaija nari omukazi, omuntu mukuru nari muto, arikuteekateeka kurungi nari atatebeekaine omutwe. v.eiziina, okushoboorora n’endagiiriro y’omuntu orikutabaarizibwa byaba nibibaasa kuhamibwa kandi n’omwanya ah’arikubaasa kushangwa. Kopez’ebihandiikobyonaebiineakakwaten’orubanja ezookiibwe omu kyoma niziteekwa kugambwaho kandi zikateebwaho. vii.ekihandiiko kirikworeka ngu kooti ei orubanja rwateebwamu eine obushoboorozibw’okuruhurira.Kootiezimwetiziinebushoboorozibw’okuhurira emanja ezimwe.( reeba omutwe ogurikukwata aha by’oburamuzi). viii.eki kitabaaza arikwenda ngu kooti emukorere okumuhwera. ix.okubariirira obuhango bw’enshonga z’orubanja, bwaba nibubaasa kubariirirwa. x.omukono gwa kitabaaza nari ateho ekikumu. Aha kutunga okutabaaza, kooti neija kushaba kitabaaza kugira esente ezi yaashashura nk’ez’okwigura orubanja. Esente z’okwigura orubanja nizicwebwamu abeebembezi ba kooti. Esente z’okwigura orubanja niziteekwa kushashurwa omu ofiisi erikwakiira esente kandi rusiiti ya boona eriho baagi (emblem) ya gavumenti ya Uganda eheebwe owaigura orubanja. Omwebembezi wa kooti naateekwa kutaho omukono n’okuteeraho sitampu aha kihandiiko ky’okutabaaza nk’obuhame ku kyayakiirwa. Orubanja niruhandiikwa, ruheebwa enamba na fairo eigurwa. Kope y’ekihandiiko ky’orubanja neeyoherezibwa ow’omuramuzi wa kooti egyo. Omuramuzi naashwijuma ekihandiiko kureeba yaaba kihweire kandi kiriho emikono. Kandi hoona naashwijuma kureeba yaaba esente za kooti Akatabo K’Abanyaihanga 82 zaashashurwa. Omuramuzi naashohoza kope ibiri za semanisi ahabw’okuhandiika okwetonganaho. Semanisi ezi n’ekiragiro kirikuheebwayo kooti owa kitabaarizibwa ngu ahandiikye okwetonganaho kwe. Kope ibiri za semanisi na kope ibiri z’ekihandiiko ky’okutabaaza nibiheebwa kitabaaza. Kitabaaza naateekwa kutwarira kitabaarizibwa kope emwe ya semanisi n’ey’okutabaarizaho. Kitabaaza naabaasa kushaba omuhandiiki wa kooti ngu ahe kitabaarizibwa semanisi omu mwanya gwe. Kitabaarizibwa naateekwa kuta omukono aha kope emwe ya semanisi nk’obuhame ku yaamanyisibwa (kwikiriza ku baamumanyisa). Omuntu owaaheebwa semanisi yaaheza kutaho omukono ashemereire kuhandiikaho ekiro eki yaagitungiraho. Eki kiri kityo ahabw’okugira ngu obunaku bw’okuhandiikiramu okwetonganaho nibutandika kubarwa kuruga ahi waatungira semanisi. Kope ya semanisi etairweho omukono neeteekwa kugarurwayo omu kooti nk’obuhame bwa kooti ngu kitabaarizibwa atungire semanisi. Oku orikugarukamu semanisi y’okwetonganaho Kitabaarizibwa tashemereire kwanga kwakiira semanisi ya kooti. Kitabaarizibwa tashemereire kujuma, kurwanisa, kutiinisiriza nari kuyombesa omuntu owaamureetera semanisi. Okugira ngu kooti yaahayo semanisi tikirikumanyisa ngu yaacwera kitabaarizibwa orubanja. Nikimanyisa ngu kooti neeyenda ku kitabaarizibwa agarukamu arikuhayo enshonga eze aha rubanja orwo. Semanisi ya kooti nk’ebindi biragiro bya kooti byona eshemereire kworoberwa. Kitabaarizibwa yaaheza kwakiira semanisi n’ekihandiiko ky’orubanja, ashemereire kwimukiramu kuza owa puriida nari omu kooti kumuhwera kuhandiika okwetonganaho. Kitabaarizibwa naabaasa n’okuza owa kitabaaza nari puriida wa kitabaaza okugira ngu bateise, enshonga zaabo bazishoboororere aheeru ya kooti (reeba omutwe gw’okubanza ahabw’amakuru agarikweyongyerayo aha miringo endiijo y’okushoboororeramu obutaikirizana). Kwonka, nabwo kyona eki araacwemu, kitabaarizibwa naateekwa kuhandiika okwetonganaho omu bunaku obworekirwe omu semanisi. Obunaku nibukira kuba buri ebiro 15 kuruga aha izooba eri semanisi yaatungirwaho. Kitabaarizibwa tarikwikirizibwa kuza omu kooti kwetonganaho omu kanwa Akatabo K’Abanyaihanga 83 atahaireyo okwetonganaho omu buhandiikye omu bunaku obwamuhairwe. Kooti neebaasa kugumizamu kuhurira orubanja kitabaarizibwa ataikiriziibwe kwetonganaho. Kuri okwetonganaho kurikwija kurimu enshonga nsya ezitari mu kihandiiko ky’okutabaaza ekyahandiikirwe kitabaaza, aho kitabaaza aine obusingye bw’okuhayo okugarukamu kwe aha kwetonganaho okwo. Okuremwa kuhayo okwetonganaho omu buhandiikye Ah’okwetonganaho kutahairweyo omu buhandiikye kandi kikahamibwa ngu kitabaarizibwa akaheebwa kurungi semanisi, kooti neija kugumizamu kuhurira orubanja kitabaarizibwa atariho. Nihakurataho ki ahanyima y’okuhayo okwetonganaho Okwetonganaho kwaheza kuheebwayo, omuramuzi nari omuhandiiki naataho eizooba ry’okuhuririraho orubanja. Ekihandiiko kirikumanyisa eizooba nikiteebwaho omukono kiheebwayo. Ekihandiiko ky’okumanyisa nikiheebwaho kitabaaza na kitabaarizibwa. Kitabaaza ashemereire kureebana n’abahandiiki ba kooti,nari omuramuzi okureeba ngu orubanja rwe rwaheebwa eizooba ry’okuhuririrwaho. Okutebeekanisa orukiiko Ahabw’emanja ezitairwe omu kooti enkuru, kooti y’omuramuzi mukuru omu kooti z’ahansi, nari kooti ekuriirwe omuramuzi w’eitembezo 1,ebiragiro nibigira ngu okuhurira orubanja kutakabaireho,embaju zoona omu rubanja n’abatonganirizi baabo bagireho orukiiko kuhanuura aha rubanja. Orukiiko nirukurirwa omuramuzi wa kooti ez’ahaiguru (judge), omuramuzi mukuru mu kooti ez’ahansi nari omuramuzi w’eitembezo 1 orikukora aha rubanja. Abari omu rubanja na ba puriida baabo nibashutama kureeba enshonga z’orubanja n’ebi bareeteire obutaikirizana. Hoona embaju zombi nibaikirizana aha bihandiiko n’abajurizi byona ebibarikuza kugyenderaho omu kuhurira orubanja. Aha muheru gw’orukiiko, boona, kooti n’abari omu rubanja nibaba baine ekishushani kirungi ky’ekirikugyenda omu maisho. Okubanza kumanya byona ebirikukwata aha rubanja okwo n’okw’omugasho ahabw’orubanja kurahuka kucwebwa, Okushuuruura amazima goona, enshonga z’obutaikirizana, obwa mushinja buhandiikirwe n’okubaho kw’abajurizi nibireetera embaju zombi zaashwijuma busya orubanja Akatabo K’Abanyaihanga 84 n’okubaramu kureeba emigisha y’okusinga n’ey’okusingwa. Orukiiko niruha abarikuryana omugisha gw’okugamba hamwe n’okujumbura emigisha y’okushoboorora enshonga zaabo batagiire kuzimarira omu kooti. Omubaro muhango gw’emanja nizihwera omu nkiiko nk’ezo. Enkora egi neeshagikwa za kooti ahabw’okuba erimu ebirungi bingi nk’okwetantara eky’okukyerererwa kuhika aha mazima, okukanya kw’emanja omu kooti n’esente nyingi z’orubanja. Entwaza aha kuhurira orubanja Aha kuhurira orubanja, kitabaaza na kitabaarizibwa nibareebekaho omu kooti n’abajurizi baabo,(baaba babaine). Kitabaaza niwe arikubanza kuha obujurizi reero ayete abajurizi be omwe ahari omwe. Ahabwa buri mujurizi, orubaju orundi nirwikirizibwa kumuteera ebibuuzo birikugyenderera kumara amaani nainga kucwa busha obujurizi obwaheebwa. Abajurizi boona bashemereire kuba bari aheeru ya kooti mushinja yaaba neeheebwa.Eki nikibaho kureeba ngu abajurizi tibaaha obujurizi bwabo barikugyendera aha byagambwa abandi nari abari omu rubanja benyini. Omuntu yaaba ajwekyeirwe puriida, puriida namwebembera n’abajurizi arikubabuuza ebibuuzo. Ow’orubaju orundi nari puriida we naikirizibwa kuteera ebibuuzo abajurizi b’orundi rubaju. Puriida yaaba naabuuza ebibuuzo ou arikutonganirira n’abajurizi be, nikyetwa okubuuzibwa byona ( examination in chief). Okubuuza orundi rubaju n’abajurizi baarwo nikyetwa okubashwijuma (Cross examination) Ahanyima y’okubashwijuma, puriida w’orubaju orwashwijumwa naikirizibwa kugaruka akashwijuma abajurizi be okushoboorora enshonga z’obujurizi ezaakubaasa kuba zaamarwa amaani omu kushwijuma. Kooti nayo neebaasa kubuuza omujurizi okugira ngu egire ebi yaashoboorokyerwa aha rubanja. Abarikuba batajwekyeirwe ba puriida nabo nibaikirizibwa kwebembera abajurizi baabo, okushwijuma abajurizi b’orubaju orundi kandi n’okugaruka kushwijuma abajurizi baabo. Ahanyima y’okushwijuma abajurizi, embaju zombi nizihayo ebigambo by’okumariiriza ahi buri rubaju rurikuteeraho kushendashenda kooti ngu egwere orubaju rwabo omu kucwa orubanja. Kooti neebaasa kubamanyisa eizooba ry’okushomeraho encwa y’orubanja nainga eraganise kubamanyisa obu encwa y’orubanja eraahwe kugibashomera. Akatabo K’Abanyaihanga 85 Aha izooba ry’encwa y’orubanja, kooti neeshoma nk’oku ecwiremu. Kooti neekira kushoboorora ngu hariho obusingye bw’okujuriza ahari ogwo otaamarwa n’oku yaacwamu. Kooti hoona neeteekwa kubamanyisa obunaku obu baine kuheeramu okujuriza. Okuta omu nkora ebiragiro bya kooti Encwamu ya kooti eshemereire kwikirizibwa. Ku haakubaho orubaju orutaikirizana n’encwamu, bashemereire kuhayo okujuriza kandi hoona bakashaba kooti okuba eyongyeizeyo okuta omu nkora ekiragiro kya kooti. Haaba hatariho kiragiro kya kooti ky’okwongyezayo ahabw’okuta omu nkora encwamu y’orubanja, osingirwe orubanja naateekwa kwikirizana n’encwamu ya kooti. Owaasingwa hoona naabaasa kuteisa n’owaamusinga aha ku yaakubaasa kwikirizana n’ekiragiro kya kooti. Haaba hatabaireho kwikirizana, aha kushaba kw’owaasinga orubanja, kooti neija kuragiira ku ekiragiro kiteebwa omu nkora kifuba. Okuragiira nikukorwa n’okuhayo ebaruha erikuha obushoboorozi bw’okukita omu nkora. Enkora y’okuta mu nkora ekiragiro kya kooti kifuba neeyetwa okuhamya ekiragiro. Eki nikikorwa n’okukwata ebintu by’osingirwe orubanja. Osingirwe yaaba ataine bintu, hoona okuhamya ekiragiro nikubaasa kukorwa arikukwatwa kandi akarohwa omu kihome nk’omusibe w’omuntu (civil prisoner). Orikuba asingire orubanja aine kushashura esente z’okureeberera omusibe ogwo yaaba ari omu kihome. Ebaruha y’okuhamya ekiragiro neeheebwayo omuramuzi owa kooti ez’ahansi nari omuhandiiki ahabwa kooti enkuru, kooti y’okujurizamu na kooti erikukirayo obukuru. Ebaruha egyo neeyoherezibwa aha mukozi wa kooti orikwetwa court bailiff. Aba n’abarikuta ebiragiro omu nkora abatoorainwe kooti kuta mu nkora ebiragiro byayo. Nibateekwa kugyendera aha biragiro bya kooti nk’oku biri omu baruha y’okuhamya ekiragiro eyaabaheebwa. Bashemereire kworeka kope y’ebaruha egyo, eriho omukono, eshembire nari etairweho sitampu kuruga omu kooti barikugyoreka omuntu ou ekiragiro kirikuza kukorwaho. Ebiragiro bya kooti bishemereire kuteebwa omu nkora omu ihangwe honka. Tibishemereire kuteebwa omu nkora omu kiro nari aha wikendi. Ekiragiro kyaba kiri eky’okukwata ebintu ebirikukirizibwa, ebintu ebyo nibikira Akatabo K’Abanyaihanga 86 kuba byorekirwe omu baruha eyaaheebwa. Abakozi aba (bailiffs) bahairwe obushoboorozi bw’okushaba n’okukwata ekintu kifuba kandi bakakitwara. Kwonka, tibarikwikirizibwa kutwara ebintu nk’eby’okubyamamu n’okweshweka kandi n’eby’okuteekamu ebirikwetengwa munonga ahabw’okubaho kw’osingirwe orubanja. Ba bailiffs nibakira kuba bashendekyereziibwe abapooriisi baine embundu abu omurimo gwabo kuri okurinda ebiragiro n’obutebeekana omu nkora y’okuhamya ekiragiro. Baaheza kuhamya ku ba biliffs baine ekiragiro kya kooti, bashemereire kwikirizibwa kukita omu nkora omu busingye. N’ekihagaro kuremesa ba bailiffs ngu batata omu nkora ekiragiro kya kooti. Omuntu orikubaremesa naabaasa kukwatwa pooriisi ajunaanwe omu kooti z’ebiragiro. N’obu haraabe hariho obujunaanizibwa bw’okwikiriza ebiragiro bya kooti, omuntu aine obusingye bw’okushaba ba bailiffs ngu bamworekye ebaruha erikubaha obushoboorozi. Omuntu aine obusingye bw’okuza kuhamya omu kooti eshohoize ekiragiro. Kuri nibatwara ebintu birengire ebi baragiriirwe kutwara, ekyo kishemereire kwanjurwa omu kooti. Ebintu ebyatwarwa byaba bitari by’osingirwe orubanja, mukama waabyo ashemereire kwanjura omu kooti haza kikaabaire kirungi yaahwerwa puriida. Ba bailiffs abarikutwaza kubi nari kukoresa amaani agarengire nainga bakanga kuhayo ebi baiha omu murimo ogubaakora bashemereire kwanjurwa aha pooriisi, omuramuzi nari omuhandiiki ohaireyo ekiragiro nainga omuhandiiki wa kooti omukuru. Hoona ba bailiffs abarikukora kurenga aha kubaragiriirwe bashemereire kutabaarizibwa. Omuntu owaashaagizibwa naabaasa kuhayo okwetomboita omu kigombe kyabo ekya ?Uganda Bailiffs Association. Emanja z’abantu ahari gavumenti, gavumenti z’ebyanga n’ebitongore ebi gavumenti einemu ibega Gavumenti ya Uganda neebaasa kutabaaza kandi etabaarizibwe omu kooti nk’ondiijo muntu weena.Kwonka n’ekiragiro ngu haheebwe ebiro 45 by’okumanyisa gavumenti etakatabaariziibwe. Emanja ahari gavumenti niziteekwa kutabaarizibwa ahari mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti ori omujwekyerwa wa gavumenti omu biragiro. Ekihandiiko ky’okumanyisa ku hariho ekigyendererwa ky’okutabaaza Akatabo K’Abanyaihanga 87 nikiteekwa kuheebwa mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti kandi okuhamya oku kyaheebwayo kutungwe n’okuteeraho sitampu. Ekihandiiko ky’okumanyisa eki nikikoresibwa n’okutabaariza gavumenti z’ebyanga n’ebitongore ebi gavumenti einemu ibega. Ebitongore ebi gavumenti einemu ibega n’ebirikworekwa nka; National Social Security Fund, Makerere University, Bank of Uganda na Uganda Revenue authority. Omwanya ogu kiine kukorerwamu Hariho omwanya ogushemereire kuhwaho ahabw’okutabaaza emanja omu kooti z’ebiragiro. Omwanya ogurikuhwaho nigurugiirira aha muringo gw’orubanja. Omwanya ogu hoona nigurugiirira aha muringo gw’omuntu nari ekitongore ekirikutabaarizibwa, eky’okureeberaho yaaba ari omuntu buntu, gavumenti, gavumenti y’ekyanga, ekitongore eki gavumenti einemu ibega omu bindi. Ekiragiro nikiha omwanya gw’omutaano ogushemereire kwigurirwamu emanja ahari gavumenti, gavumenti y’ekyanga n’ebitongore ebi gavumenti einemu ibega. Emanja ahari gavumenti, gavumenti y’ekyanga n’ebitongore ebi gavumnenti einemu ibega zishemereire kuteebwayo omu mwanya gw’emyaka ebiri kuruga aha izooba obu omuntu yaashaagizibwa. Omu ndagaano ezirikuba zikozirwe, nihabaasa butagira ekyakorwa ahari gavumenti nainga gavumenti y’ekyanga ahanyima y’okuhwaho emyaka eshatu kuruga obu endagaano ehendwa. Ahi kitabaarizibwa atari gavumenti ya rwagati, gavumenti y’ekyanga nari ekitongore eki gavumenti einemu ibega, emanja nk’okusiiga enziro, okuteera n’okuhenda endagaano zishemereire kuteebwa omu kooti omu mwanya gw’ameezi mukaaga. Emanja z’eitaka zishemereire kuteebwa omu kooti omu myaka 12 okuruga aha izooba ry’obutaikirizana. Entwaza omu kooti z’abaramuzi b’eitembezo rya II Entwaza erikukuratirwa omu kooti z’abaramuzi b’eitembezo rya II neetaanaho kakye n’ey’omu kooti z’abaramuzi b’eitembezo 1, abaramuzi bakuru omu kooti z’ahansi nari ey’omuramuzi wa kooti enkuru. Omuntu orikwenda kutabaaza kwonka ataine purrida w’okumujwekyera, naabaasa kuhayo okutabaaza kwe omu bigambo nari omu buhandiikye Kitabaarizibwa naamanyisibwa aha rubanja orwamutabaarizibwa. Ekihandiiko Akatabo K’Abanyaihanga 88 ky’okutabaarizaho nikyohererezibwa kitabaarizibwa na semanisi. Semanisi neeyeta kitabaarizibwa kuza omu kooti aha izooba n’omwanya ebimuhairwe kuhurira orubanja orurikumujunaanwa. Kitabaaza nawe naamanyisibwa eizooba ry’okuhuririraho orubanja, eshaaha n’omwanya. Embaju zombiri nibabaasa kushaba omuramuzi kuheereza abajurizi baabo za semanisi. Abari omu rubanja nibo baine Kushashura esente z’engyenda n’ebindi ebiraashohozibwe ahabw’abajurizi baabo. Okuhurira orubanja kutakahikire, omuramuzi naabaasa kubuuza kitabaarizibwa yaaba naikiriza orubanja. Kuri kitabarizibwa naikiriza orubanja rwona, omuramuzi naaha encwa y’orubanja ahabwa kitabaaza. Kuri kitabaarizibwa naikiriza orubanja rwona nari akarwikirizaho orubaju rumwe, kooti neegumizamu n’okuhurira mushinja y’embaju zombiri. Aha kuhurira orubanja, kitabaaza aine obusingye bw’okutandika akakuratirwa abajurizi be. Kitabaarizibwa aine obusingye bw’okushwijuma kitabaaza n’abajurizi be. Kitabaarizibwa n’abajurizi be nabo nibaha mushinja yaabo. Baaheza kuha mushinja yaabo, kitabaaza naaheebwa omugisha gw’okushwijuma buri omwe. Aha shaaha yoona, kooti neebaasa kubuuza orubaju rwona nari abajurizi baabo ebibuuzo ebiine akakwate n’orubanja. Omuramuzi aine kuhandiika mushinja ya buri omwe. Aha kushaba kw’abari omu rubanja, kooti neebaasa kushaba obuhwezi bw’aba sensa babiri (assessors) abarikuhwera omu kucwamu orubanja. Ba sensa nibakoresibwa omu manja ezirimu okuryanira eitaka,okutaana kw’omushaija n’omukazi omu bushwere bw’eby’enzaarwa, okureeberera abaana ahansi y’ekiragiro ky’eby’enzaarwa nari okuzimuura (kugarurayo enjugano) honka. Omuramuzi naija kushoma encwa y’orubanja yaaheza kuhurira mushinja yoona n’ebyagambwa embaju zombiri. Kuri ba sensa nibaba bakoresiibwe, encwa y’orubanja neeshomwa omuramuzi yaaheza kutunga n’okuhandiika ebiteekateeko bya ba sensa. Orikuba atamazirwe n’okucwamu kw’omuramuzi w’eitembezo rya II, naabaasa kujuriza ow’omuramuzi mukuru omu kooti y’ahansi. Akatabo K’Abanyaihanga 89 OMUTWE GWA 11 KOOTI Z’OBUKIIKO BWA LC Okwanjura Kooti z’obukiiko bwa LC ni za kooti ezaatairweho ekiragiro kya kooti z’obukiiko bwa LC. Ziri aha rurengo rw’ebyaro, emiruka, amagomborora, etauni na za diviijoni. Hariho amatembezo ashatu ga kooti za LC nigo; Kooti ya LC I, Kooti ya LC II, Kooti ya LC III. Kooti ezi nizikurirwa abantu abatarikwetengyesa kuba bari ba rooya. Kwonka, kooti ezi niziteekateekwaho kukuratira entwaza nkuru ezirikuteekwa kukuratirwa omu nkora y’okureetaho amazima, nk’okworeka amazima, okwingana omu maisho g’ekiragiro n’oburinganiza. Omu kukora aha manja ezirikuruga omu mitwarize y’eby’enzaarwa, kooti za LCzishemereirekukiijukangu Engyenderwahoy’eihanganeezibiraemigyenzo n’eby’enzaarwa ebirikushoroora omu bantu byegamiire obuhangwa bwabo, ediini, enganda, erangi, oburugo bw’oruganda nari entuura n’entaasya y’omuntu, enteekateeka y’omuntu mu by’obutegyeki nari oburema. Omu kooti za LC, kooti za LC 1 zonka nizo ziine obushoboorozi bwenyini obw’okutandikirwamu. Eki nikimanyisa ngu omuntu yaaba naayenda kutabaaza orubanja omu kooti ya LC, ashemereire kubandiza omu kooti ya LC 1. Kooti za LC II n’eya III zo ziine obushoboorozi bw’okuhurira okujuriza. Orikuba atagizire okumarwa n’okucwamu kwa kooti ya LC 1 omu rubanja, naabaasa kujuriza omu kooti ya LC II. Kandi nabwo yaaba atamazirwe n’encwamu ya kooti ya LC II, aine obusingye bw’okujuriza omu kooti ya LC III. Kuri nihagira orubaju orwaguma rutamazirwe na kooti ya LC III, omuntu ogwo aine obusingye bw’okujuriza omu kooti y’omuramuzi mukuru omu kooti z’ahansi. Kooti za LC II ziine obushoboorozi bw’okutandikirwamu ahabw’emanja z’eitaka ry’ekika zonka. Abarikukora kooti ezi Kooti ya LC ey’ekyaro nari omuruka eriho abanyakakiiko akakuru boona ab’omuruka nari ekyaro. Kooti ya LC ey’etauni, diviijoni nari egomborora eriho abantu bataano, babiri Akatabo K’Abanyaihanga 90 bari abakazi abatoorainwe obukiiko bwabo. Nikyetengyesa kooti za LC zaaba zitakashutamire, okureeba ngu abarikushutama omu kooti egyo bariho. Ahabw’ekyaro nari omuruka, haakiri abantu bataano nibateeekwa kuba bariho, aha kuhurira orubanja. Babiri aharibo nibateekwa kuba bari abakazi. Ahabw’etauni, diviijoni nari egomborora, omubaro guhikire kuba guri bishatu, kandi omwe ari omukazi. Omubaro ogu gushemereire kugumaho mpaka okushutama kwa kooti kuhweire. Kuri nihagira owaarugaho ahabw’enshong yoona, kooti neija kwemerezibwa eteebwe aha murundi ogundi. Kooti neija kuba neekurirwa orikukurira akakiiko. Mukuru w’akakiiko yaaba atariho, omuhwezi we naakurira kooti. Obushoboorozi nari amaani ga kooti za LC Kooti za LC na munonga ziine obushoboorozi bw’okuhurira n’okucwamu emanja ez’omuntu aha muntu. Tibaine bushoboorozi bw’okuhurira emanja z’obwinazi okwihaho ezo ezirikuruga omu kuhenda ebiragiro by’okugyenderaho ebitairweho obukiiko bwa LC. Kooti za LC hoona ziine obushoboorozi bw’okuhurira emanja z’omuntu aha muntu n’ez’obwinazi ezirimu abaana. Kooti za LC zihairwe obushoboorozi bw’okukora aha nshonga ezi: i.amabanja, I ii.endagaano z’obukozi, (contracts) iii.okurwanisa n’okuteera omuntu, iv.okushiisha ebintu v.okuza omu mwanya ogu otashemereire kuba orimu vi.emanja z’abantu aha bantu zirikwebemberwa ekiragiro ky’eby’enzaarwa, nizo; enshonga zirikukwata aha itaka, obushwere bw’abakazi, okuba ishe w’omwana, omuhunguzi omu ka, n’emanja ezirimu omuntu okukwasa ondiijo ebintu bye kubireeberera okurugiirira aha ntwaza y’obuhangwa. Obushoboorozi bwa kooti za LC ahabw’enshonga ezaagambwaho omu (i- vi) nibugarukira ahi omuhendo gw’ekintu ekirikuryanirwa gutarikurenzya obukaikuru bubiri bw’esente za Uganda. Omu manja ez’abantu ezirikwebemberwa ebiragiro by’obuhangwa, tihariho ahi kooti erikugarukira omu bikwatiraine n’omuhendo gw’esente ahabw’ekintu ekirikuryanirwa. Kooti za LC hoona ziine obushoboorozi kuhurira emanja n’enshonga zirikuruga omu kubanda nari kuhenda ebiragiro ebikozirwe n’obushoboorozi Akatabo K’Abanyaihanga 91 ahansi y’ekiragiro kya gavumenti z’ebyanga. Kooti za LC hoona ziine obushoboorozi bw’okuhurira enshonga ezikwatiraine n’eitaka. Kooti za LC 1 ziine obushoboorozi kuhurira emanja aha baana abarikuteekateekwahokubabakozirekimweahabihagaroebi;okurwaniraomu bantu, okuhutaaza omubiri, okwiba, okuza omu myanya ei batashemereire kuzamu n’okushiisha ebintu nkana. Ahi aba kooti ya LC baacwamu eky’okuriha esente zirikurenga emitwaro makumi ataano (500,000), orubanja niruteekwa kutwarwa omu kooti y’omuramuzi mukuru omu kooti z’ahansi ahabw’okuhamibwa kandi n’okuta omu nkora ekiragiro. Okutandika kuhurira orubanja Emanja zoona zishemereire kwanjurwa omu kooti ya LC 1 ahi kitabaaza arikutuura nainga ahi ekihagaro ekirikwetomboiterwa kikoreirwe. Orubanja nirutandika n’okugambira mukuru w’akakiiko omu bigambo nari omu buhandiikye aha nshonga ei orikutabaariza. Okutabaaza nikuteebwaho omukono kitabaaza na mukuru w’akakiiko. Kwaba kwakorwa omu bigambo, aho nikuteebwa omu buhandiikye omu iziina rya kitabaaza kandi kuteebweho omukono nari ekikumu kitabaaza na mukuru w’akakiiko. Mukuru w’akakiiko naahandiika orubanja, ahayo semanisi y’okweta kitabaarizibwa kandi amugambira aha rubanja orwo. Mukuru w’akakiiko naataho eizooba ry’okuhuririraho orubanja kandi amanyisa abandi abarikushutama omu kooti egyo Ba puriida tibarikwikirizibwa kujwekyera omuntu weena omu rubanja rwa butoosha omu kooti za LC okwihaho ah’orubanja ruri orw’okuhenda ebiragiro ebitairweho kugyenderaho. Okuhurira orubanja Kooti ya LC etakatandikire kuhurira obwa mushinja bwona, nihabaasa kubaho okuhakanisa. Ku haakugira owaahakanisa ahabari omu rubanja, kooti neeteekwa kubanza yaahurira eki arikugamba. Eky’okureeberaho, kitabaarizibwa naabaasa kuhakanisa ngu kooti ya LC teine bushoboorozi bw’okuhurira orubanja nari ngu omwe ahabiri aha kakiiko ainemu ibega naabaasa kugwera orubaju. Kootiyaikirizaokuhakanisa,kootieinekucwamuahakuhakanisaokwoekakora ekiragiro ekishemereire, eky’okureeberaho, orubanja kwoherezibwa mu kooti Akatabo K’Abanyaihanga 92 ey’ahaiguru okuhakanisa kwaba nikugira ngu egyo teine bushoboorozi nainga ngu neeza kugwera orubaju. Haaba hatabaireho kuhakanisa nainga okuhakanisa kwayangwa, kooti neegumizamu n’okuhurira orubanja. Orurimi orurikukoresibwa omu kooti n’orurimi oru baingi abari omu kooti barikwetegyereza Ah’omwe omubari omu rubanja atarikwetegyereza orurimi, nibabaasa kumusherurira omuvunuuzi. Ni kirungi kumanyisa kooti kare ngu hariho orikwetenga omuvunuuzi. Kooti za LC tizirikukuratira ebiragiro bya butoosha eby’obwamushinja nka kooti eza butoosha, n’ahabw’ekyo, kooti eshemereire kutandika juba nk’oku kirikubaasika kandi ekaheza orubanja. Kooti n’ey’okureeba ngu amazima gaatungwa. N’ahabw’ekyo n’eky’omugasho kureebanguburiomweyaaheebwaomugishagw’okweteekateekyeraorubanja n’okuhurirwa kandi n’okweyetera abajurizi baabo b’okuha obwamushinja. Haaba hariho omwe omu ba kooti oine obuzaare n’abari omu rubanja nainga aine ibega omu nshonga z’orubanja ashemereire kukimanyisa bagyenzi be. Omuntu ogwo tashemereire kushutama nabo ahabw’okuba tikirikwikirizana n’enkora y’amazima. Okukora aha manja ezirimu okuhenda ebiragiro ebitairweho kugyenderaho Omu manja ez’okuhenda ebiragiro ebitairweho kugyenderaho, omuntu weena oine enshonga ehikire nari erikumureetera kwikiriza ngu haine omuntu okozire ekihagaro kurabira omu kuhenda ekiragiro ekitairweho, naabaasa kuhayo okwetomboita omu kooti ya LC; kandi okwetomboita okwo nikubaasa kukorwa omu bigambo nainga omu buhandiikye kitabaaza ateho omukono. Okwetomboita kwakorwa omu bigambo, mukuru w’akakiiko nari omuntu ou atooraine nibakuta omu buhandiikye kandi kitabaaza ateho omukono Mukuru w’akakiiko nari omuhandiiki w’akakiiko naahandiika ekihandiiko ky’okutabaarizaho. Ekihandiiko ekyo nikiteekwa kuba kirimu amakuru garikukwataaharikitabaarizibwa,eizooba,omwanyan’omuringo gw’okuhenda ekiragiro. Orubanja nirushomwa kitabaaza ataho omukono na mukuru w’akakiiko ataho ogwe. Orikujunaanwa naaheebwa semanisi omu buntu. Ahi kitabaarizibwa atarikureebeka nari kuboneka, kooti neebaasa kuha orusa ngu eheebwe omuntu mukuru omu ka nainga omuntu mukuru orikutuura na kitabaarizibwa nainga kope y’ekihandiiko kya kooti erekwe omu mwanya ahi Akatabo K’Abanyaihanga 93 kitabaarizibwa arikurahuka kukireeba. Omujurizi naaragiirwa kuza omu kooti barikumwoherereza semanisi nainga nibabaasa kumugambira omu bigambo. Omujurizi hoona naabaasa kushabwa kureeta ebihandiiko nari amakuru agandi goona agu aine aha rubanja. Okushutama kwa kooti nikukorerwa omu mwanya ogwirwirwe ah’abantu boona barikubaasa kuhurira ebirikugyenda omu maisho. Nibabaasa kushutama ahansi y’omuti nainga omu nju kandi nikubaho omu ihangwe. Omu mbeera z’omutaano, kooti neebaasa kuzibira abandi bantu kutaaha omu kooti. Eki nikikira kubaho ahi ziri enshonga z’amaka. Oku barikuhika aha kucwamu Ekiragiro nikigira ngu okucwamu kukorwe n’okwikirizana kwa boona. Ahi baaremwa kwikirizana, aho nibateera akaruuru kandi abaingi ekibarikucwamu nikyo kooti erikutwara. Ah’akaruuru kaakoresibwa kuhika aha kucwamu kwa kooti, mukuru wa kooti naateera akaruuru honka ah’oburuuru bwaingana. Aho, mukuru w’akakiiko naateera akaruuru okugira ngu oburuuru burekye kwingana. Ebihandiiko bya kooti Kooti ya LC neeteekwa kuhandiika ebirikugyenda omu maisho okugira ngu ebaase kubikuratira kurungi. Ku haakubaho okujuriza, ebihandiiko bya kooti ebirikuba bibiikirwe gye nibihwera kooti ey’ahaiguru okutunga ekishushani kirungi ky’ebyabaireho omu kooti ey’ahansi. ekihandiiko ky’orubanja n’okurushoboorora vi. encwa y’orubanja nari eky’aha muheru eki kooti yaaragiira kandi n’eizooba ry’encwa y’orubanja nari eizooba ry’aha muheru ry’okushashura ebicwibwemu kooti. Akatabo K’Abanyaihanga 94 Encwa y’emanja Kooti yaashoma encwa y’orubanja nari yaakora okucwamu, terikubaasa kugaruka kwigura orubanja ngu ruhurirwe. Engaro za kooti nizigambwa kuba zikomirwe n’ahabw’ekyo orubaja niruteebwa aha kujuriza. Ahabw’embeera egi kubaho, ebi ahaifo bishemereire kuba biriho: i.orubanja rutairwe omu kooti encwamu yaarwo yaashomwa ii. abari omu rubanja nibo bamwe n’ababaire bari omu rw’okubanza iii.abantu basya abari omu kooti nibatabaaza ahansi y’ababaire bagabirwe bari omu rubanja orwacweirwe. Omu mbeera nk’egyo, kooti terikuteekwa kugaruka kuhurira orubanja. Eky’okureeberaho, n’ahi abataahi babiri barikuryanira eitaka, omwe aharibo akatwara orubanja omu kooti rukacwebwa, abaana baabo tibarikubaasa kutwara orubanja orwo omu kooti. Embeera egi aharuguru neebaasa kukoresibwa nka kimwe ky’okwegamiraho kya kooti erikuhurira orubanja okuhakanisa. Okuhuumuriza n’eby’okukorwa ebi kooti ya LC erikubaasa kuha Encwa y’orubanja yaaheza kuheebwa, owaasingwa orubanja naateekateeka ahari kooti kumuha okuhuumurizibwa okuhikire nari eky’okukorwa. Okugarukana: Kooti neebaasa kubahabura okusaasirana n’okwebwa ebibaireho kandi bakahurira batarikwendezana kubi. Okurangirira: Kooti neebaasa kucwamu ahari oine obushoboorozi aha nshonga eri omu rubanja. Omu kuryanira eitaka, kooti neebaasa kucwamu ngu eitaka eririkuryanirwa n’erya kitabaaza nari n’erya kitabaariziibwa. Okuriha:Kootineebaasakuragiiraomuntu oriomunshobe okugarurahoekifiire nari kukanika ekisiisikaire, okureetera oshaagiziibwe yaaba gye. Nikibaasa kuba omu muringo gw’esente nari kugaruraho ekintu. Eky’okureeberaho, ah’ente zoonire emisiri y’abandi, kooti neebaasa kuragiira kitabaarizibwa okuriha kitabaaza enshaho y’ebihimba. Okugaruraho ebirugireho: Kooti neebaasa kuragiira omuntu ori omu nshobe ngu agarureho ekintu eki atwaire. Nikibaasa n’okukoresibwa omu rubanja ah’omuntu arikuragiirwa kugarura omuntu oshaagiziibwe nari ohutaaziibwe omu muringo ogu yaakubaire arimu kuri noogira ngu tarafeereziibwe nari kuhutaazibwa. Esente z’orubanja: Omuntu owaasingwa naabaasa kuragiirwa Kushashura esente ezi owaamusinga akoreise omu rubanja. Akatabo K’Abanyaihanga 95 Emitango: Ahi kooti yaashanga nyakujunaanwa aine orubanja rw’okuhenda ekiragiro ekitairweho kugyenderwaho, kooti neeragiira kushashura omutango nari ekindi kiheneso ekitairweho omu kiragiro ekyo. Okushaba okusaasirwa: Omuntu ori omu nshobe naashabwa okushaba kusaasirwa akagamba ku arikushaasha ahabw’enshobe ei akoreire mugyenzi we. Okukwata n’okuguza ebintu ahansi ya kooti za LC Okukwata n’okuguza ebintu nikikira kuba eky’aha muheru eki kooti erikubaasa kukora ahanyima ya kitabaarizibwa kuremwa kuhikiiriza ekiragiro kya kooti. Hatakagizire ekintu kyona ekyakwatibwa kooti eine kuhamya ngu haine amatembezo agaraabwamu. Ebintu by’okukwatibwa nibiteekwa kuba biri eby’osingirwe orubanja kandi n’ondiijo muntu weena. i.Osingirwe orubanja yaaba aine abu akwataine nabo ebintu, boona ababiineho akakwate nibateekwa kubanza baamanyisibwa. ii.Ebintu bya kampuni y’amakwatane nibikwatibwa aho honka ahi kampuni ebaire eri omu rubanja kandi ekarangirirwa ku eine kushashura. Orikubanjibwa naateekwa kumanyisibwa kandi akaheebwa omugisha gw’okugamba ahabw’enki aremirwe kushashura. Okukwata ebintu nikukorwa ahanyima y’okuhwayo kw’ebiro ebi baahaire owaasingirwe , ebi arikuheebwa kuhayo okujuriza. Ebyagambwaho byaheza kuhikiirizibwa aho kooti neehayo ebaruha y’okukwata ebintu. Ebaruha egi n’ekihandiiko kirikuha orusa gw’okuguza ebintu. Omuntu w’okukwata n’okuguza ebintu naatooranwa. Ebaruha neeba ehandiikiirwe omuntu otoorainwe kooti okukwata ebintu by’orikubanjibwa. Ebaruha neeteekwa kworeka ebintu by’okukwatibwa. Ebintu byaheza kukwatwa, omuntu ohairwe obushoboorozi bw’okubiguza naayanjura omu kooti yaaba abigurize kandi yaaba atabigurize agambe ahabw’enki atabigurize. Okuguza ebintu ebikwatsirwe n’okubita aha mushana ahabw’abantu boona n’ahabw’ekyo nikyetengyesa abantu kumanya. Abantu boona nibeetwa okuhayanira okugura ebintu ebyo.Abanyakakiiko ka LC akakuru na munonga ababaire nibahurira orubanja tibashemereire kugura aha bintu ebyo. Ebintu byaheza kukwatwa n’okuguzibwa, owaabiguza naashashurwa esente ez’ashohoize. Ezi nizibaasa kubamu ezishohoziibwe omu birango by’okuguza, okupangisa abapooriisi (omu bikorwa aharikubaasa kubayo okurwanisibwa) Akatabo K’Abanyaihanga 96 kandi n’esente ezi yaakorera. Kitabaaza naashashurwa okurugiirira aha biragiro bya kooti kandi eziraasigareho zigarurirwe kitabaarizibwa. Okujuriza Omuntu naatandikira orubanja omu kooti ya LC 1, kwonka omuntu weena yaaba atamazirwe n’ebyacwibwamu kooti ya LC 1 naabaasa kujuriza omu kooti ey’ahaiguru. Omuntu orikuba atamazirwe naahayo okujuriza omu kooti ya LC II kandi okuruga omu kooti ya LC II nooza omu ya LC III. Orikuba atamazirwe n’omu kooti ya LC III, okujuriza nikuza ow’omuramuzi mukuru omu kooti ez’ahansi. Omuntu naabaasa kujuriza kuruga omu kooti egi kuza omu kooti enkuru, Omu rubanja ah’omuntu aine kujuriza omu kooti enkuru, kooti y’omuramuzi mukuru omu kooti ez’ahansi neebanza yaaha orusa kandi okujuriza kwine kuba kwegamiire ekiragiro. Okujuriza nk’okwo kwine kukorwa omu bunaku obutairweho kitari ekyo tikurikwija kwikirizibwa. Orusa rw’okujuriza rwine kukorwa omu biro 30 kuruga aha kucwamu kw’omuramuzi mukuru omu kooti z’ahansi nari omu biro 14 yaaheza kukwangira kujuriza. Okujuriza nikukorwa orikuhayo omu kooti ekihandiiko kirikwetwa ekihandiiko ky’okujuriza. Ekihandiiko eki kirimu enshonga ezaakureetera kujuriza kandi kiriho omukono gw’orikujuriza. Akatabo K’Abanyaihanga 97 OMUTWE GWA 12 MINISITURE Y’EBY’EBIRAGIRO N’ENSHONGA Z’ENGYENDERWAHO Y’EIHANGA Ahi barikushangwa Ministry of Justice and constitutional Affairs, Queen’s Chambers Plot 1-5 parliament Avenue (ahashungaine na Farmers’ House) P.O. 256-41-230538 Fax 256-41-254829 Website:www.justice.go.ug E-mail: mojca@africaonline.co.ug Okwanjura Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaaho y’eihanga neehereza gavumenti obuhabuzi mu by’ebiragiro kandi n’obuheereza bw’eby’ebiragiro. Hoona neebangira orukanga rw’eby’ebiragiro ahabw’obwebembezi burungi bw’ekihangu (ekikugu) omu nshonga za gavumenti kandi n’okushoboorora Engyenderwaho n’ebindi biragiro. Minisiture eine ebitebe bishatu n’ebitongore bishatu. Nibyo; Ekitebe ky’orikukurira okureeberera ebintu by’abafiire, Ekitebe eky’eby’okutabaaza emanja, Ekitebe kya first parliamentary counsel, Ekitongore ky’akakiiko k’eby’ebiragiro, Ekitongore ky’eby’obuhabuzi omu biragiro, n’Ekitongore ky’eby’esente n’obwebembezi. Ekitongore ky’eby’esente n’obwebembezi nikibangira obuheereza bw’ebindi bitongore. Nikikurirwa omuhwezi w’omuhandiiki (under secretary). Ekitongore ky’eby’obuhandiiki omu Uganda (Uganda Registration Services Bureau) ekirikugambwaho omu mutwe ogurikwija, kikiri ekitongore kya Minisiture y’Engyenderwaho n’enshonga z’ebiragiro. Kwonka hariho entebekanisa z’okukihindura ekitongore ekirikwemariirira. Eki nikyo kirikutuma kyagambwaho omu mutwe ogwakyo. Akatabo K’Abanyaihanga 98 Ekitongore ky’orikukurira okureeberera eby’abafiire Ahi barikushangwa 4th and 5th Floor Amamu House Plot 5 George Street P.O. Box 7183,Kampala Tel.041 235915 Okwanjura Omurimo mukuru gwa ofiisi y’orikukurira okureeberera eby’abafiire n’okureeberera ebintu by’abantu abafiire, abarikufa batasigire oburagwa, nainga ah’oburagwa buriho kwonka hakaimukaho obutaikirizana omu ndeeberera nari okubagana ebintu by’ofiire. Ekitongore kiine za ofiisi omuri Kampala kandi kiine enteekateeka y’okwiguraho ezindi ofiisi omu byanga by’eihanga ebindi. Kwonka ofiisi za ba diisi (CAO) ziineho obushoboorozi bukye obw’okukora omu iziina ry’orikukurira okureeberera eby’abafiire. Emirimo mikuru y’orikukurira okureeberera eby’abafiire Omu kukora emirimo eyaagambwaho aharuguru, emirimo egi neekorwaho, omu bindi. Okutabaariza omu kooti z’ebiragiro abo abarikutaahataha omu bintu, abarikubeiha ngu nibo barikureeberera ebintu by’omugyenzi, abanyabuzaare abarikwenda kunyaga, n’abandi, ahabw’okwiha ebintu by’omugyenzi omu ngaro z’abashahuzi. Okubaganisa ebintu by’omugyenzi kubiha abo abashemereire kuba nibabitunga. Okureeberera ebintu eby’abakiri bato n’abu emitwe yaabo etarikukora kurungi, ekirikwizira ahansi y’oburinzi omu iziina rya boona (public trust) okurugiirira aha kiragiro ekya public trust. Okuha obuhabuzi omu by’ebiragiro n’okuhikaanisa Okuteisa omu nshonga z’obuhunguzi okumaraho okuryana. Okuha ebaruha erikworeka okutahakanisa ahabw’abantu abarikwenda kuhandiika barikushaba kooti kubaha ebaruha z’okubaikiriza okureeberera ebintu. Akatabo K’Abanyaihanga 99 Okureeberera ebintu ah’oburagwa buri Ekiragiro kya boona ekiriho n’okugira ngu tihariho muntu orikwikirizibwa kukora aha bintu by’omugyenzi atabandize kutunga orusa kuruga omu kooti. Eki nikikora hoona yaaba omugyenzi yaasigire oburagwa nari atarabusigire. Okureebereranariokubaganisa ebintuby’omugyenziokurugiiriraahaburagwa obu asigire nikyetwa obuhunguzi oburiho oburagwa (testate succession). Oburagwa n’ekihandiiko ekirikworeka oku ebintu by’omuntu bishemereire kutwazibwa yaaheza kufa. i.Oburagwa nibuteekwa kuba buri omu buhandiikye ii.Nibuteekwa kuba buriho omukono gw’obukozire kandi nibuteekwa kuba buriho obujurizi bw’abantu babiri boona abarikuteekwa kutaho emikono aha murundi gumwe kandi nibateekwa kuba baine emyaka 21 n’okurengaho. iii.Bushemereire kworeka eiziina ry’omuntu ow’okuta omu nkora ebyetengo bye. Oburagwa nibuhika kukora nari kwikirizibwa nyakubukora yaaheza kufa. Ahabw’obuhunguzi oburiho oburagwa, obushoboorozi bw’okureeberera ebintu by’omugyenzi nibutungwa kuruga omu kooti ahanyima y’okuhandiika kugishaba orusa oine n’oburagwa bw’omugyenzi. Ah’oburagwa burikworeka ow’okubuta omu nkora, omuntu ogwo naahandiika omu kooti kugishaba ekirikwetwa “okuhamya ngu oburagwa buhikire.” Omugasho muhango gw’obuhunguzi oburiho oburagwa n’okugira ngu okozire oburagwa naaba ayorekire gye oku arikwenda ngu ebintu bye bitwazibwe. Ekiragiro nikigira ngu ohairwe kuta omu nkora oburagwa akuratire ebyetengo by’omugyenzi okwihaho ah’oburagwa butarimu buringaniza n’akakye ahabw’abo abashemereire kuba nibatunga aha bintu omu biragiro. Eky’okureeberaho, oburagwa bwaba butarimu omukazi w’omugyenzi, omwana nari omunyabuzaare ou barikureeberera oshemereire kuba naatunga aha bintu. Omuntu osigirwe enyima orikwetomboita naabaasa kuhandiika omu kooti arikushaba ku ebyetengo bye nabyo bikorwaho. Ah’obuhunguzi buriho oburagwa , obuhame bwabwo nibuheebwa omuntu nari abantu abagambirweho nk’abahikire kubuta omu nkora omu buragwa obwo. Abantu abo nibatandika kureeberera ebintu okurugiirira aha buragwa bw’omugyenzi. Enkora omu kushaba kuhamya oburagwa Ah’omuntu orikwenda kuhandiika omu kooti kushaba kureeberera ebintu ari otoorainwe omu buragwa, we tarikwetenga ebaruha y’okwikirizibwa (certificate Akatabo K’Abanyaihanga 100 of No Objection) kuruga ow’orikukurira okureeberera eby’abafiire. Ashemereire kuhandiika omu kooti kugishaba okuhamibwa. Kope y’oburagwa eshemereire kuteebwa aha baruha y’okushaba. Okushaba nikwetwa okushaba omu buhandiikye (petition). Okushaba kushemereire kuba kutairweho omukono kandi kuhamiibwe. Ebaruha y’okufa nayo eshemereire kugyenderaho. Okumanyisa ku orikwenda kuhayo okushaba kushemereire kutungwa kuruga omu kooti kandi kukarangisibwa omu rupapura rw’amakuru orurikunjanjaara munonga omu bantu omu kyanga nari orwa gavumenti ?gazette. Ahanyima y’ebiro 14, kope y’orupapura rw’amakuru neeheebwayo omu kooti kandi orikushaba ayemerezibwa omu maisho g’omuhandiiki wa kooti nari omuramuzi okugira ngu areebwe amanywe, haaba hataine oshabire kooti ngu ebe ebyemereize (nari obitaireho kaviiti). Kaviiti neekihandiiko ekirikuteebwa omu kooti kirikuhakanisa okushaba kw’okuhamya oburagwa. Omuntu yaaheza kumanywa, fairo ya kooti neeheebwa omuramuzi wa kooti ey’ahaiguru nari ey’ahansi okuteebwaho omukono kuhamya oburagwa. Obuhunguzi obutariho buragwa Obuhunguzi obutariho buragwa tiburikushushana n’oburiho oburagwa, obutariho buragwa nikimanyisa ah’omugyenzi atasigire buragwa. Ahatariho buragwa, ekiragiro kiine eby’okugyenderaho kureeba ngu ebintu by’omugyenzi byahika gye omu mikono y’abo abashemereire kubitunga omu biragiro. Omugyenzi naaba naatwarwa nk’owaafiire ataragire yaaba atarasigire oburagwa n’akakye, nainga yaasigire oburagwa obutahikire nainga obutaine kiburikumanyisa. Omuntu kubaasa kureeberera ebintu by’owaafiire ataragire, aine kuhandiika arikushaba ebaruha erikumuheereza obushoboorozi bw’okureeberera ebintu. Ebaruha z’okureeberera ebintu nizibaasa kuheebwa abantu aba: i. omuntu nari abantu abarikuhikaana n’omugyenzi ahabw’obushwere nari eshagama. Omugisha gw’okubanza niguheebwa omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi we nainga omuntu oine obushoboorozi aha kicweka ekihango ky’ebintu. ii.obaire naabanja omugyenzi naabaasa kuheebwa ebaruha z’okureeberera ebintu bye haaba hatariho muntu oine akakwate n’omugyenzi ahabw’obushwere nainga eshagama nainga orikubaasa kukikora. iii.ohikire kutwara ebintu iv.orikukurira okureeberera ebintu by’abafire Akatabo K’Abanyaihanga 101 v.munywani w’omuntu ofiire. Ekiragiro ky’obuhunguzi nikyoreka ebiragiro by’okugyenderaho omu kugaba ebintu by’ofiire atasigire oburagwa. Eky’okureeberaho, omugyenzi yaaba asigire omufaakazi nari omukazi asigire omushaija, abaana, omuhunguzi w’ekika n’abanyabuzaare abu abaire naareberera, omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi nibatunga ebicweka 15% , abaana ebicweka 75%, abanyabuzaare abarikureebererwa ebicweka 9% n’omuhunguzi w’ekika 1%. Okugaba ebintu nikurugiirira aha muringo gw’abahikire kubitunga. Ekiragiro hoona nikigamba kurungi ahari n’oha ohikire kwetwa omunyabuzaare orikureebererwa n’omuhunguzi w’ekika. Hoona nikishoboorora n’embeera ah’omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi barikubaasa kutabagana aha bintu ah’oburagwa butariho. Eky’okureberaho, omunyabuzaare orikureebererwa naateekwa kuba ari omukazi, omushaija, omutabani nari omuhara abari ahansi y’emyaka 18 nari omutabani nari omuhara, omuzaire munyaanya omwojo nari omwishiki, ishenkuru nari nyinenkuru,nainga omwijukuru abu aha izooba eri omugyenzi afiiraho, baabaire bari omu mikono y’omugyenzi arikubareeberera omuri buri kimwe, ekishemereire omuntu w’omuringo gwe. Omufaakazi nari omushaija ou omukazi we afiire naabaasa butabagana ha bintu by’omugyenzi, baaba baabaire baataine hatariho nshonga nungi ebataaniise okumara omwanya gw’emyaka ebiri ahanyima y’okufa. Ekiragiro nikirinda enju y’eka ngu etabaganisibwa. Enju enkuru y’oburaaro n’ebintu byamwo ebirikukoresibwa nibiguma omu nju ahabw’okugasira abaraagume nibatuuramu, eky’okureeberaho, omufaakazi, omushaija ofeereirwe omukazi n’abaana b’ahansi y’emyaka 18. Abaana barimu boona abazaariirwe omu bushwere (abahikire omu ka) n’abazaariirwe aheeru y’obushwere (abatahikire omu kika). Enkora omu kushaba ebaruha z’okureeberera ebintu Enkora y’okureeberera ebintu by’ofiire neetandika n’okuhandiika kushaba ebaruha z’okureeberera nari okuhamya, aharikuba hariho oburagwa. Entambo y’okubanza omu buhunguzi ahatariho buragwa n’okwanjura okufa kw’omuntu ow’orikukurira kureeberera eby’abafiire. Eki nikikorwa n’okwijuzya foomu erikugamba okufa erikutungwa kuruga omu ofiisi y’orikukurira kureeberera eby’abafiire. Okwanjura okufa kushemereire kuba kuriho ebaruha y’okufa n’ebaruha kuruga aha LC 1 y’ekyaro ah’omugyenzi abaire naatuura nari ah’aziikirwe. Abantu abarikwanjura okufa baaba nibenda kureeberera ebintu, ripooti y’okufa Akatabo K’Abanyaihanga 102 bashemereire kugitwariraho okushaba ebaruha y’okwikirizibwa (certificate of no objection). Omufaakazi nari omushaija ofeereirwe tarikwetenga ebaruha egi kuruga ow’orikukurira kureeberera eby’abafiire. Orikureeberera eby’abafiire naija kushwijuma okushaba nikwo acwemu yaaba abaheereza ebaruha y’okubaikiriza nainga kutagibaha. Naabaasa kubaima ebaruha egi ahi abantu abaine ekigyendererwa ky’okushaba batashemereire kuba nibashaba nari ah’ab’ekika baineho obutaikirizana. Ahanyima y’okutunga ebaruha egi, okushaba kuheebwa ebaruha z’okureeberera ebintu nikuheebwayo omu kooti. Okushaba ebaruha z’okureeberera ebintu nikuteekwa kuba kuri omu Rungyereza kurikushoboorora kurungi aha bunaku n’omwanya ogw’okufa kwabairemu.Nikworekan’obushobooroziobukishabaarikushabiramu ebaruha z’okureeberera ebintu kandi n’omuhendo gw’obuguzi ogurikuteeberezibwa kuba omu bintu ebyo. Okushaba nikuteekwa kuba kuriho ebaruha y’okufa n’ebaruha kuruga aha LC 1 y’omwanya ah’ omugyenzi abaire naatuura nari ah’aziikirwe. Okumanyisa kw’okuhayo okushaba nikutungwa kuruga omu kooti kandi nikuteekwa kurangisibwa omu rupapura rw’amakuru orurikuhika omu bantu baingi omu kyanga nari omu rupapura rwa gavumenti. Ahanyima y’ebiro 14 kushohoziibwe, haaba hataine owaashabire mu kooti ngu kwemerezibwe, kope y’orupapura orwo nari orwa gavumenti niruteebwa omu kooti kandi n’orikushaba aheebweyo ow’omuhandiiki wa kooti nari omuramuzi kumanywa. Yaaheza kumanywa, haaba hari omu kooti enkuru, fairo ya kooti neeyoherezibwa ow’omuramuzi orikucwamu yaaba amuheereza ebaruha z’okureeberera ebintu ebyo. Omuramuzi kuri naacwamu kuzimuheereza, aho naata omukono aha kwikiriza. N’ekihaburo okushaba kooti okuhamya (certify) zimwe omu kope z’ebaruha z’okureeberera ebintu. Emirimo y’omujwekyerwa oikiriziibwe omu biragiro Okwikirizibwa kwaheza kuheebwa,owaaheebwa kureeberera ebintu ashemereire kurundaana ebintu byona by’omugyenzi, esente kandi ashashure kuruga omu bintu, amabanja goona agahikire agu omugyenzi yaasigire. Endiijo mirimo ye neebaasa kubamu; Akatabo K’Abanyaihanga 103 Okukora emikoroy’okumara orufu rw’omugyenzi omumuringo ogushemereire embeera ye, omugyenzi yaaba yaasigire ebintu birikumara kubaasa kukora omurimo ogwo; Okuhayo omu kooti omu meezi mukaaga, orunyiriri rwijwire orw’ebintu byona kandi bihikire, esente zoona ezi arikubanja, kandi n’ezi arikubanjibwa omuntu weena; Okworeka eitungo ryona akooreka ebintu ebigiire omu mikono ye kandi n’omuringo okubikoresiibwe nari ebishohoziibwe. Owaaheebwa ogw’okureeberera ebintu nari ow’okuta mu nkora oburagwa naaba ekirikumanywa omu biragiro nk’omujwekyerwa nari omusigire w’omugyenzi kandi aine obushoboorozi bwingi oburimu: Ebintu byona by’omugyenzi biri omu bushoboorozi bw’omujwekyerwa we kandi naateekwa kwebuuzibwaho n’okwikiriza ekintu kyona kitakakozirwe; Okwikiriza kwe nikubaasa kuba omu bigambo kandi nikubaasa kuba okw’ahonaaho nari kureeberwe omu muringo ogu arikwetwazamu; Omureeberezi w’ebintu naabaasa kutabaaza kandi nawe naabaasa kutabaarizibwa omu maziina ge omu nshonga zoona ezikwatiraine n’ebintu by’omugyenzi. Okufeerwa aha mureeberezi w’ebintu Kuri omureeberezi w’ebintu arikubikoresa kubi, akakwata eijaga ebintu by’omugyenzi, nari akareetaho okufeerwa omu bintu by’omugyenzi ahabw’okutafayo, naaba ari omu kabi k’o kuriha ahabw’okufeerwa nari okusiisikara okubaire aha bintu. Kwonka omu bindi byona, aine obushoboorozi bw’okukoresa esente ezirikuruga omu bintu ahabw’okugasira eby’obutungi byona kandi na bakama baabyo boona. Obushoboorozi bw’orikukurira eby’okureeberera ebintuby’abafiirebatakahaire omuntu ebaruha z’okubireeberera nari kuhamya oburagwa Ahabw’obushoboorozi obumuhairwe, orikukurira kureeberera eby’abafiire niwe mureeberezi w’ebintu ebikye byona omu Uganda kandi n’ahabw’ekyo naabaasakutwara ebintubikyeabireeberere atainen’ebaruha z’obureeberezi. Ebintu ebikye nibishoboororwa nk’ebintu ebi omuhendo gwabyo gutarikurenga aha mitwaro ikumi (100,000) omu sente za Uganda. Naabaasa kutwara ebintu by’omugyenzi yaaba naateekateeka ngu biri omu kabi k’okubura, kwibwa nari kucwekyerezibwa. Akatabo K’Abanyaihanga 104 Naabaasa kujunaana omuntu weena, orikutaahataaha omu bintu by’omugyenzi ataine rusa rwe nari orwa kooti nainga yaayanga kumuha ebintu ebyo. Omuntu otwire naakorengana n’omugyenzi omu by’obushuubuzi orikwanga kushoboororera orikukurira eby’abafiire omu bwijwire ebirikukwata aha by’obushuubuzi bwabo naaba yaakora ekihagaro. N’ahanyima y’okuhayo ebaruha z’okureeberera ebintu, orikukurira kureeberera eby’abafiire naabaasa kushaba kooti kushazamu ebaruha ezo haaba hariho enshonga erikumureetera kukikora. Okuruga omu byagambwa aharuguru, n’ekihaburo ngu buri muntu ohikize emyaka 21 akore oburagwa yaaba aine ebintu ebirikubaasa kubaganwa omuntu ogwo yaaheza kufa. Amakuru g’ebigambo omufaakazi n’omushaija ofeereirwe omukazi. Nihateekwa kuba haabaire hariho obushwere oburikwikirizibwa omu biragiro ahabw’omuntu kwikirizibwa nk’omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi we. Okutuura hamwe (ekyetwa cohabiting) n’omushaija nainga omukazi kumara omwanya muraingwa, katugire nk’emyaka 30 kandi mukazaara hamwe abaana, tikirikubakora omwami n’omukyara. N’ahabw’ekyo, omuntu kwikirizibwa nk’omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi, obushwere bwe nibuteekwa kuba bwahamiibwe omuri gumwe omu miringo y’obushwere erikugambwaho ahaifo. Emiringo y’obushwere omu Uganda Hariho emiringo y’obushwere etaano erikumanywa ahansi y’ebiragiro omu Uganda. Niyo egi; i.Obushwere oburikwera nari Okugaitwa ii.Obushwere oburikukurirwa kandi bukahandiikwa abahandiiki b’eby’obushwere. Omuhandiiki mukuru na ba Diisi,boona n’abahandiiki b’obushwere. iii.Obushwere bw’ekiiraguju iv.Obushwere bw’ekisiraamu v.Obushwere bw’Ekihindu Obushwerebw’okugaitwabwazakubaobuhikirenibuteekwakubabwakoreirwe omu iramizo erihandiikirwe. Obushwere bw’ekiiraguju nibuba butahikire okwihaho bwakorwa okurugiirira aha mitwarize y’eby’enzaarwa ey’omwe omu bashweraine. Akatabo K’Abanyaihanga 105 Ebirikwetengwa ahabw’obushwere obu kuhika ahabw’emitwarize y’omwe aharibo, nibiteekwa kuba bihikiiriziibwe omu bwijwire, eky’okureberaho okushashura enjugano omu bwijwire. Omwana nikimanyisa ki Omwana nikimanyisa omwana ou omugyenzi arikwezaarira nainga ou yaihire ahandi akamwekuriza nk’owe. Ekiragiro ky’obuhunguzi nikinganisa abaana boona yaaba n’abaihirwe ahandi bakakuzibwa nk’ab’eka egyo, abazaariirwe omu bushwere- abahamiibwe omu kika nari abazaariirwe aheeru. Ekitongore ekirikukora aha manja z’abantu ba butoosha ezi gavumenti einemu akakwate Okwanjura Ekitongore ky’eby’okutabaaza emanja ni kimwe aha bitongore bya minisiture y’eby’ebiragiro.Ekitongore eki nikyo kirikukora aha nshonga z’abantu ba butoosha omu kutabaaza ezi gavumenti einemu akakwate. Okurugiirira aha kiragiro, gavumenti neebaasa kutabaaza kandi nayo neebaasa kutabaarizibwa omu manja z’abantu ba butoosha. Emanja ezo nizibaasa kuruga omu kushaagiza abantu, obujunaanizibwa omu ndagaano nari enshonga z’Engyenderwaho. Gavumenti nayo neebaasa kwimusya orubanja aha bantu buntu ah’erikuhurira ngu obusingye bwayo butaahirwemu. Orubanja rw’abantu ahari gavumenti nari gavumenti aha bantu niruteebwayo nainga ruteebwa ahari orikukurira abatonganirizi ba gavumenti omu ihanga wenka. Kwonka, mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti tiwe arikwekorera aha nshonga zoona ezirikuruga omu manja nk’ezo. Emanja ezi nizikorwaho ekitongore ekirikukora aha manja z’abantu. Emirimo y’ekitongore ekirikukora aha manja z’abantu Okwakiira okumanyisibwa kw’ebigyendererwa by’okutabaariza gavumenti n’ebitongore ebi erikukora nabyo kandi n’okukora aha kumanyisibwa okwo. Okukora aha manja ezi gavumenti etabaarize nari ezitabaariziibwe gavumenti n’ebitongore byayo omu kooti. Okutongana emanja z’Engyenderwaho y’eihanga n’ez’eby’oburuuru ezitabaariziibwe gavumenti. Okuteisa n’orubaju orutabaarize kuhika aha kushoboorokana omu iziina rya gavumenti. Okureebekaho mu maisho g’akakiiko akarwanirira obusingye bw’abantu omu ihanga n’obundi bukiiko omu iziina rya gavumenti. Akatabo K’Abanyaihanga 106 Okwakiira n’okukora aha barikushaba okurihirirwa okuruga ahari gavumenti. Okuteisa kumarira enshonga aheeru ya kooti omu manja ezi gavumenti erikutabaaza n’ahi erikutabaarizibwa. Okuhabura orikukurira abatonganirizi ba gavumenti omu ihanga omu nshonga zoona ezikwatiraine na gavumenti kutabaariza abantu nari gavumenti kutabaarizibwa nari ebitongore byayo. Ekitongore ekirikubaga ebiragiro (First parliamentary counsel) Okwanjura Eki n’ekitongore kya gavumenti ekirikujunaanizibwa ogw’okubaga ebiragiro. Obushoboorozi bw’okutandika okukorwa kw’ekiragiro nibubaasa kutandikwa:- i.omukono gwa gavumenti ogw’akakiiko ka ba minisita akakuru, kurabira mu minisiture nari ekitongore. ii.omunyaishengyero arikuhayo ekiteiso ky’okukora ekiragiro iii.akakiiko k’eishengyero. Omwe aha baagambwaho aharuguru naabaasa kushaba ekitongore ekirikubaga ebiragiro okuhandiika ekiteiso ky’ekiragiro ky’okuheebwayo omu ishengyero. Eishengyero ry’eihanga niryo riine obushoboorozi bw’okukora ebiragiro. Emirimo y’ekitongore ekirikubaga ebiragiro Okwakiira n’okugarukamu okuragiira kuruga mu kakiiko ka ba minisita akakuru okubaga ebiragiro. Okutebeekanisa ebihandiiko by’orukiiko rwa ba minisita ebirikukwata aha biragiro bisya ebirikuteekateekwaho. Okuhandiika ebiteiso by’ebiragiro ebiimukiibwe abanyaishengyero ahabw’okuheebwayo omu ishengyero. Okuhandiika ebiragiragiro ebikozirwe eishengyero n’okusharamu kw’eishengyero Okuhandiika ebiragiro bya gavumenti z’ebyanga kandi n’ebiragiro ebitairweho ahabwa gavumenti z’ebyanga kugyenderaho. Okushohoza ebiteiso, n’ebiragiro by’eishengyero ?statutory instruments, regulations and rules Okuha obuhabuzi omu kushoboorora ebiragiro ebiriho nari ebikiri ebiteiso. Ekitongore ky’akakiiko k’eby’ebiragiro Akakiiko k’eby’ebiragiro n’ekitongore kya Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Akakiiko kakateebwaho ahansi y’ekiragiro ekirikwebembera ba Akatabo K’Abanyaihanga 107 puriida omu Uganda (ekiragiro kyaba puriida).Nikajunaanizibwa emicwe n’emitwarize y’omwoga gwa ba puriida omu Uganda. Abarikukora akakiiko aka Akakiiko k’eby’ebiragiro kariho abantu aba: i.Omuramuzi wa kooti ez’ahaiguru kandi hoona orikukurira akakiiko. ii.Omwebembezi w’ekigombe ky’abanyabiragiro omu Uganda (Tarikuteera akaruuru) iii.Orikukurira Law Development Centre (Tarikuteera akaruuru) v. Orikukurira ekitongore ekirikwegyesa eby’ebiragiro, omu Yunivaasite ya Makerere – mwete Dean (Tarikuteera akaruuru) v. Ba puriida babiri abari omu buheereza, abatoorainwe ekigombe ky’abanyabiragiro omu Uganda vi.Omwebembez i omwe oine obwegyese mu by’ebiragiro ari omu buheereza bwa gavumenti, atoorainwe mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti. Mukuru w’akakiiko n’abanyakakiiko boona oihireho abatarikuteera akaruuru nibamara emyaka eshatu omu ofiisi kandi bahikire kugaruka bakatooranwa Emirimo y’akakiiko aka Emirimo y’akakiiko ni: i.Okureeberera kwona n’okurinda omwoga gw’okwegyesa ebiragiro omu Uganda. ii.okuhamya amashomo g’okwegyesibwa kandi n’okutaho entwaza ahabw’okukora ebibuuzo n’okubihika ahabw’ekigyendererwa kyona eky’ekiragiro eki. iii.okuhabura n’okuha gavumenti eby’okukora aha nshonga ezikwatiraine n’omwoga gwaba puriida. iv.Okureeberera emicwe ya ba puriida na ba karaani /abahandiiki baabo v. okureeberera n’okurinda eby’obuheereza bw’ebiragiro obutarimu kushashura, kandi n’okuhabura abantu abatarikubaasa kushashurira obuheereza bw’okujwekyerwa omu biragiro Omu kukora emirimo erikukaheebwa ebiragiro, akakiiko kaine obushoboorozi bw’okujunaana puriida weena orikuhenda ebiragiro by’entwaza ya ba puriida. Abantu abaine okwetomboita ahari puriida weena nibabaasa kuhayo okwetomboita kwabo aha ofiisi z’akakiiko omu minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Akatabo K’Abanyaihanga 108 Akakiiko k’eby’emicwe Akakiiko k’eby’emicwe, ak’akakiiko k’eby’ebiragiro katairweho ahansi y’ekiragiro kya ba puriida. Abari aha kakiiko aka baihirwe omu bari aha kakiiko ak’eby’ebiragiro omu ihanga. Okukora aha kwetomboita Okwetomboitera puriida kwine kukorwa omu buhandiikye kworekyereirwe ow’omuhandiiki w’akakiiko k’abanyabiragiro. Okwetomboita kushemereire kuba kuriho omukono nari ekikumu ky’orikwetomboita. Kwonka akakiiko k’eby’emicwe, nikabaasa kwikiriza n’okwetomboita okutari mu buhandiikye Okwetomboita kushemereire kuba kurimu enshonga zirikukushoboororaho omu bugufu. Okwetomboita kwaba kwahairweyo tikurikubaasa kwihwayo otaikirizaine n’akakiiko. Akakiiko kaine kureeba yaaba okwetomboita okwo kurikworeka ngu puriida abaasa kuba ahenzire ekiragiro ekirikwebembera emitwarize ya ba puriida. Okubaasa kukikora akakiiko nikabaasa kushaba puriida orikwetomboiterwa nari orikumwetomboitera ngu ayongyere kubaha amakuru, katugire kope z’ebihandiiko ebiine akakwate n’enshonga egyo. Akakiiko nikacwamu yaaba okwetomboita okwo kuhurirwa nainga kukabingwa. Kuri akakiiko nikashanga ngu okwetomboita kushemereire kuba nikuhurirwa, nikataho eizooba ry’okuhuririraho kandi kaheho kope y’okumanyisa eizooba eryo orikwetomboita kandi na puriida. Orubanja tirurikubaasa kuhurirwa okuhisya ahanyima y’ebiro 21, kuruga aha izooba eri okumanyisa kuherairweyo. Ku haakuba hariho orubaju orwine ebihandiiko ebi barikwenda kukoresa nk’obwa mushinja, nibateekwa kwohereza kope yaabyo omu kakiiko harikuburayo ebiro 14 eizooba ry’okuhurira orubanja ritakahikire. Akakiiko kaine puriida orikukora aha manja omu iziina rya kitabaaza. Puriida orikutabaarizibwa aine obusingye bw’okujwekyerwa puriida ou arikweyendera kandi akaba niwe yaamweshashurira. Haaba haine orubaju orutariho aha izooba ry’okuhurira orubanja, akakiiko nikabaasa kugumizamu karuhurire atariho. Obwamushinja nibubaasa kuheebwa aha kurahira. Kwonka orubaju nirubaasa kuhandiika kushaba kubuuza ebibuuzo omujurizi owaaha obujurizi Akatabo K’Abanyaihanga 109 aha ndahiro. Akakiiko nikabaasa kweta ondiijo muntu weena kuha mushinja. Ahanyima y’okuhurira, akakiiko nikaha okucwamu kwako. Okucwamu kw’akakiiko nikukorwa n’akaruuru ka baingi. Omuhandiiki w’akakiiko k’abanyabiragiro naabaasa kuha kope y’ebicwibwemu akakiiko orikugyetenga omu bari omu rubanja yaashashurayo esente. Okuragiira okurikubaasa kukorwa akakiiko k’eby’emicwe Akakiiko kaashanga puriida aine orubanja, nikabaasa kuragiira kimwe nainga bingi ahari ebi: i.Okusangura eiziina rya puriida aha runyiriri rw’amaziina ga ba puriida ii.Okumwemereza aha kukora emirimo ye iii.Puriida okugarurayo ekintu kyona owa mukama waakyo ohikire iv.Okushashura omutango v.Okuriha kitabaaza. Omuntu weena orikuba atamazirwe n’okucwamu kw’akakiiko nari ebi kaaragiira, naabaasa kujuriza omu kooti enkuru omu biro 14 yaaheza kutunga ekiragiro. Ekitongore ky’eby’obuhabuzi omu biragiro Ekitongore nikikurirwa Dayirekita kandi kirimu ba kamiishana bashatu. Emirimo y’ekitongore Omurimo gw’ekitongore n’okubangira omu by’ebiragiro mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti n’omuhandiiki w’entuura omu minisiture y’eby’ebiragiro (solicitor general) omu mirimo yaabo nk’abahabuzi ba gavumenti abakuru omu by’ebiragiro. Emirimo mikuru y’ekitongore erimu: Okuhaobuheerezabw’obuhabuzimuby’ebiragirokandin’okwehanuuzibwaho gavumenti, za minisiture n’ebitongore bya gavumenti. Okukora emirimo y’eby’ebiragiro ahabwa mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti n’omuhandiiki w’entuura omu minisiture y’eby’ebiragiro. Okubangira ebitongore bya gavumenti n’ebitebe byayo omu by’ebiragiro nk’oku baashabwa. Okukora okucondooza omu nshonga ezikwatiraine n’eby’ebiragiro okubaasa kukora eby’okugyenderaho ahabw’okukora ebiragiro kandi n’okukora aha by’ebiragiro. Okushoboorora omu biragiro ebiragiro by’okugyenderaho ebirikuba bikozirwe minisiture ezindi n’ebitongore bya gavumenti. Akatabo K’Abanyaihanga 110 Okukora okuteisa n’okukora ebihandiiko by’endagaano omu iziina rya gavumenti n’ebitongore byayo. Okukora emirimo y’eby’ebiragiro n’okuteisa n’endagaano ahabwa mukuru w’abatonganirizi ba gavumenti n’omuhandiiki w’entuura omu minisiture y’eby’ebiragiro. Okubangira enkora y’okuteisa ahabw’emanja z’omu ihanga n’aheeru yaaryo. Okwebembera enkora y’okuteisa kushoboorokana n’okwikirizana. Okubangira ebitongore n’ebitebe bya gavumenti mu by’ebiragiro omu nshonga ezikwatiraine n’endagaano z’emirimo n’okuteisa nk’oku bashabirwe. Okushoboorora endagaano omu biragiro nk’oku abazirimu barikukyenda. Akatabo K’Abanyaihanga 111 OMUTWE GWA 13 EKITONGORE KY’EBY’OBUHANDIIKI OMU UGANDA Okwanjura Eki n’ekitongore kya minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Kwonka, hariho enteekateeka z’okugira ngu ekitongore eki kyetongore kuruga aha minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Ekitongore eki obwakare kikaba nikyetwa ekitongore ky’omuhandiiki mukuru (Registrar General). Ekitongore nikikira kugambwaho nk’eihandiikiro ry’amakampuni (company Registry). Kwonka, ekitongore kiine agandi mahandiikiro kandi nikikora endiijo mirimo mingi oihireho ogw’okukora aha nshonga z’amakampuni. Amahandiikiro gatari gamwe nigo: i.eihandiikiro ry’amakampuni ii.eihandiikiro ry’abarikuzaarwa n’abarikufa iii.eihandiikiro ry’eby’obushwere n’okutwara abaana b’okworora nk’abaawe iv.eihandiikiro ry’emirimo y’obwengye (registry of intellectual property rights) v.eihandiikiro ry’amaziina g’emirimo y’eby’obushuubuzi vi.eihandiikiro ry’ebihandiiko vii.Ofiisi egi hoona neekora n’aha nshonga z’amakampuni agariyo nigahwaho. Ekitongore eki hoona nikikora n’omurimo muhango omu kuhandiika ebigombe bitari bya gavumenti (NGOs). Eihandiikiro ry’amakampuni Amakuru ga kampuni Kampuni n’omuringo gw’omurimo gw’obushuubuzi oguriho mu biragiro, gwetongoire aha beebembezi baagwo n’abagwinemu emigabo. Kampuni neebaasa kutabaaza nainga etabaarizibwe omu iziina ryayo. Eki ni kikuru ahabw’okuba eitungo ry’omuntu oinemu omugabo tiririkubaasa kuguzibwa ahabw’okushashura amabanja ga kampuni. Emiringo ya za kampuni Hariho emiringo ebiri ya za kampuni ezirikubaasa kuhandiikwa omu Uganda: Kampuni erikubaho ahabw’okuguza emigabo (Limited by shares) na kampuni erikubaho kwonka etarikuguza emigabo (Limited by guarantee) Akatabo K’Abanyaihanga 112 Kampuni ey’emigabo Egi ni kampuni erikwiha esente zaayo z’okukoresa okurabira mu kuguza emigabo. Kukyakubahokampuniyaahikaahakwendakuhwahohazaeineamabanjaagu etarikubaasa kushashura abainemu emigabo, abarikuba batakagishashuriire omu bwijwire nibeetwa okushashura esente ezisigaireyo aha muhendo oguriho gw’okugura emigabo ebahairwe. Abainemu emigabo abagishashuriire yoona tibarikwetwa kushashura. Kampuni etari y’emigabo: Kampuni egi terikwiha sente z’okukoresa kurabira mu kuguza emigabo. Yo, neiha sente zaayo okurabira omu miringo endiijo nk’okushashura esente z’okuba memba, esente ezibarikuguma nibashashura haahwaho obunaku nanka (subscription fee) n’ezibarikutunga kuruga omu bantu. Ahabw’omuringo gwa kampuni ogu, abarimu nibaikirizana aha muhendo gw’esente z’okuhayo kampuni ku yaakwenda kuhwaho haza eine amabanja agu etarikubaasa kushashura. Kampuni z’omuringo nk’ogu nizikira kuba zitarikugyenderera kukora enshaagi, eky’okureeberaho, ebigombe ebitari bya gavumenti. Oku orikuhandiikisa kampuni Okuhandiikisa kampuni, abantu abarikwenda kuhandiikisa nibeetenga kuraba omu matembezo aga: Okushaba orikuhandiika ebaruha okukwata eiziina eri orikuteekateeka kweta kampuni.Eiziina ryaheeza kukwatwa, nikimanyisa ngu omu mwanya gw’ameezi mukaaga, abandi bantu tibarikubaasa kuhandiikisa eiziina nk’eryo. Heerezayo ebihandiiko ebi ow’omuhandiiki wa za kampuni. i.Oheyo haakiri kope ishatu z’ekihandiiko kirikworeka eiziina, omuringo n’ebigyendererwa bya kampuni kandi n’ekirikworeka ebiragiro ebirikutegyeka enyebembera ya kampuni. ii.Ekihandiiko ky’esente ezirikuteekateekwaho kutungwa kampuni kuruga omu kuguza emigabo, nikikorerwa aha foomu etairweho erikwetwa kampuni foomu namba A1 iii. Ekihandiiko kiriho endahiro kikozirwe puriida ori omu by’okukora kampuni, nari omuntu ogambirweho omu biragiro ebirikwebembera Akatabo K’Abanyaihanga 113 kampuni nka dayirekita nari omuhandiiki okworeka ngu ebirikwetengwa mu kuhandiikwa bikuratiirwe. Eki nikikorerwa aha foomu etairweho erikumanywa erikwetwa kampuni foomu namba A2 Ebihandiiko ebirikworeka eiziina, omuringo n’ebigyendererwa bya kampuni n’ekirikworeka ebiragiro ebirikutegyeka kampuni nibiteekwa kuhandiikwa puriida ori omu buheereza nari omuntu ogambirweho nka dayirekita nari omuhandiiki wa kampuni omu biragiro by’okutegyeka kampuni. Aha kuhandiika kampuni, omuhandiiki naakuha ebaruha erikworeka ku kampuni yaawe yaabarwa omu zindi. Aha itembezo eri niho kampuni erikuba yaabaho omu biragiro. Amatembezo g’okukuratira ahanyima y’okuhandiikisa Kampuni neeshabwa kuhandikisa ebihandiiko bya kampuni ebi ahaifo yaaheza kuhandiikwa: i.Ekihandiiko kirikworeka omwanya ah’erikushangwa n’akashanduuko ka posita bya ofiisi za kampuni ehandiikisiibwe. Ebi bishemereire kuhandiikisibwa omu mwanya gw’esabiiti ibiri. Nikukorerwa aha foomu etairweho erikwetwa kampuni foomu namba A9. ii.Ekihandiiko ky’okuha emirimo ba dayirekita. iii.Ekihandiiko aha kugabwa kw’emigabo.Eki kishemereire kukorwa omu biro 60. Eki nikyetengyesa kwijuza kampuni foomu namba A3 Ebirikwetengyesa kukora emirimo ya kampuni Okubaasa kukora emirimo y’obushubuzi, kampuni neeyetenga ebaruha erikugiikiriza kushuubura (trading licence) erikukuheebwa abeebembezi b’ekyanga nk’akakiiko k’orurembo Kampala, akakiiko ka munisipo nari akakiiko k’etauni. Ahabwa kampuni eziri omu byaro, bashemereire kutunga amabaruha kuruga omu ofiisi za ba diisi. Hoona kampuni neebaasa kwetenga kwigura akawunti omu banka, erikukora okucwamu kw’omutaano okutoorana banka y’okubiikamu n’ab’okuta emikono ahari za akawunti. Okucwamu oku kwine kuhandiikisibwa ow’omuhandiiki w’amakampuni. Kampuni hoona eine kwehandiikisa n’ekitongore ky’eby’emishoro omu ihanga ekya URA ahabw’enshonga z’emishoro. Akatabo K’Abanyaihanga 114 Endeeberera y’amakampuni Obwebembezi n’endeeberera ya kampuni nibikorwa orukiiko rwa ba dayirekita n’abainemu emigabo. Ba dayirekita nibeebembera kampuni kurabira omu nkiiko z’akakiiko kaabo kandi abainemu emigabo nibakikora kurabira omu nkiiko za boona. Obushoboorozi bwona bw’okwebembera kampuni buri omu rukiiko rwa boona. Buri kampuni eri omu mikono y’abantu neeteekwa kuba eine haakiri dayirekita omwe n’omuhandiiki. Kampuni za gavumenti niziteekwa kugira haakiri ba dayirekita babiri. Dayirekita naabaasa kukora nk’omuhandiiki yaaba atari dayirekita wenka wa kampuni. Kampuni eshemereire kukuratira ebiragiro byayo yaaba neetoorana ba dayirekita baayo. Omuhandiiki w’amakampuni naateekwa kumanyisibwa, ba dayirekita baahindurwa nari omuhandiiki. Abanyamigabo baine obushoboorozi bw’okwihaho dayirekita aha rukiiko rwa boona. Okumanyisa kw’omutaano nikuteekwa kuheebwa aha kucwamu nk’okwo kandi dayirekita orikukwatwaho naateekwa kuheebwa kope y’okumanyisa okwo. Okucwamu kwona okurikukorwa kampuni aha nkiiko nikwetwa ebicwibwemu kampuni. Ekiragiro ky’amakampuni nikigamba aha miringo eshatu y’okucwamu eby’okukorwa aha nkiiko: niyo; okucwamu okwa butoosha (ordinary), okurengire okwa butoosha (extraordinary) n’okw’omutaano (special). Okucwamu kwa butoosha nikuhinguzibwa akaruuru ka baingi, kandi okucwamu okw’omutaano nikuteekwa kuhinguzibwa ebicweka bishatu bya kana (3/4) by’abarikuteera akaruuru. Okuhwaho kwa kampuni Ahanyima y’okuhandiikwa, kampuni neeba ekintu ekiikiriziibwe omu biragiro, kyetongoire ahari bakama baakyo.Kampuni n’ahi yaakurekyera aho kukora emirimo, katugire ngu abanyamigabo boona bafiire, kampuni yo neegumaho okuhisya obu eraashambuurwe kurabira omu biragiro. Enkora y’okumaraho okubaho kwa kampuni neeyetwa okugishambuura. Kampuni neebaasa kushambuurwa aha kushaba kwa: Kampuni yenyini Akatabo K’Abanyaihanga 115 Abu erikubanja—creditors Abarikugishondera esente Omuntu ou erikuba eri omu mikono (official receiver) Aha kuragiira kwa kooti, ahabw’emwe omu nshonga ezi: i. kampuni ehingwize okucwamu kw’omutaano ngu kooti eshemereire kugishambuura ii. okuremwa kuhayo ripooti y’ekiragiro ow’omuhandiiki w’amakampuni nari kugiraho orukiiko rw’ekiragiro. Eki nikikora aha makampuni ga gavumentigonka.Oineomugaboomukampuniwenkaniwearikubaasa kureeta ekiteiso ky’okushambuura kampuni ayegamiire enshonga egi. kampuni yaaba etatandikire kukora emirimo yaayo omu mwaka gumweeherize kuhandiikwa,nariekamaraomwakagwonaetarikukora emirimo yaayo. omubaro gwa ba memba gwatuuba kuza ahansi y’abarikwetengwa omu kiragiro, abo nibo, babiri ahabwa kampuni ey’abantu kandi mushanju ahabwa kampuni ya gavumenti. kampuni yaaremwa kushashura amabanja gaayo. Eihandiikiro ry’amaziina g’emirimo y’obushuubuzi (za bizineesi) Oihireho amakampuni, endiijo miringo y’ebigombe by’emirimo ebirikubaasa kuhandiikwa kukora emirimo y’obushuubuzi omu Uganda ni; oine bizineesi yaawe nk’omuntu, bizineesi y’orukwatane n’ebigombe by’abeetereine, Ebigombe by’abeetereine nibihandiikwa omuhandiiki w’ebigombe by’abeetereine omu minisiture y’eby’oburambuzi, obushuubuzi n’amakorero. Ahabw’abantu abaine bizineesi zaabo n’abaine ez’amakwatane, okuzikora nibahaburwa ngu zibe zihairwe amaziina, eky’okureeberaho, Kampala United Traders nari Ngeye and Sons. N’ekirikwetengyesa omu biragiro ngu amaziina ga za bizineesi gahandiikisibwe. Ebigombe bitari bya gavumenti nabyo nibishabwa kuhandiikisa amaziina gaabyo ow’omuhandiiki w’amaziina ga za bizineesi. Bizineesi y’omuntu omwe Omu bizineesi y’omuntu omwe, omuntu naakora bizineesi ye kandi niwe arikujunaanizibwa amabanja goona. N’ekihaburo ngu omuntu nk’ogwo ahandiikiise Akatabo K’Abanyaihanga 116 eiziina rya bizineesi ye. Ey’orukwatane Orukwatane ni bizineesi etebeekanisiibwe ahagati y’abantu babiri nari kurengaho n’ekigyendererwa ky’okukora hamwe. Nihateekwa kuba harimu haakiri abantu babiri kandi abarikukirayo obwingi makumi abiri(20) Ey’orukwatane neekorwa n’okwikirizana ahagati y’abarikuza kukwatanisa kukorera hamwe. Hatari nka kampuni, bizineesi y’orukwatane teine ky’okugimanyisa omu biragiro ekyahukire ahakya bakama baayo. Abakwataniise kukora hamwe nabo nibajunaanizibwa amabanja ga bizineesi yaabo. Okuhandiikisa okukwatanisa kwabo, abakwataniise baine kuhandikisa eiziina rya bizineesi. Amatembezo omu kuhandikisa eiziina rya bizineesi Okuhandikisa eiziina rya bizineesi, ekihandiiko ky’ebirikwetengyesa, ekirikukira kwetwa foomu y’okuhandiikaho eiziina rya bizineesi, nikiteekwa kuheebwayo ow’omuhandiiki w’amaziina ga za bizineesi omu kitongore ky’eby’obuhandiiki omu Uganda. Eki kishemereire kukorwa otakatandikire bizineesi nainga omu biro 14 oherize kutandika. Ekihandiiko nikiteekwa kuba kirimu amakuru aga: i.eririkuteekateekwa kuba eiziina rya bizineesi ii.omuringo gwa bizineesi iii.omwanya mukuru gwa bizineesi kukorerwamu iv.amaziina, amahanga, obutaaho, n’emirimo ogw’omuntu ori omwe nari abakwataniise,nari eiziina ry’ekigombe na ofiisi ehandiikirwe ahabw’ekigombe nari ebigombe. v.ebiro ebi bizineesi etandikiireho vi.emyaka y’omuntu ori omwe nari abakwataniise. Ahabwa bizineesi y’omuntu orikukora wenka, ekihandiiko kishemereire kubaho omukono gwe. Omuntu owaataho omukono hoona naateekwa n’okurahira endahiro omu maisho ga kamiishana ahabw’endahiro (puriida otoorainwe nka kamiishana ahabw’endahiro nari omuramuzi). Endahiro neeteebwa hamwe na foomu y’okuhandiikisa. Ahabw’ekitongore nari abakwataniise, ekihandiiko kishemereire kubaho emikono ya boona. Akatabo K’Abanyaihanga 117 Foomu y’okuhandikisa neebaasa kwihwa omu ihandiikiro,eibikiro ry’ebitabo erya Uganda (Uganda Book Shop) nari omu ofiisi za poosita zoona aha kushashurayo esente. Waaheza kuhayo kushaba kuhandiikisa eiziina rya bizineesi, omwebembezi orikukora aha nshonga zaawe naahayo kusherura kureeba yaaba eiziina rihikire kuhandiikwa. Eiziina niribaasa kutahika kuhandiikwa ryaba ryahandiikirweho nari ryaba niriteekateekwaho ngu nirihemura. Waaheza kuhandiikisa, nooheebwa ebaruha y’okuhandiikwa kw’eiziina rya bizineesi. Ebaruha egyo neeteekwa kuhanikwa omu rwatu omu mwanya ogu ohandiikiisize kukoreramu. Omuhandiiki naabiika ebihandiiko byona by’amaziina ga bizineesi ezihandiikirwe. Ebihandiiko ebi nibibaasa kukyeberwa abantu baashashurayo esente. Ku haakubaho empinduka omu makuru agari omu kihandiiko ekirikukwata aha bizineesi, empinduka egyo neeteekwa kutwarwa ow’omuhandiiki omu biro 14 empinduka ebaireho. Omuntu ori omwe omu bizineesi ye, ekitongore nari ekigombe kyahwaho nari kikaruga omu bizineesi nibateekwa kwohereza okumanyisa kw’okwemereza bizineesi ow’omuhandiiki omu meezi ashatu bizineesi ehweireho. Endeeberera ya bizineesi y’amakwatane Bizinesi y’amakwatane eshemereire kwebemberwa endagaano y’orukwatane eri omu buhandiikye. Kandi nikihaburwa ngu endagaano egyo ehandiikiisibwe. Kwonka tikiri kigyemo ngu abarikukora hamwe bakore kandi bahandiikise endagaano. Endagaano y’okukorera hamwe eshemereire kuba neeyoreka ebi: i.eiziina rya bizineesi ii.eizooba eri etandikiireho iii.okubagana enshagi n’okufeerwa kw’abarikukora hamwe bizineesi iv.okushonda esente z’okukoresa v.endeeberera ya bizineesi eya buriizooba vi.abarikuta emikono aha akawunti za banka vii.obushoboorozi bw’abarikukora hamwe obw’okweguza esente viii.okushambuurwa nari okuhwaho kw’okukorera hamwe. Endagaano neehandiikwa nk’ekihandiiko ahansi y’ekiragiro ky’okuhandiika ebihandiiko. Akatabo K’Abanyaihanga 118 Bizineesi y’orukwatane neebaasa kutabaarizibwa omu iziina ryaayo nainga okurabira omuri buri muntu ori omu rukwatane. Kwonka n’obu yaakutabaarizibwa omu iziina ryayo, abarikukora hamwe bizineesi, nibateekwa kureebekaho omu maani gaabo nk’abantu kandi okuta mu nkora ekiragiro kya kooti nikubaasa kuba ahari byona, buri omwe ori omu bizineesi nari ekitongore. Abarikukora hamwe nibabaasa okutabingana omu kitongore bataine ndagaano erikubaha obushoboorozi bw’okukikora, kandi okubingira kimwe kwona nikubaasa kurugamu okushambuurwa kw’ekitongore. Abarikukora hamwe nibabaasa kurekura kuruga omu kitongore kwonka bashemeire kubanza baahayo okumanyisa. Ebirikwetengyesa kukora bizineesi y’orukwatane n’eyaawe wenka Okukora bizineesi y’orukwatane nari eyaawe wenka nikyetengyesa a: i.ebaruha erikukwikiriza kushuubura (rayisinsi) ii.okwehandiikisa ahabw’omushoro okatunga enamba y’omushoro (TIN) iii.okwigura akawunti omu banka. Ahabwa bizineesi z’orukwatane, akawunti omu banka neigurwa barikukoresa endagaano y’okukorera hamwe kwabo, ekihandiiko kirikushoboorora aha bizineesi n’ebaruha y’okuhandiikwa kw’eiziina rya bizineesi. Oine bizineesi ye nk’omuntu ahandiikiise eiziina ryayo,naigura akawunti omu banka arikukoresa ekihandiiko ekirikushoboorora aha bizineesi n’ebaruha y’okuhandiikwa kw’eiziina rya bizineesi. Oreebe ngu obutoosha oine kope z’ebihandiiko ebi ezihamiibwe (certified). Eihandiikiro ry’abarikuzaarwa n’abarikufa Eihandiikiro eri nirijunaanizibwa okuhandiika abaana abazairwe n’abantu abafiire. Ahansi y’ekiragiro, buri kuzaarwa kwona n’okufa bishemereire kuhandiikwa. Okuzaarwa kw’omwana kwahandiikwa, ekihandiiko kirikwetwa ebaruha y’okuzaarwa nikiheebwa. Kandi n’okufa kwahandiikwa ebaruha y’okufa neeheebwa. Hariho ebaruha z’emiringo ebiri ezirikubaasa kuheebwa ahabw’okuzaarwa nari okufa. Ezi nizo-ebaruha z’okuzaarwa nari z’okufa ez’omwanya mukye kandi n’ez’obutwire bwona. Ofiisi y’omuhandiiki mukuru yonka niyo erikuha ebaruha y’okuzaarwa nari e Akatabo K’Abanyaihanga 119 y’okufa ey’obutwire. Ezindi ofiisi zoona niziheereza ebaruha z’okuzaarwa n’ez’okufa ez’okumara omwanya mukye. Ebaruha z’okuzaarwa nari okufa ez’omwanya mukye, hariho ahi zitarikwikirizibwa omu biragiro. Kwonka omuntu ku arikuhayo ebaruha y’okuzaarwa nari okufa ey’omwanya mukye omu ofiisi y’omuhandiiki w’abazairwe nari abafiire, naija kuheebwa ebaruha y’okuzaarwa nari okufa ey’obutwire bwona. Oku orikutunga ebaruha y’okuzaarwa Ebaruha y’okuzaarwa n’ekihandiiko kitongoziibwe ekirikuheebwa ahabw’okuzaarwa kw’omuntu. N’obujunaanizibwa bw’abazaire kureeba ngu omwana yaazaarwa, baamanyisa ofiisi y’orikuhandiika okuzaarwa kw’abaana kandi baaheebwa ebaruha y’okuzaarwa. Omuntu mukuru ou okuzaarwa kwe kutarahandiikirwe obu yaazaarwa nawe okuzaarwa kwe nikubaasa kuhandiikwa kandi aheebwe ebaruha y’okuzaarwa. Okugira ngu okuzaarwa kw’omwana kuhandiikwe; Omuntu naayetenga kwijuza foomu y’okuzaarwa. Za ofiisi eya ba diisi, abarikwebembera amatauni, ofiisi za diviijoni z’orurembo na ofiisi z’abaami b’amagomborora, zoona zirimu foomu ezi. Okuzaarwa kwabaho omu marwariro amahango nari amakye agarikumanywa omu butongore, amarwariro ago nigaheereza ebaruha y’okuzaarwa ey’omwanya mukye. Ebaruha ezi niziheza zitwarwa omu ihandiikiro ry’okuzaarwa n’enfu okuheebwa ebaruha ey’obutwire bwona erikumanywa. Ahanyima y’okwijuza foomu y’ebaruha y’okuzaarwa, oshemereire kugitwara omu ofiisi y’omuhandiiki w’abarikuzaarwa okuri haihi. Omuhandiiki aha disiturikiti ni diisi, aha gomborora n’omwami w’egomborora, omu rurembo nari etauni n’omwebembezi wamwo (tauni kiraaka) kandi omu diviijoni z’orurembo ni ba Purinsipo tauni kiraaka (Principal Assisstant Town Clerk). Aha rurengo rw’eihanga, omuhandiiki mukuru n’abahwezi be nibo bahandiiki b’abarikuzaarwa. Omugasho gw’ebaruha y’okuzaarwa Ebaruha y’okuzaarwa neekoresibwa nk’obuhame bwa: i.abazaire b’omuntu ogambirweho omu baruha. Eki nikihwera omu manja za kooti eky’okureeberaho, omu rubanja rw’okutoroboza omwana nari omu manja z’abantu nk’ahi omwana ou abazaire be baitsirwe ahabw’ebikorwa Akatabo K’Abanyaihanga 120 bibi by’ondiijo muntu haza arikwetomboteira okubura kireeberera. Eki n’eky’omugasho omu kushaba paasipooti ya Uganda nari ekindi kihandiiko ky’okugyenderaho. iv.emyaka ei omugyenzi abaire naateekateekwa kuhisya: omuntu abaire naaza kumara emyaka engahi arikukora nari akihuriire kuri ataitsirwe ahabw’ebikorwa bibi by’ondiijo muntu. Eki nikikoresibwa omu kucwamu eby’okurihiirira abanyabuzaare b’omugyenzi oitiirwe omu butandu y’emotoka ahabw’obutafayo bw’omuvugi ondiijo. v.emyaka y’abarikutooranwa kwesimba aha myanya y’obutegyeki nk’Abanyaishengyero ryeihanga vi. emyaka y’okuhuumuriraho kuruga omu buheereza bwa gavumenti nari obundi buheereza Ebaruha y’okufa Ebaruha y’okufa n’ekihandiiko ekirikuheebwa omu ofiisi y’omuhandiiki w’enfu nari omujwekyerwa waayo okworeka n’okuhamya mu butongore ngu omuntu nanka afiire. Ekihandiko eki nikitaana aha baruha y’abashaho erikworeka ekiitsire omuntu, erikuheebwa omu marwariro amahango nari amakye kworeka ekirugireho okufa kw’omugyenzi. Kwonka egi baruha y’abashaho neebasa kukoresibwa okutunga ebaruha y’okufa etongoziibwe kuruga ow’orikuhandiika abazairwe n’abafiire. Ebaruha z’okufa ez’emiringo ebiri nizibaasa kuheebwa. Ebaruha y’okufa ey’obutwire bwona neeheebwa ofiisi y’orikuhandiika enfu n’abazairwe aha kitongore ky’eby’obuhandiiki omu Uganda. Ebaruha z’okufa ez’okumara omwanya mukye niziheebwa ofiisi za ba diisi, ba Purinsipo tauni kiraaka, abarikukurira za diviijoni omuri Kampala, tauni kiraaka nari Owegomborora. Omugasho gw’ebaruha y’okufa Ebaruha y’okufa neebaasa kukoresibwa omu miringo mingi nka:- i. Okutunga ebaruha z’obwebembezi nari kuhamya ahabw’okureeberera ebintu by’omuntu ofiire. Okutunga okushashurwa kuruga omu kitongore ekibiika esente z’abakozi omu ihanga ekya NSSF omugyenzi yaaba abaire ahandiikirwe omu kitongore eki nari kutunga okushashurwa kuruga omu kitongore ekindi nk’eki. Okuhamya ku habaireho okufa omu manja z’obwinazi, ez’obwitsi n’ez’okwita otagyendereire kandi n’omu manja ez’abantu aha bantu ahi kirikuba Akatabo K’Abanyaihanga 121 nikyetengyesa kuhamya ngu habaireho okufa. Okuhamya ngu omuntu n’efuuzi, omufaakazi nari omushaija ofeereirwe omukazi ahi ekyo kirikwetengyesa. Oku orikutunga ebaruha y’okufa Omuntu yaaba yaafeera omu irwariro nari omu ka, ebaruha y’okufa neebaasa kutungwa. Omugyenzi ku yaakuba afeereire omu irwariro, irwariro riine kuba rihaire abanyabuzaare ebaruha erikworeka ekimwitsire. Eshemereire kuba eriho omukono gw’omushaho kandi etairweho sitampu y’eirwariro etongoziibwe. Ebaruha egi erikworeka ekiitsire omuntu eshemereire kuheza ekatwarwa ow’orikuhandiika okuzaarwa n’enfu kandi foomu erikumanyisa okufa eijuziibwe.Amarwariro ga gavumenti nari agahamiibwe mu butongore amakye n’amahango nago nigabaasa kuha ebaruha z’okufa ez’okumara omwanya mukye. Nari ahandi, omuntu ashemereire kutwara foomu erikumanyisa okufa omu ofiisi ya diisi, diviijoni y’orurembo, omwebembezi w’etauni nari ow’egomborora. Omuntu ku yaakuba afeereire omu irwariro hatagire baruha y’abashaho y’okufa eyaaheebwa nari ei baahaireyo ku yaakubura, omuntu ashemereire kwijuza foomu y’okumanyisa okufa erikuteekwa kuba ehamiibwe omuhandiiki w’eirwariro. Omuntu ku yaakuba afeereire omu ka, ebi ahaifo bishemereire kukorwa: i. Oteho ebaruha erikuruga ahari mukuru w’akakiiko ka LC1 aha kyaro iii. Foomu n’ebaruha egyo bitwarire ow’egomborora. Ebaruha kuruga ahari mukuru w’akakiiko ka LC 1 neehwera ow’egomborora kuhamya ngu omuntu ou barikuhandiikisa okufa kwe, buzima afiire. Egomborora neeha ebaruha y’okufa ey’omwanya mukye. Yetegyereze: Foomu zoona z’ekitongore ky’eby’obuhandiiki omu ihanga ezitairweho zihamiibwe nizibaasa kutungwa waashashurayo esente okuruga ahari gumwe omu myanya egi: Ekitebe kikuru ky’eby’obuhandiiki omu ihanga. Ofiisi ya Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho omuri Kampala, Mbarara, Mbale na Gulu. Amataagi g’amabiikiro g’ebitabo aga Uganda Bookshop Ofiisi yoona ya ba Poosita. Akatabo K’Abanyaihanga 122 Ofiisi ya Puriida. Omurimo gw’ekitongore omu kuhandiika ebigombe bitari bya gavumenti (NGOs) Ekigombe kitari kya gavumenti (NGO) n’ekigombe kya nyekundiire eki ekigyendererwa kyakyo kikuru kitari kukora enshagi kureka kuha obuheereza omu ntuura y’abantu n’okuha obuhwezi. Eky’okureebereaho ky’ekigombe kitari kya gavumenti n’ekigombe ky’abakazi ba rooya ekya FIDA ekirikuha obuheereza bwa busha omu by’ebiragiro ahabw’abantu abatarikubaasa kushashurira obuheereza bwa ba puriida. Ekigombe kitari kya gavumenti nikibaasa kuhandiikwa nk’ekigombe nainga nka kampuni etari y’emigabo. Ekitongore nikikora omurimo muhango omu kuhandiika ebigombe bitari bya gavumenti. Buri kigombe kishemereire kukwata eiziina ryakyo omu kitongore eki. Eki nikikorwa n’okuhandiika ebaruha ow’orikuhandiika amaziina ga za bizineesi. Yaaheza kutunga ebaruha erikushaba kukwata eiziina, omwebembezi naashwijuma ekitabo kyabo kureeba yaaba eiziina eryo ritakahandiikirwe nari kuba ryakwasirwe ekindi kigombe. Baashanga ngu eiziina eryo tirikahandiikirwe nari kukwatwa abandi, aho nibaribiikira owaarishaba. N’eky’omugasho ngu eiziina ryaheza kukwatwa, ekigombe kihandiikye kirikushaba kurihandiikisa nk’eiziina rya bizineesi. Ku orikuheza oheebwa ebaruha y’okuhandiikisa eiziina rya bizineesi. Ekigombe kitari kya gavumenti ekirikuza kwehandikisa nk’ekigombe, aho nikigumizamu kuhandiika omu rukiiko orurikwebembera ebigombe bitari bya gavumenti omu ihanga kirikushaba kuhandiikwa nka NGO. Ahabw’ebigombe bitari bya gavumenti eby’okuhandiikwa nka kampuni, ezitari z’emigabo, nibeetenga kukwata eiziina kandi bagumizemu kwehandiikisa n’akakiiko akarikukurira za NGO. Ebaruha yaaheza kuheebwa ekigombe kuruga omu kakiiko aka, aho ekigombe kishemereire kushaba kuhandiikwa nka kampuni ezitari z’emigabo. Omuhandiiki mukuru tarikubaasa kuhandiika kampuni etari y’emigabo, kampuni egyo etakahandiikirwe akakiiko akarikukurira ebigombe bitari bya gavumenti. Buri kuhandikisa kwona kuriho okushashura esente ezirikushwijumwa abakozi b’ekitongore. Okuhandiika okumwe hoona kuriho omushoro ogurikumanywa nk’omushoro gwa sitampu. Akatabo K’Abanyaihanga 123 OMUTWE GWA 14 AKAKIIKO AKARIKUKORA AHA BY’OKUHINDURA OMU BIRAGIRO Ahi barikushangwa Uganda Law Reform Commission, 8th Floor, Workers House, Plot 1 Pilkington Road, P.O Box 12149,Kampala, Tel. Web site: www.ulrc.go.ug E-mail lawcom@infocom.co.ug Okwanjura Akakiiko akarikukora aha by’empinduka omu biragiro (ULRC) kakabanza kuteebwaho ekiragiro ky’Eishengyero ekya 1990. Ku kaaherize, kaaheebwa eidaara ery’akakiiko k’eby’Engyenderwaho ahansi y’ekicweka 248 eky’Engyenderwaho y’eihanga rya Uganda. Akakiiko aka katakakozirwe, okuhindura omu biragiro bukaba buri obujunaanizibwa bw’ekitongore eky’okuhindura omu biragiro omu Minisiture y’eby’ebiragiro n’enshonga z’Engyenderwaho. Abarikukora akakiiko aka Akakiiko kariho orikukakurira na ba kamiishana mukaaga, boona abarikutooranwa omwebembeizi w’eihanga arikuhaburwa orikukurira abatonganirizi ba gavumenti omu ihanga. Ekiragiro nikigira ngu mukuru w’akakiiko na ba kamiishana bana babe bari ba rooya. Omu kwongyera aha, abantu aba bashemereire kuba baine ebirikwetengwa ebi ahaifo: i. Omuramuzi wa kooti enkuru nari kooti y’okujurizamu omu Uganda owaahumwire nari akiri omu buheereza. Ahikire kuheebwa omurimo gw’omuramuzi wa kooti y’okujurizamu nari kooti enkuru (high court) ya Uganda. Ba rooya bakuru abari omu buheereza nari abeegyesa bikuru omu by’ebiragiro aha Yunivaasite nari ekitongore ekindi nk’ekyo Akatabo K’Abanyaihanga 124 eky’eby’ebiragiro omu Uganda. Ekiragiro nikigira ngu babiri ahari ba kamiishana bashemereire kuba batari ba rooya, kwonka bari abantu abeeyorekire kurungi omu micwe n’emitwarize ekwatiraine n’emirimo y’akakiiko. Ofiisi ya mukuru w’akakiiko ni ofiisi erikukora buriizooba kandi ba kamiishana eyaabo ti ya buriizooba. Emirimo y’akakiiko k’okugarura busya ebiragiro Omurimo mukuru gw’akakiiko n’okwega kandi kakaguma nikashwijuma busya ebiragiro bya Uganda. Akakiiko kaine obushoboorozi bw’okuhabura eby’okukorwa kugarura busya ebiragiro. Akakiiko nikashabwa kuguma nikashohoza ripooti z’emirimo yaako ahanyima y’omwanya kandi kakaheereza Eishengyero ripooti ya buri mwaka. Omu kukora emirimo egi aharuguru, akakiiko kashemereire kuba nikeebembeza ekyetengo ky’okutunga ebi: i. Okwihamu ebiragiro ebyahweire aha mutindo n’ebitarikwetengwa iii. Okuhindura ebiragiro kubita omu ndimi ezindi v. Okukora ebiragiro bya Uganda ebirikureeberwa omu migyenzo, emitwarize n’eby’enzaarwa by’abantu b’omu Uganda kandi n’orurengo rw’ensi yoona orw’obusingye bw’abantu. Okukora ebiragiro ebirikujwana n’ebyetengo by’abantu omu Uganda ebituura nibihinduka. Okureetaho endiijo miringo erikukora kurungi ahabw’enkora y’ebiragiro n’okureetaho amazima. Okuhikaanisa n’okuhamya ebiragiro bya Uganda. Entebeekanisa y’orukanga rw’akakiiko Akakiiko nikakora emirimo yaako kurabira omu bitongore bibiri, nibyo- ekitongore ky’okugarura busya ebiragiro n’ekitongore ekirikushwijuma busya ebiragiro. Akakiiko kaine ekitongore ky’eby’esente n’eky’obwebembezi ebirikubangira ebindi bitongore omu buheereza. Ekitongore ekirikugarura busya ebiragiro Ekitongore nikikurirwa kamiishana arikujunaanizibwa okugarura busya ebiragiro arikuhwerwa omuhwezi wa kamiishana. Ekitongore kiine abeebembezi babiri bakuru omu by’ebiragiro. Ekitongore kibaganisiibwemu ebicweka bishatu; Akatabo K’Abanyaihanga 125 i. Okugarura busya ebiragiro n’okucondooza. Obwegyese, okukora ebihandiiko n’okutendeka iii. Eby’entuura y’abantu (sociology) Omuhangu (omukugu) mu by’entuura y’abantu naakurira ekicweka eki kandi ebindi bikurirwa abanyabiragiro. Ebigyendererwa bikuru by’ekitongore ni: i. Okwega, okuhandiika n’okukora ebiteiso ahabw’okwihaho ebiragiro ebyahweire aha mutindo n’ebitarikwetengwa. Okworobya n’okuhindura ebiragiro okubita omu ndimi ezindi ahabwa boona abarikubikoresa. Okuhandiika n’okukora ebiteiso ahabw’okuhikanisa n’okuhamya ebiragiro omu Uganda. Okumanya kandi bakakora ebiteiso ahabw’okwimusya omutindo gw’emiringo y’enkora omu biragiro n’okureetaho amazima. Okushwijuma eki ebiragiro ebiteisiibweho birikubaasa kukoraho aha ntuura y’abantu. Okuta omu nkora ebikwato by’ebiragiro ebi Uganda etaireho omukono aha rurengo rw’ebyanga kandi n’ensi yoona. Ekitongore ekirikushwijuma busya ebiragiro Ekitongore ekirikushwijuma busya ebiragiro hoona nikyetwa omwanya ogurikushwijumirwamu ebiragiro busya. Ekitongore nikikurirwa kamiishana orikujunaanizibwa ogw’okushwijuma busya ebiragiro arikuhwerwa omuhwezi wa kamiishana. Ekitongore eki hoona kiinemu n’omunyabiragiro omuhangu (principal legal officer), omunyabiragiro mukuru (senior legal ofiicer), omuhangu omu kutandikaho ebihandiiko by’ebiragiro (legislative drafting expert) n’omuhwezi omu kucondooza (research assistant). Ekitongore nikijunaanizibwa omurimo gw’okushwijuma busya ebiragiro bya Uganda. Omu kushwijuma ebiragiro, ekitongore nikigyenderera okubigumya aha mutindo obutoosha kandi n’okureeba ngu abarikubikoresa nibanguhirwa kubihika. Emirimo y’ekitongore eki Emirimo y’ekitongore ekirikushwijuma ebiragiro ni: Okureeberera eibikiro ry’ebihandiiko by’ebiragiro ebishwijumirwe, kirikugumizamu kubita aha mutindo nk’oku ebiragiro bisya birikuguma Akatabo K’Abanyaihanga 126 nibikorwa omwanya gwona. Okugiraho ekitongore ky’omutaano kandi ky’oburamaazi eky’okuguma nikita aha mutindo ebiragiro bya Uganda. Okureeba ngu ebiragiro bya Uganda byaguma nibishwijumwa kandi ebirikwongyerwaho bya buri mwaka byakorwa kandi byagabwa omu bantu. Okugumyaho omukura gw’empurizana ogwa kanyabwengye gwete Website okureeba ngu ebiragiro byahikibwa abantu kandi n’amakuru goona againe akakwate nabyo. Kimwe aha businguzi bw’amaani obw’ekitongore eki kukaba okutebeekanisa n’okushohoza ebiragiro bikuru bya Uganda ebya 2000 (Principal Laws of Uganda) ebigarwirwe busya. Ebintu bikuru ebiri omu biragiro ebigarukirwemu ni: i. Ebiragiro byaba ngamba-nyenka n’ebya gavumenti z’ebyanga bikahindurwa eby’Eishengyero (decrees, statutes, ordinances were redesigned as Acts) ii. Emitwe y’ekitabo ekaheebwa enamba nsya iii. Okuhindura mu butongore kukongyerwa ah’amaziina, ebyanga, abeebembezi n’ahandi nk’oku kyabaire nikyetengyesa okubaasisa ekiragiro kujwana n’embeera za Uganda. Bikashoboororwa gye (Head notes replaced marginal notes) v. Ebiragiro bikakorwamu ebirikufayo aha buhangwa bw’abantu. Ebitabo ebyayejunisiibwe, enshobi omu mpandiika n’okushoronzya ebigambo bikagororwa. Ekitongore obwahati kikozire enkora y’omwaka 2006 ey’Engyenderwaho n’ebiragiro bya Uganda ebikuru ebishwijumirwe okuteekateeka aha mpinduka eziherize kukorwa omu biragiro na munonga empinduka ey’omwaka 2005 omu Ngyenderwaho y’eihanga Ekitongore hoona kikozire ebiragiro bya Uganda eby’okwongyeserezaho ebigarwirwe busya (Revised Subsidiary Laws of Uganda) Omurimo gw’abantu omu kugarura busya ebiragiro Akakiiko nikaha amaani kandi keenegyeza enkora y’abantu kwejwanzya omu kugarura busya ebiragiro. Okuha amaani amaraka ag’abantu b’ahansi omu byaro n’abantu boona, okwejwanzya omu murimo gw’okukora ebiragiro, akakiiko nikaija kubaasisa Uganda kugira ebiragiro birikureebekyera mu by’enzaarwa, emitwarize n’ebintu ebi abantu ba Uganda barikwenda. Akakiiko nikagiraho enkiiko z’okwehanuuzanaho, n’emishomo y’okureetaho okumanya omu bantu okubaasa kutunga ebiteekateeko kuruga omu bantu ebirikukwata aha kugarura busya ebiragiro. Akatabo K’Abanyaihanga 127 Akakiiko nikateekateeka aha bantu; i. Kutaho omuganda omu bintu by’okugarura busya ebiragiro. Okwejwangiza kimwe omu murimo gw’okukora ebiragiro nk’oku aribo barikubikoresa. Okuhayo ebiteiso ahabw’okukorwa kw’ebiragiro ebisya. Okukuratira emihanda etairweho nari ebiragiro okureeba ngu byateebwa omu nkora. Akatabo K’Abanyaihanga 128 OMUTWE GWA 15 EKITONGORE KY’ENSHONGA Z’EMINYEETO N’ABAANA Ahi barikushangwa Simbamanyo House (Near Central Police Station,Kampala) Plot 1 Lumumba Avenue P.O Box 7136,Kampala Tel.041 347854. Okwanjura Ekitongore ky’enshonga z’eminyeeto n’abaana ni kimwe omu bitongore bya Minisiture y’Obuhangwa bw’abantu, Emirimo n’Okutunguura entuura. Ekitongore eki obwakare kikaba nikyetwa ekitongore ky’okureebuuza emicwe n’obugwagye omu ntuura. Ekitongore nikikora omurimo muhango munonga omu nkora y’okureetaho amazima n’okugumya ebiragiro n’obutebeekana, kirikuhayo emirimo y’okureebuuza abantu abato. Obuheereza bwabo bw’okureebuuza burimu okureebuuza emicwe y’omwana nari okozire ekihagaro omurundi gw’okubanza barikureebererwa omwebembezi otairweho. Ekitongore nikijunaanizibwa eminyeeto kandi n’okureeberera n’okurinda abaana omu Uganda, kandi n’obujunaanizibwa bw’omutaano ahari abo abari omu mbeera zitari nungi nk’abo abahenzire ebiragiro. Ekitongore nikitwarwa abeebembezi abarikureebuuza emicwe nari abarikujunaanizibwa obugwa gye abarikushangwa ahari za disiturikiti. Omu kukora emirimo yaabo, nibeebemberwa Engyenderwaho y’eihanga n’ekiragiro ky’abaana. Emirimo y’abarikureebuuza emicwe n’abarikukurira eby’obugwa gye Abeebembezi abarikurebuuza emicwe n’obugwa gye omu ntuura nibakora omurimo muhango omu kurinda obusingye n’obugwa gye bw’abaana, hatari omu nshonga z’ebikorwa by’obwinazi byonka kureka n’omu nshonga ez’omuntu aha ndiijo. Okuza omu kooti omu manja ezirimu abaana ii. Okukora okucondooza aha baana nk’oku kooti erikugira iii. Okuhayo ripooti y’okucondooza aha ntuura ahabwa za kooti na munonga ezirikukwata aha baana abakozire ebihagaro n’emanja z’okurinda abaana. Okureeberera abatairweho kurebuuza emicwe yaabo kandi n’abaana Akatabo K’Abanyaihanga 129 abatairwe aha kiragiro ky’okureebererwa. Okureeberera abantu bato baaheza kurekurwa kuruga omu myanya y’eihanga ey’okukomerwamu (obwakare eyaabaire eyetwa amashomero agahamiibwe). Okureeberera amaka agarikureeberera abaana n’abeereere agahamiibwe vii. Okusherura, kugarura omu maka gaabo n’okukuratira abaana abarugire omu maka agarikureeberera abaana n’abeereere,kureeba okubari. Okucondooza amakuru g’okubonabonesibwa kw’abaana n’okuteeraho kugira ekyakorwa okubaasa kubarinda. Okubangira amaka nari abaana omu mbeera zigumire. Okwegyesa abantu omu byanga aha nshonga zikwatiraine n’okureeberera abaana n’okubarinda Okutaho emihanda n’enkora ahabw’okureeberera n’okurinda abaana abari omu mbeera mbi. Okutaho orutindo rw’okubahikaanisa n’ebigombe bitari bya gavumenti ebirikukora puroguraamu z’okuhwera abaana. Okuhayo okumanyisa emyoga erikukwata aha kureeberera n’okurinda abaana. Ebikuru omu kureetaho oburinganiza omu bantu bato Omu kukorera kureeberera n’okurinda abaana, abarikureebuuza n’okukora aha bugwagye bwabo nibeebemberwa ebintu bitaano. Okuha ekitiinisa obusingye bw’abaana ii. Obujunaanizibwa bw’abantu ahabw’okureeberera n’okurinda abaana iii. Okutata baana omu nkora za kooti ezirikurusya v. Eka nk’omwanya ogurikukira oburungi ahabw’okukura n’okwimukibwa kw’abaana. Obusingye n’obujunaanizibwa bw’abaana Ekitongore ky’enshonga z’eminyeeto n’abaana kiine obujunaaanizibwa bw’okureeba ngu obusingye bw’abaana bwarindwa. Okubaasa kukora eki, ekitongore kiine kwegyesa abantu aha busingye bw’abaana. Ekitongore hoona nikijunaanizibwa okwegyesa abantu aha bujunaanizibwa bw’abaana. Obusingye bw’okugira oburaaro burikubaheebwa abazaire nari abakuza baabo. Obusingye bw’okuheebwa ebyokurya n’ebijwaro. Obusingye bw’okwejwanza omu by’enzaarwa byabo ix. Okurindwa kukoresibwa emirimo nk’abaana xi. Okurindwa kukoresibwa omu by’obushambani xii. Obusingye bw’okugamba ebi barikuteekateeka xv. Obusingye bw’okuza omu bigombe ebirikukora aha nshonga ezirikukwata ah’abaana. Obujunaanizibwa bw’abaana Abaanatibarikushemerererwaomubusingyekwonka,kurekabainen’obujunaanizibwa. Okuza omu ishomero kandi bakooroba baaba bari aha ishomero. Okugira emicwe mirungi omu ka bakaha abazaire ekitiinisa, otaireho abantu bakuru n’abaana bagyenzi baabo. Okwejwanzya omu kukora emirimo y’ahaka iv. Okugira obujunaanizibwa omu ka, aha ishomero n’omu byaro ahi barikutuura v. Okuhwera abaana abaine oburemeezi n’ebiragiro Gumwe aha mirimo erikuragiirwa abarikureebuuza n’okukora aha bugwagye bw’abaana n’okuhwera abantu bato(abatakahikire kwetwa abantu bakuru) abakozirenaingaabarikuteekateekwahokubabakozireebihagaroby’obwinazi. Abaana nk’abo nibagambwa kuba bari omu buremeezi n’ebiragiro. Ebihagaro nibibaasa kuba biri bikye nk’okurwana. Kandi hoona nibibaasa kuba biri bihango nk’okwita nari okuteera kondo. Emirundi emingi ebihagaro ebirikukorwa abaana n’abantu bato nibiba biri bikye.Ebi nibibaasa buteetengyesa kutwara abaana omu nkora ya kooti erikurusya. Ebikorwa nk’ebyo bishemereire kushoboororerwa omu byaro n’obuhwezi bw’abeebembezi ba LC nari pooriisi siteeshani nari pooriisi positi. Ekiragirohoonanikigiranguabaanaabakozireebihagarotibahikirekukomerwa Akatabo K’Abanyaihanga 131 omu kishengye kimwe n’abantu bakuru abakozire ebihagaro. Ekya kabiri, omwana w’omwishiki okozire ekihagaro naateekwa kuba ahansi y’obureeberezi bw’omuserukare omukazi. Emihanda ehikire ey’okushoboororamu emanja ezirimu abaana Hariho emihanda mingi y’okukora aha manja ezirimu abaana hatabaireho okuza mu kooti. eki nikimanyisa ngu omuntu otaine rubaju orikwesigwa omuntu oshaagiziibwe n’omwana oshobize n’eka ye naahwera omu kushoboorora obutaikirizana obwimukireho ahabw’ekihagaro eki omwana akozire. Okwikirizana omu bunywani nikuhikwaho kurabira omu kuteisa. eki nikimanyisa okurabira omu bandi bantu kutaaha omu nshonga, abarimu nk’ab’ekika, embaju ibiri nizihwerwa kuhika aha kusaasirana. omuringo ogu nigukoresibwa ah’omwana oshobize asiisire, acwekyereize nari akaiba ekintu. Okugaruraho ebirugireho nari ebisiisikaire, kurimu okugaruraho ekintu ekisiisikaire n’ekindi ekirikushushana nakyo nari ekirikwingana nakyo. Omwanayaabaaibireenkoko,enkokoegyoneegarurwahoyaabaneekiboneka kandi yaaba etakiriho, endiijo erikwingana nayo obuhango neeheebwayo kuza omu mwanya gweyibirwe. nikimanyisa okushashurira ekyo ekisiisirwe. Okushushana n’eky’aha ruguru, omu mwanya gw’okugaruraho endiijo nkoko, okozire ekihagaro naashabwa kushashura omuhendo ogurikwingana n’enkoko eibirwe omu muringo gw’esente nari ekindi kintu. Ogundimuringon’okugambira omwanakugiraemirimoeiyaakorank’omuringo gw’okushashurira ekintu eki asiisire. Emiringo yoona aharuguru ey’okushoboororamu obutaikirizana oburimu abaana neebaasika kukoresibwa omu byaro hatabaireho kuza aha pooriisi n’omu kooti. okuza omu kooti ni gumwe aha miringo y’okushoboorora emanja ezirimu abaana. Kwonka omuringo ogu gushemereire kukoresibwa aha bihagaro ebihango byonka kandi nk’eky’aha muheru ebindi byarema. Eki nikibaasa kubamu okukwata, okutonganisa n’okucwera omwana ekiheneso yaasingwa orubanja. Okubaasa kurinda obusingye bw’abaana abaine oburemeezi n’ebiragiro, hariho entwaza y’omutaano erikuteekwa kukuratirwa okwiha ah’omwana yaakwatirwa. Ahansi y’ekiragiro, ebikorwa ebirimu abaana kuhenda ebiragiro nibikorwaho Akatabo K’Abanyaihanga 132 kooti ey’amaka n’abaana. Kwonka ah’omwana arikujunaanwa ekihagaro ekirikuheebwa ekiheneso ky’okwitwa, orubanja rwine kukorwaho kooti enkuru. Ekya kabiri, ah’omwana arikujunaanwa hamwe n’omuntu mukuru, orubanja nirukorwaho kooti eine obushoboorozi bw’okutonganisa omuntu omukuru. Okukwata omwana Omwana ku arikukwatwa ahabw’okuhenda ekiragiro, ebi bishemereire kukorwa: Abazaire nari abakuza b’omwana nibateekwa kumanyisibwa. Omuhandiiki w’akakiiko ka LC ahabw’enshonga z’abaana kandi hoona ori omuhwezi wa mukuru w’akakiiko ahansi y’ekiragiro, naateekwa kumanyisibwa. Omwana yaaheza kukwatwa aine obusingye bw’okugamba aha byabaho nari kukora sitatimenti. Abazaire nari abakuza b’omwana bashemereire kubaho aha pooriisi positi nari aha siteshani omwana yaaba naabuuzibwa aha byabaho. Abazaire n’omuhandiiki wa LC ahabw’enshonga z’abaana boona baaba batariho, orikukurira eby’okureebuuza abaana n’obugywa gye bwabo naateekwa kumanyisibwa kandi akabaho omwana yaaba naabuuzibwa. Pooriisi neeshoboorora orubanja etarwohereize omu kooti. Ku kyakubaho pooriisi etarushoboorore, omwana naabaasa kurekurwa aha kwemerererwa pooriisi hatariho kushashura. Omwana yaaba atahairwe kwemerererwa, naaguma arindiirwe omu kihome kya pooriisi kandi aije atwarwe omu kooti omu shaaha 24. Abaana abakozire ebihagaro tibashemereire kuteebwa omu kihome kimwe n’abantu abakuru. Omwana w’omwishiki okozire ekihagaro naateekwa kwahurwa kuruga omu bashaija kandi naateekwa kuba arikureebererwa n’okurindwa omuserukare omukazi. Eki nikimanyisa okutwara omwana omu kooti, okumushomera orubanja rwe n’okumubuuza yaaba naikiriza ngu akakora ekihagaro ekyo. Omwana kuri naayehakana orubanja, aho naatandika kutonganisibwa. Kuri omwana naikiriza ngu ekihagaro akakikora, aho kooti neemucwera ekiheneso. Ekiragiro nikizibira kujunaana abaana abatakahikize emyaka 12 y’obukuru ahabw’okuba nikibatwara nk’abakiri bato munonga batarikubaasa kweteekateekyera kukora ekihagaro. Akatabo K’Abanyaihanga 133 Obusingye bw’omwana otairweho orubanja Omwana otairweho orubanja n’ogwo orikujunaanwa. Omwana otairweho orubanja aine obusingye bw’oku; i. Kubaho omu shaaha z’okutonganisibwa kwe iii. Omwana nari abazaire be baaba batarikubaasa obuheereza bwa puriida, hariho ebigombe ebirikuha obuheereza bwa busha mu by’ebiragiro. Ebi birimu ekya Legal Aid Clinic of the Law Development Centre, FIDA, the Legal Aid Project of the Uganda Law Society n’ekirikurwanirira abantu (Public Defender). Kubuuza ebibuuzo abajurizi abariyo nibamuhaho mushinja vi. Abazaire nari abakuza be okuba bariho aha kumutonganisa vii. Obusingye bw’okwemerererwa Omwana otairweho orubanja aine obusingye bw’okwemerererwa. Eki nikimanyisa ngu omwana orikujunaanwa naikirizibwa kooti kutaaha omu ka, akaija akagarukayo omu kooti aha izooba n’eshaaha ezimuhairwe. Okwemerererwa kw’abaana tihariho kushashura Omwanaashemereirekworoberaebyamuteebwahokutungaokwemerererwa. Kooti neebaasa kushaba abeema (na munonga abazaire nari abakuza b’omwana) abaine ebirikubahamya ebihikire n’ebaruha erikubanjura kuruga omu ba LC. Haaba hatariho beema, omwana nabwo naabaasa kurekurwa aha kwemerererwa yaaheza kwehayo kworobera ebyamushabwa kumuha okwemerererwa. Tikugira ngu abazaire, abakuza nari ba puriida b’abaana bonka nibo barikubaasa kubashabira okwemerererwa. Omwana orikujunaanwa naabaasa kweshabira kooti kwemerererwa we nk’omuntu. Amaka agarikurindirwamu abaana Eka erikurindirwamu abaana n’omwanya gwa gavumenti ahi abaana abu emanja zaabo zirikucondoozibwa nainga abariyo nibatonganisibwa barikurindirwa okucondooza nari okubatonganisa kutakahweire. Abaana tibashemereire kuteebwa aha rumanda n’abantu bakuru. Akatabo K’Abanyaihanga 134 Abaana abatarikuheebwa okwemerererwa nibateebwa aha rumanda omu myanya nk’egyo. Eky’okureeberaho ni Naguru Remand Home omuri Kampala, Namakwekwe Remand Home omuri Mbale na Fort Portal Remand Home. Amaka aga hoona nigaha oburaaro n’okureeberera abaana abarikwetenga okureeberera n’oburinzi. Hoona nibaheereza oburaaro abaana abataine maka abarikwetwa abarikushashura kucumbika omu maka g’abandi (lodgers) Obusingye bw’omwana ori aha rumanda Abaana abari aha rumanda baine obushoboorozi bw’okushemerererwa omu busingye bwabo nk’abaana kandi nk’abantu, okwihaho obusingye obutarikubaasa kushemerererwamu ahabw’okugira ngu bari aha rumanda. Abaana abaishiki bashemereire kutaanisibwa n’ab’aboojo ii. Omwana w’omwishiki okozire ekihagaro naateekwa kuba naareebererwa omuserukare omukazi iii. Omwana orikutonganisibwa ahabw’ekihagaro ky’obwinazi tashemereire kuteebwa aha rumanda okurenza aha meezi mukaaga. Omwana orikutongonisibwa ahabw’ekihagaro kitari ky’obwinazi tashemereire kuteebwa aha rumanda okurenza ameezi ashatu. Orubanja rwaba rutahweire omu bunaku obutairweho, kooti eshemereire kurekura omwana ogwo. Omwanya gw’eihanga gw’okugaruriramu abaana busya Omwana yaasingwa orubanja rw’obwinazi akacwererwa kuza omu kihome, naatwarwa omu mwanya gw’eihanga ogw’okugaruriramu abaana busya. Kwonka eki nikibaasa kukorwa ahanyima y’orikureebuuza abaana n’okukora aha bugwagye bwabo, okuhandiikwa ripooti erikukwata aha ntuura n’ebirikufa aha mwana ogwo. Omwanya gw’eihanga ogurikugarura busya gwine obujunaanizibwa bw’okugarura busya abaana abacwereirwe kukomwa, kubahindura abanyaihanga b’omugasho. Obwahati, omwanya gw’eihanga nyamunegyere oguriho nigushangwa omuri Kampiringisa, aha ruguuto rwa Kampala ?Masaka. Baaba bakomeirwe omu mwanya ogwo, abaana nibatendekwa omu mirimo y’eby’emikono. Abaana abari omu mwanya ogwo baine obusingye bw’okutaayaayirwa abazaire n’abanyabuzaare baabo. Omwana otakahikize emyaka 16 y’obukuru tashemereire kukomwa ameezi garikurenga ashatu kandi orikurenzya ahari 16 tashemereire kukomwa Akatabo K’Abanyaihanga 135 ameezi garikurenga ahari 12. Kwonka, ahi omwana acwereirwe ahabw’ekihagaro eki ekiheneso kiri okwitwa, omwana naakomwa emyaka etarikurenga ahari eshatu. Akatabo K’Abanyaihanga 136 OMUTWE GWA 16 EKITONGORE EKIRIKURINDA OBUNYAIHANGA N’EBY’OBUFURUKI Ahi barikushangwa Directorate of Citizenship and Immigration control Ministry of Internal affairs Plot 75 Jinja Road P.O. Okwanjura Ekitongore eki nikijunaanizibwa ogw’okurinda engyenda z’abarikwija kandi n’abarikuruga omu Uganda, boona Abanyayuganda n’abatari Banyayuganda. Ekitongore kiri ahansi ya Minisiture y’enshonga z’omunda y’eihanga. Obujunaanizibwa bw’ekitongore Emirimo mikuru y’ekitongore ky’eby’obufuruki erimu; i. Okuhwera Abanyayuganda abarikutaaha omu ihanga n’okushohora aheeru yaaryo. Okuha obunyaihanga abanyamahanga g’aheeru abaine ekyetengo ky’okutunga obunyaihanga bwa Uganda, obwo baaheza kuhandiika omu kakiiko k’eihanga akarikukora ahaby’obunyaihanga n’obufuruki. Okugaba n’okuta oburinzi aha paasipooti za Uganda iv. Okuha ebaruha z’okukoreraho abanyamahanga abarikusherura emirimo n’abarikwenda kutandikaho emirimo y’entaasya omu Uganda. Akakiiko k’eihanga akarikukora aha by’obunyaihanga n’eby’obufuruki Akakiiko aka niko karikujunaanizibwa ogw’okukora ebiragiro omu kitongore ky’eby’obufuruki. Emirimo y’akakiiko neeyorekwa gye omu ngyenderwaho y’eihanga kandi n’omu kiragiro ekirikwebembera obunyaihanga n’eby’obufuruki. Okuhandiika n’okugabira enzaarwa za Uganda endanga-muntu z’eihanga. Okuha za paasipooti n’ebindi bihandiiko by’okugyenderaho. Okuha kandi n’okushazamu obunyaihanga obuhairwe n’okwehandiikisa. Okuha n’okushazamu amabaruha g’obufuruki v. Okuhandiika abanyamahanga n’okubaha endanga- muntu Akatabo K’Abanyaihanga 137 vi. Okucwamu aha kibuuzo kyona ekyakubaasa kwimukaho omu kuta omu nkora ekiragiro ekirikwebembera obunyaihanga n’eby’obufuruki kandi n’ebibuuzo ebindi nk’ebyo ebirikubaasa kwoherezibwa omu kakiiko kuruga owa Minisita w’enshonga z’omunda y’eihanga. Okweteerera enduuru owa Minisista kuhakanisa ebicwirwemu akakiiko Ahansi y’ekiragiro, omuntu weena orikuba atamazirwe n’okucwamu kw’akakiiko naabaasa kweteerera enduuru owa Minisita w’enshonga z’omunda y’eihanga. Eki kiine kukorwa omu biro 30 omuntu ogwo yaaheza kumanyisibwa aha kucwamu. Kwonka Minisita naabaasa kwongyezayo omu maisho obunaku obu. Minisita aine obushoboorozi bw’okuhamya nari akahindura okucwamu kw’akakiiko nari akagarurayo enshonga omu kakiiko ngu bagaruke bagiteekateekeho. Omuntu nabwo yaaguma atamazirwe, omu biro 30, aherize kutunga okumanyisibwa okucwamu kwa Minisita, naabaasa kujuriza omu kooti enkuru. Okucwamu kwa kooti enkuru nikwo kurikuba okw’aha muheru. Obunyaihanga Omuntu naagambwa kuba aine obunyaihanga bw’eihanga yaaba aine obushoboorozi bw’okutuura omu ihanga eryo ahabw’okugira ngu n’eihanga rye eri yaazaariirwemu nari ahabw’okugira ngu aikiriziibwe ebiragiro okutuura omu ihanga eryo. Engyenderwaho y’eihanga n’ekiragiro ekirikurinda obunyaihanga n’eby’obufuruki nibigamba aha muntu oshemereire nari otashemereire kuba omunyaihanga rya Uganda. Obunyaihanga bubaganisiibwemu emiringo eshatu, niyo: i. Obunyaihanga ahabw’okushaba kw’omuntu omazire omwanya muraingwa naatuuramu(naturalization) Ekitiinisa ky’okuba omunyaihanga ahabw’obuzaarwa tikirikubaasa kukwihwaho. Kwonka obunyaihanga habw’okwehandiikisa n’okushaba nibubaasa kwakwa omuntu. Omunyaihanga ahabw’obuzaarwa tarikubaasa kugyemwa kuruga omu Uganda nari kwoherezibwa omu ihanga ry’aheeru ahansi y’ekiragiro kyona. Akatabo K’Abanyaihanga 138 Obunyaihanga ahabw’obuzaarwa Okurugiirira aha kiragiro abantu aba ahaifo n’abanyaihanga ahabw’obuzaarwa; i. Omuntu weena ozaariirwe omu Uganda ou abazaire be nari baishenkuru bari nainga baabaire bari ab’oruganda orwabaire ruriho kandi rutwire omu myatano ya Uganda kuruga aha kibanza kyokwa kabiri 1926. Omuntu weena ozaariirwe omu Uganda nari aheeru yaayo ou abazaire be nari baishenkuru baabaire bari enzaarwa za Uganda ahabw’obuzaarwa aha bunaku obu omuntu ogwo yaazaarwa. Omwana otarengize emyaka etaano y’obukuru orikushangwa omu Uganda ou abazaire be batarikumanywa naatwarwamu nk’Omunyayuganda ahabw’obuzaarwa. Obunyaihanga ahabw’okwehandiikisa Emiringo y’abantu aba nibabaasa kushaba kwehandiikisa nk’abanyaihanga rya Uganda. Omuntu ozaariirwe omu Uganda kandi ou abazaire be nari baishenkuru baabaire bari omu Uganda nk’entumwa nari empungi aha bunaku obu yaazaarwa. Omuntu otwire omu Uganda okwiha aha biro mwenda by’okwikumi 1962. Omuntu oshweire nari oshweirwe enzaarwa ya Uganda, bahamiibwe omu bushwere oburikwikirizibwa kandi obugumireho emyaka etaano n’okurengaho iv. Omuntu ofurukire omu biragiro kandi ayekundiire kwija omu Uganda kandi atwiremu kumara haakiri emyaka makumi abiri. Omuntu ou, okwiha obu engyenderwaho etandika kukora yaabaire atwire omu Uganda haakiri emyaka erikuhika makumi abiri. Obunyaihanga ahabw’okushaba Ekiragiro nikiikiriza abantu abatwire omu Uganda omwanya gutari ahansi y’emyaka makumi abiri okuhandiika barikushaba kwehandiikisa nk’abanyaihanga. Abantu nk’abo nibateekwa kuhikiiriza ebi ahaifo: i. Okuba atwire omu Uganda omwanya gurikuhika emyaka makumi abiri ii. Atwire omu Uganda omu mwanya gwona ogw’ameezi makumi abiri nana (24) arikuza kuhayo okushaba. Aine obwengye burikumara aha rurimi rw’enzaarwa nari orungyereza. Aine ekigyendererwa ky’okugumira kimwe omu Uganda. Akatabo K’Abanyaihanga 139 Obunyaihanga bw’emirundi ebiri Aha n’ahi omuntu arikuba aine obunyaihanga bw’amahahanga abiri. Engyenderwaho ya Uganda neikiriza enzaarwa ya Uganda ehikize emyaka 18 y’obukuru n’okurenzaho, orikutunga obunyaihanga bw’eihanga erindi ayekundiire, okugumya obunyaihanga bwa Uganda. Ekiragiro hoona nikigaruka kikiriza otari munyayuganda orikutunga obunyaihanga bwa Uganda, okugumya n’obunyaihanga bw’eihanga erindi. Kwonka, eishengyero riine obujunaanizibwa bw’okushoboorora embeera ah’omuntu arikutungira obunyaihanga bw’emirundi ebiri. Okubinga omuntu omu ihanga ritari erye Minisita w’enshonga z’omunda y’eihanga arikurabira omu buhandiikye oburiho omukono gwe, naabaasa kuragiira omuntu weena oizire omu Uganda ataikiriziibwe okwihwa omu Uganda, mpaka obutarigaruka nainga ahabw’omwanya nk’oku kiraacwibwemu. Abafuruki abatarikwikirizibwa nibazibirwa kutaaha omu Uganda kandi okubaho kwaboomuihanganikuhendaebiragirokandiababarimu:enshoberwa,omuntu otabukire omutwe, maraaya weena nari omuntu weena orikubeisibwaho,nari ou obu abaire atakataahire omu Uganda, abaire naabaisibwaho esente ezi arikwiha omu kuraaya. Minisita hoona naabaasa kuragiira kugarurwayo omu ihanga rye kw’omuntu ou okubaho kwe omu Uganda kurikuhenda ebiragiro. Omuntu oshaagiziibwe okuragiira kwa Minisita ngu agarurweyo owaabo naabaasa kweteerera enduuru omu kooti enkuru omu biro 15 ahanyima y’eizooba eri ekiragiro kyaheererwaho. Omuntu yaaba ataikiriize okucwamu kwa kooti enkuru naabaasa kukuhakanisa arikujuriza omu kooti y’okujurizamu. Omuntu ou baataho ekiragiro ky’okugarurwa owaabo, naija kugarurwa omu mwanya ogu yaarugiremu, nainga n’okwikiriza kwa Minisita omu mwanya omu ihanga rye nari omu mwanya gwona ogu araikirize kugarurwamu. Entwaza omu kushaba paasipooti Paasipooti n’ekihandiiko ekitongore ekirikuheebwa abanyaihanga b’eihanga ahabw’ebigyendererwa by’okubabaasisa kugyenda kuruga kandi n’okugaruka omu ihanga ryabo. Abanyaihanga rya Uganda baine obushoboorozi burikubaheebwa engyenderwaho okushaba kandi n’okuheebwa paasipooti ya Uganda. Akatabo K’Abanyaihanga 140 Enzaarwa ya Uganda okuheebwa paasipooti ya Uganda yaahandiika arikugishaba n’obushoboorozi burikumuheebwa engyenderwaho beitu gutari mugisha kuruga omu gavumenti. Entwaza y’okutunga paasipooti neerugiirira aha muntu yaaba naagishaba omurundi gw’okubanza, arikushaba ngu egarurwe busya ebiro byayo byaheza kuhwaho nari arikushaba ngu aheebwe paasipooti ensya ahanyima y’okubura kw’ei abaire aine. Entwaza y’abarikushaba omurundi gw’okubanza Orikushaba aine kwijuza foomu ibiri nizo: i. Okuhandiika kushaba ekihandiiko kya Uganda eky’okugyenderaho (Foomu A) ii. Foomu y’okushwijuma obunyaihanga (Foomu B). Orikushaba naateekwa kugyeteeraho omukono nainga akataho ekikumu. Orikushaba naateekwa kushagikwa omuntu orikumanywa kurungi omu kyaro kandi arikumanya iwe orikushaba. Foomu B eineho akacweka akarikuteekwa kwijuzibwa orikukushagika. Za foomu niziteekwa kuteebwaho sitampu nainga zikahamibwa bakuru b’obukiiko bwa LC1, LCII, LCIII n’omujwekyerwa w’omwebembezi w’eihanga omu disiturikiti niwe RDC. Orikushaba naayetenga kuhayo obushushani bushatu bwa paasipooti obw’orugyero orutairweho. Orikumushagika nawe naateekwa kuta omukono aha bushushani obwo. Ebaruha erikukugambaho erikushoboorora ahabw’enki nooyenda paasipooti. Paasipooti yaaba neeyetengwa jubajuba, eki nikiteekwa kworekwa omu baruha erikukugambaho. Kandi obuhame bw’okugyenda jubajuba nibuteekwa kuheebwa. Kandi enshonga egi eshemereire n’okumanyisibwaho abakozi abarikuhikirwaho omu ofiisi waaba noohayo ebaruha y’okushaba kwawe. Foomu niziheebwayo omu ofiisi ei orikubandizaho aha kitebe kikuru ky’ekitongore ky’eby’obufuruki aha ruguuto rwa Jinja, Kampala. Omuntu yaaba ari aheeru ya Kampala, foomu zishemereire kuheebwa ofiisi y’eby’obufuruki omu kyanga ekikuri haihi. Ofiisi z’ebyanga ziri omuri Mbale, Arua na Mbarara. Waaheza kuhayo okushaba kwawe, nooheebwa enamba ogambirwa ahi oraagarukireyo kushwijuma paasipooti yaawe. Paasipooti yaaba ehamiibwe, nooheebwa foomu z’okuza kushashuriraho omu banka. Waaheza Kushashura banka neekuha kope emwe ya foomu ezi waashashuriraho. Akatabo K’Abanyaihanga 141 Ahanyima y’ebiro mwenda by’okukora, orikushaba ashemereire kuhayo kope ya foomu ei ashashuriireho omu banka omu ofiisi y’ebya paasipooti erikuhikirwaho okuheebwa paasipooti ye. Entwaza omu kugarura busya paasipooti Paasipooti eine ebiro ebi erikuhweraho. Empapura z’omu katabo ka paasipooti nazo nizibaasa kukoresibwa zihweyo ahabw’engyendo nyingi n’obu obunaku bwayo buraabe butakahweireyo. Eki kiri kityo ahabw’okugira ngu buri murundi ogu orikugyenda orikukoresa paasipooti, abeebembezi mu kitongore ky’eby’obufuruki omu ihanga ryawe nibatamu sitampu erikukwikiriza kuruga omu ihanga. Abeebembezi mu kitongore ky’eby’obufuruki omu ihanga eri orikuzamu, nabo nibatamu sitampu okukwikiriza kutaaha omu ihanga ryabo. Ah’obunaku bwa paasipooti buhweireyo nari empapura zikaijura, mukama wa paasipooti aine obushoboorozi okugarura busya nainga akaheebwa endiijo. Okuhayo obushushani bubiri obukye obu oteirwe juba. Ebaruha erikukugambaho erikushoboorora yaaba okushaba kuri okw’okugarura busya nari okukuha endiijo. Entwaza omu kugaruraho paasipooti ebuzire Paasipooti zishemereire kubiikwa kurungi munonga. Kwonka paasipooti ku yaakubura nainga yaasiisikara, katugire ngu yaasya, mukama waayo aine obushoboorozi bw’okuhandiika kushaba endiijo. Okwijuzya orupapura ruriho ebibuuzo kuruga omu ofiisi y’ebya paasipooti iii. Okukora endahiro erikuhamya okubura nari okusiisikara iv. Okutaho obushushani bubiri obukye obu oteirwe juba v. Ripooti ya pooriisi ey’okubura nari okusiisikara vi. Ebaruha erikukugambaho, erikushoboorora oku paasipooti yaabuzire vii. Okuha omutango mu sente za Uganda gurikwingana emitwaro ikumi (100,000) waaba noohayo okushaba kwawe okugarurirwaho paasipooti. Paasipooti yaaheza kuhamibwa,nooheebwa foomu z’okuza kushashuriraho omu banka. Emitwaro etaano (50,000) ya Uganda neeshashurwa ahabw’okugaruraho paasipooti ebuzire.Ezi nizongyerwa aha mutango. Waaheza kushashura banka neekuha kope emwe ya foomu ezi Akatabo K’Abanyaihanga 142 waashashuriraho. Ahanyima y’ebiro mwenda by’okukora, orikushaba ashemereire kuhayo kope ya foomu ei ashashuriireho omu banka omu ofiisi y’ebya paasipooti erikuhikirwaho okutunga paasipooti ye. Akatabo K’Abanyaihanga 143 OMUTWE GWA 17 LAW DEVELOPMENT CENTRE Ahi barikushangwa Off Makerere Hill Road P.O. Okwanjura Law development centre (LDC) n’ekitongore ky’eby’obwegyese ekirikuha dipuroma y’okuheereza omu by’ebiragiro waaheza diguri y’okubanza, dipuroma mu mashomo g’eby’ebiragiro n’agandi mashomo magufu omu by’ebiragiro. Omwanya ogu nigukorerwamu n’endijo mirimo etari y’obwegyese nka; eby’okucondooza, okuhandiika aha biragiro, okugarura busya ebiragiro, okushohoza ebihandiiko n’okuha obuheereza bw’eby’ebiragiro omu bantu. LDC baine ekitongore ekirikukora ebiragiro ekirikwetwa akakiiko akeebembezi akatoorainwe orikukurira abatonganirizi ba gavumenti. Nikajunaanizibwa ogw’okukora ebiragiro n’okureeberera omwanya ogu. Akakiiko nikakurirwa omuramuzi wa kooti erikukirayo obukuru. Ebiragiro nibiteebwa omu nkora obwebembezi bw’omwanya ogu bukuriirwe dayirekita. Ekiragiro ekirikwebembera omwanya ogu nikiguha obushoboorozi bw’okukora emirimo etari emwe erimu: i. Okutendeka ba rooya n’abatari ba rooya omu by’ebiragiro ii. Okucondooza enshonga nkuru z’eby’ebiragiro bakahayo ebiteiso ahabw’okugarura busya ebiragiro. Okuhayo ripooti zirikukwata aha biragiro bakashohoza n’ebihandiiko birikukwata aha biragiro. Okuha obuheereza bw’eby’ebiragiro omu bantu. Orukanga rw’obwebembezi Dayirekita niwe arikukurira obwebembezi bwa LDC. Akatabo K’Abanyaihanga 144 LDC eineho omubaro gw’ebitongore ebiine obujunaanizibwa butari bumwe. Ebi nibyo; eky’obwebembezi, emishomo y’eby’ebiragiro ahabw’abaherize diguri y’okubanza, ekitongore ky’eby’ebiragiro, eky’eby’okucondooza, okugarura busya ebiragiro n’ebihandiiko, ekitongore ahabw’okugumizamu kwega ebiragiro n’okuhwera omu by’ebiragiro n’ekitongore ky’eibiikiro ry’ebitabo. Omwanya ogu gwineho n’ekitongore ekirikuheereza abantu obuheereza bwa busha mu by’ebiragiro (Legal Aid Clinic). Ekitongore ky’obwebembezi Ekitongore ky’obwebembezi nikikurirwa omuhandiiki kandi naajunaanizibwa obwebembezi bwona bw’omwanya ogu. Ekitongore nikijunaanizibwa okuhandiika aha mirimo, okuha amabaruha g’okutumwa aha murimo, okukuza aha mirimo, emicwe n’obugwa gye bw’abakozi n’abeegi. Omuhandiiki hoona naakora nka rigyetisura( registrar) Ekitongore ky’emishomo y’abaherize diguri y’okubanza Eki n’ekitongore ky’obwegyese. Kiineho puroguraamu y’emishomo ahabw’omwaka gumwe erikuheereza dipuroma ahabw’obuheereza mu biragiro ahabw’abaherize diguri y’okubanza. Okuheza puroguraamu egyo n’eki oine kukora kwikirizibwa kuheereza mu by’ebiragiro omu Uganda. Okwikirizibwa kuza omu puroguraamu egi, orikushaba kuzamu naateekwa kuba aine diguri ya Yunivaasite omu biragiro kuruga omu ihanga eririkukoresa enkora y’ebiragiro eya butoosha erikumanywa haingi. Amahanga maingi agaabairenigategyekwa Bungyerezanigakoresaenkoraegieky’okureeberaho, Uganda, Kenya, Tanzania, United Kingdom na Buhindi. Yunivaasite neeteekwa kuba ehamiibwe akakiiko k’eby’ebiragiro Ekitongore ky’eby’ebiragiro Ekitongore eki nikitendeka abarikuba nibenda kumanya ebikuru ebirikukwata aha biragiro (paralegals). Ekitongore kiine puroguraamu ibiri ezirikurugamu okuheebwa dipuroma mu by’ebiragiro Puroguraamu eineho okushomesa okw’omu ihangwe n’okw’omwabazyo. Abarikuza omu kushoma oku nibaihwa omu bitongore nka pooriisi, ebihome, gavumenti z’ebyanga n’amahe. Puroguraamu hoona eiguriirweho abaine ebaruha ya siniya ya mukaaga Puroguraamu neemara omwaka gumwe. Akatabo K’Abanyaihanga 145 Ekitongore ky’okugumizamu emishomo y’eby’ebiragiro n’obuheereza bwa busha obw’ebiragiro Ekitongore nikijunaanizibwa omurimo gw’okwegyesa eby’ebiragiro omu muringo gw’amashomo agarikutwara omwanya muraingwa n’omwanya mugufu ahabwaba paralegal n’abantu boona. Amashomo agarikutwara omwanya mugufu ahabw’abeebembezi ba gavumenti n’abandi bantu nigatebeekanisibwa n’enteekateeka y’okwegyesa abanyamushomo enkora y’amazima n’okuta ebiragiro mu nkora omu ihanga. Amashomo hoona nigagyenderera kwimusya enyetegyereza nungi y’ebiragiro n’okwimusya emikorere y’abanyamushomo omu kukora emirimo yaabo ekwatiraine n’ebiragiro. Amashomo agarikutwara omwanya mugufu nigagyenderera aba: i. Abarikuhwera kooti kukora omurimo gwayo ( court brokers, bailiffs, na auctioneers) iv. Abahandiiki ( Law clerks, court clerks) v. Ba dayirekita n’abahandiiki ba za kampuni. Ekitongore hoona nikitebeekanisa emishomo y’abakozi ba LDC abarikukora barikushoma kandi n’ey’okubagarura busya kwongyera kubashongora. Nibahikaanisa n’obuhwezi omu by’ebiragiro ahabw’abantu abooro oburikuheebwa aba legal Aid clinic. Ekitongore ekirikuhandiika aha by’ebiragiro Ekitongore eki nikijunaanizibwa emirimo egi : i. Okuhandiika, okukyencura n’okushohoza amakuru garikukwata aha biragiro omu Uganda. Okushohoza amakuru gaabo amatongore n’agafunziibwe (bulletins and digests) Ekitongore nikihandiika kandi kikyencura amakuru ga kooti enkuru (HCB) agarimu encwa z’emanja omu bugufu kuruga omu kooti ez’ahaiguru nizo- kooti enkuru,kooti y’okujurizamu na kooti erikukirayo obukuru. Amakuru gafunziibwe ag’emanja ezicwibwe nigoorekyererwaho ba puriida n’abaramuzi baaba nibacwa emanja ezirimu ebirikushushana nago. Akatabo K’Abanyaihanga 146 Ekitongore ky’okucondooza, okugarura busya ebiragiro n’okushohoza ebihandiiko Ekitongore nikijunaanizibwa ebi:- i. Okuhwerakamiishanaweenaotoorainweomukutebeekanisan’okushohoza ebiragiro bya Uganda ebigarukirwemu. Okuhwera akakiiko k’okugarura busya ebiragiro omu kukora emirimo yaako. Okuhwera mu kutebeekanisa ebiragiro by’eishengyero by’okugaruka kuteera omu kyapa. Okukora okucondooza omu itaagi ryona ry’eby’ebiragiro. Okurundaana, okuhandiika, okushwijuma n’okucwa bugufu amakuru agarikukwata aha biragiro n’enshonga eziine akakwate. Okushohoza ebihandiiko ebi bashohoize haahwaho omwanya nanka (periodicals), amakuru amatongore agafunziibwe nainga ebindi bihandiiko birikukwata aha biragiro n’ebiine akakwate nabyo, eky’okureeberaho, Akatabo k’abaramuzi. Ekitongore ky’eibiikiro ry’ebitabo LDC eine rimwe aha mabiikiro g’ebitabo by’ebiragiro agarikukirayo oburungi omu Uganda. Ebiri omu ibiikiro birimu- amakuru garikukwata aha biragiro, amakuru agafunziibwe, ebitabo by’okushoma, obutabo oburikuteerwa haahwaho omwanya nanka, ebihandiiko by’ebicondooziibwe, n’ebitabo by’ebiragiro ebirikukwata aha biragiro byona eby’omu ihanga n’amahanga g’aheeru Eibiikiro ry’ebitabo riigwirweho ahabw’abeegi ba LDC, abakozi baayo, abaramuzi, ba rooya kandi n’abantu boona. Abarikukoresa eibiikiro eri batari beegi ba LDC nari abakozi nibashabwa kushashurayo akasente habw’okurikoresa. Akatabo K’Abanyaihanga 147 OMUTWE GWA 18 EBINDI BITONGORE EBIRIKUKORA OMU BY’EBIRAGIRO N’ENKORA Y’OKUREETAHO AMAZIMA Okwanjura Hariho ebindi bitongore ebirikukora omu biragiro n’enkora y’okureetaho amazima. Ebi birimu;-ekitongore ekirikukora aha by’okuteisa n’okushoboorora obutaikirizana (Centre for Arbitration and Dispute Resolution), Akakiiko ak’eby’obusingye bw’abantu omu Uganda, n’ekya Kariishoriisho wa gavumenti. Hoona hariho n’ebitongore ebirikuha obuheereza bwa busha mu by’ebiragiro nk’eky’abakazi ba rooya (FIDA) ekirikuha obuhwezi mu by’ebiragiro na munonga abakazi n’abaana. Ebi hoona nibikora omurimo muhango munonga okureeba ngu abantu baatunga amazima n’oburingaaniza na munonga ahabw’abantu abooro n’abarikunagaijurwa. EKITONGORE EKIRIKUKORA AHABY’OKUTEISA N’OKUSHOBOORORA OBUTAIKIRIZANA (CADER) Ahi barikushangwa Centre for Arbitration and Dispute Resolution (CADER) 3rd Floor Commercial Court Plot 14 Lumumba Avenue Nakasero. Box 25585,Kampala Tel.041-349515, 254460 Email: cader@spacenetuganda.com Omwanya ogu ogwa CADER gukateebwaho ahansi y’ekiragiro eky’okuteisa n’okwikirizana. N’ekigombe ky’abantu baingi ekirikubaasa kutabaaza kandi n’okutabaarizibwa. Kikatandikwaho n’enteekateeka y’okwimusya enkoresa y’emiringo endiijo ey’okushoboororamu emikyenjano n’obutaikirizana okurabira mu kukoresa emihanda nk’okuteisa, okuhikaanisa n’okugarukanisa. Ekiragiro ky’okuteisa n’okwikirizana nikyoreka emirimo ya CADER nka: i. Okukora emirimo erikugambwaho omu UNCITRAL, ebiragiro ebirikukwata aha kuteisa ebya 1976. Okukora ebiragiro ebihikire, entwaza y’obwebembezi n’emiringo y’okukora kurungi eby’okuteisa, okwikirizana nari enkora ezindi z’okushoboorora Akatabo K’Abanyaihanga 148 obutaikirizana. Okutaho n’okuhamya entwaza y’emicwe ahabw’abari omu kuteisa, okugarukanisa, abataine rubaju oru barikugwera n’abahangu (abakugu). Okwikiriza n’okuhamya abarikuteisa kushoboorora obutaikirizana, abarikugarukanisa n’abahangu. Okuha obuheereza bw’obwebembezi n’obundi buheereza kuhwera abarikuteisa, kugarukanisa n’emihanda endiijo y’okushoboorora obutaikirizana. Okutaho ebirikwetengwa kuhikiiriza ahabw’ebitongore, ebigombe n’abantu abahikire kuheebwa emirimo. Okukora orunyiriri rw’amaziina g’abantu bahikire kandi barikubaasa, ab’okukora ogw’okuteisa kushoboorora obutaikirizana, abarikugarukanisa n’abahangu. Okuhwera omu kuhamya, okuhandiikwa n’okuhamya amazima g’emitango eyaacwebwa omu kushoboorora obutaikirizana n’okugarukanisa. Okutaho orukanga rw’enkora y’okushashura abarikushoboorora obutaikirizana; okuhayo emyoga, okutendeka n’okwenegyeza eky’okukoresa emiringo endiijo y’okushoboorora obutaikirizana ahabw’abarikukwatwaho. Omurimo gwa CADER omu kushoboorora obutaikirizana nari emikyenjano Obuheereza bwa CADER bwiguriirweho abantu boona. N’ahabw’ekyo, abantu ahabwabo, za kampuni nari ebitongore nibabaasa kutwara obutaikirizana bwabo nari emikyenjano omu CADER ngu babashoboorore. Obutaikirizana bwaheza kwanjurwa omu ihandiikiro rya CADER, CADER neecwamu omuringo oguhikire gw’okubaasa kushoboororamu obutaikirizana obwo. Ogu nigubaasa kuba okusherura ow’okubeebembera mu kuteisa ngu mushoboorokane nari ow’okubahikaanisa ngu muhike ha kwikirizana. Orubaju orundi nirumanyisibwa aha kwetomboita okwaheebwayo omu buhandiikye. Orubanja rwaba ruri orw’okubashoboorora n’okuteisa, nibasherura ow’okubashoboorora kandi orw’okuhikaanisa nari okushuganisa embaju zombi basherure ow’okubahikaanisa. Okubahwera ngu bahike aha kwikirizana, CADER neebaasa kushaba embaju zombiri ngu aha izooba ry’okuhuririraho omukyenjano gwabo baijane ebihandiiko ebirikwetengyesa ebibaine n’abajurizi baabo nari ogundi muringo gw’obujurizi gwona okuhamya orubanja rwabo. Okugyema kuhikaanisibwa omu mikyenjano /emanja z’eby’obushuubuzi Akatabo K’Abanyaihanga 149 Okubaasa kuhwera omu kurahusya kushoboorora emikyenjano y’eby’obushuubuzi, ekiragiro kikahinguzibwa ekyakikozire ekigyemo ngu ekicweka ky’eby’obushuubuzi ekya kooti enkuru kigume kyohereze emanja omu CADER ahabw’okuhikaanisa abantu. Orubanja nirubanza rwahandiikisibwa omu kicweka ky’eby’obushuubuzi omu kooti enkuru nakyo ekirikwohereza enshonga omu CADER. Abantu abarikuta emanja omu kooti y’eby’obushuubuzi nibashabwa kworeka yaaba barikwikiriza nari kuhakanisa eky’okutwara enshonga zaabo ow’omushuganisa nari omuhikaanisa Ah’embaju zombi zaikiriza, okuhikaanisibwa, orubanja nirwoherezibwa omu CADER okuhikaanisa abatarikwikirizana. Eki nikikorwa omuhandiiki wa kooti y’eby’obushuubuzi yaaheza kumarwa ngu orubanja ruhikire kwoherezibwa omu bahikaanisa. Okuhikaanisa abarikuryana nikuteekwa kukorerwa omu biro makumi ashatu (30) kuruga aha izooba ry’ekiragiro ekirikurwohereza omu bahikaanisa. Kwonka, omuntu yaaha enshonga ehikire, omuhandiiki wa kooti y’eby’obushuubuzi naabaasa kwongyera aha biro. Ah’embaju zombiri ziikiriize ngu bahikaanisibwe, CADER neebaheereza amaziina g’abahikire kuba abashuganisa boona okugira ngu beetooraniremu. Kuri nibaremwa kwikirizana aha kutoorana omu biro ikumi (10), CADER neebatooranira. Abahikaanisa nibatooranwa aha runyiriri rw’amaziina ga CADER ag’abahikaanisa abarimu abaramuzi ba kooti ez’ahaiguru abaahumwire, ba puriida abakiri bato n’abakuru, abashuubuzi abarikuheebwa ekitiinisa n’abanyabutegyeki abarikumanywa. Okwikiriza kutooranwa aha runyiriri rw’abarikushoboorora obutaikirizana, buri omwe naayehayo kugyendera aha biragiro by’emitwarize yaabo. Ahanyima y’ebyo, omuhikaanisa/omushuganisa naakora entebeekanisa erikwetengyesa ahabw’omurimo ogwo nk’okutebeekanisa omwanya n’ebiro by’okubuganiraho ahabw’okuhikaanisa abantu abo. Hoona nibabaasa n’okutebekanisa okuhingaanisa enshonga ezirikukwata aha rubanja n’ebi bareebiremu. Buri rubaju orwikiriize kuza omu kuhikaanisibwa rushemereire kuha eiziina ry’omuntu nari abantu abaraije kwebembera okuteisa kwabo. Endagaano hoona eshemereire kworeka amaziina g’abandi bantu boona, nk’abaine omwoga mu by’obuhabuzi nari ba rooya, abarayejwanze omu kuteisa. Akatabo K’Abanyaihanga 150 Ah’okwikirizana kuhikirweho omu kushoboorora enshonga ezigambirweho, okwikirizana okwo nikuhandiikwa kwoherezibwa omu kooti y’eby’obushuubuzi ahi kurikuhandiikwa nk’encwamu eikiriziibweho. Encwamu eikiriziibweho ehikire nk’encwamu endiijo yoona ekozirwe omuramuzi kandi neebaasa kuteebwa omu nkora n’okukwata ekintu. Ku kyakubaho hakabaho okutaikirizana, omushuganisa enshonga naagigarurayo omu kooti okuhurirwa omuramuzi. Omu mbeera ah’okushuganisa kwarema, ebihandiikirwe omu kushuganisa tibirikugyenderwaho enshonga zaaza kuhurirwa omu maisho g’omuramuzi. Eki nikibaho kureeba ngu embaju eziri omu rubanja tibaatiina kwatura ekintu kyona baaba bari omu kuhikaanisibwa barikutiina ngu ebi baagamba nibibaasa kubakoresibwaho okuhikaanisibwa ku kwakurema bakooherezibwa kugaruka omu kooti okutonganisibwa. AKAKIIKO AKARWANIRIRA OBUSINGYE BW’ABANTU OMU UGANDA Ahi barikushangwa Uganda Human Rights Commission Plot 20/22/24 Buganda Road, Kampala. Okwanjura Akakiiko akarwanirira obusingye bw’abantu omu ihanga (UHRC) n’akakiiko akatairweho engyenderwaho y’eihanga okukora aha nshonga zoona ezirikushiisha obusingye bw’abantu. Tikarikugyendera aha biragiro by’omuntu weena ori aheeru yaako. Akakiiko kaine ofiisi z’ebyanga ezirikushangwa omuri Soroti, Jinja, Moroto, Gulu, Mbarara na Fortportal. Ofiisi z’ebyanga ziine byona ebirikwetengyesa okukora emirimo yoona erikukorwa aha ofiisi enkuru Kampala. Emirimo n’emigasho y’akakiiko Akakiiko nikajunaanizibwa omurimo gw’okucondooza okuribatiirirwa kw’obusingye bw’abantu kwona. Eki nikibaasa kukorwa baatunga okwetomboita nari akakiiko ko konka kaayenda kukikora. Akakiiko kaine obukiiko obukye oburikushutama aha ofiisi yaabo enkuru kandi n’omu ofiisi z’ebyanga okuhurira n’okucwamu aha kwetomboita kurikukwata aha kuribatiirira obusingye bw’abantu. Okucwamu kw’obukiiko obu kwine Akatabo K’Abanyaihanga 151 amaani nk’ag’okucwamu kwa kooti y’ebiragiro. Akakiiko kaine n’omurimo gw’okutaayaayira ebihome n’emyanya erikukomerwamu abantu okukyebera n’okushwijuma embeera z’abantu abakomeirwe omu myanya egyo. Akakiiko aka hoona kaine obushoboorozi oburikukaheebwa Engyenderwaho okwegyesa abantu aha by’okuha ekitiinisa obusingye bw’abantu, ekyetengo ky’okurinda Engyenderwahonk’ekiragiroky’amaanikandikirikukirayoobukuru omu ihanga kandi n’abantu okumanya byona ebiri omu Ngyenderwaho. Entwaza omu kuhayo okwetomboita omu UHRC Aha ofiisi nkuru z’akakiiko, ekitongore ekirikwakiira okwetomboita n’okucondooza kiine obushoboorozi bw’okwakiira, kuhandiika n’okucondooza okwetomboita kandi ofiisi ez’ebyanga nizikora omurimo ogu omu byanga bya Uganda bitari bimwe. Okwetomboita nikwakiirwa abarikwetomboita barikwetwarirayo okwetomboita kwabo omu buntu nainga barikuhandiikira akakiiko ebaruha. Okwetomboita nikubaasa kuheebwayo omu kakiiko omu buntu nari omu buhandiikye. Akakiiko nikahandiika okwetomboita kwaheza kuhamibwa ngu kurimu byona ebirikworeka okuribatiirirwa kw’obusingye bw’omuntu. Ku kyakubaho ngu okwetomboita okwo tikuri mu bushoboorozi bw’akakiiko, orikwetomboita naahaburwa kurugiirira okukiri reero ayoherezibwe omu kitongore ekihikire. Akakiiko nikakoresa foomu y’okwetomboiteraho ekozirwe kureeba ngu eriho byona ebirikwetengyesa aha kwetomboita. Foomu yaaheza kwijuzibwa, ebirimu nibishomerwa orikwetomboita reero agitaho omukono. Orikwetombnoita naaheebwa enamba na kaada okworobya okumanywa kwe n’okusherura fairo ye. Ahanyima y’ebi, fairo y’okwetomboita neigurwaho omu ihandiikiro ry’akakiiko kandi neekorwa omu mwanya mukye nk’oku kirikubaasika. N’ahi haakubaho ki tihariho sente ei akakiiko karikushaba ahabw’okuhayo okwetomboita. Fairo nizigabirwa abeebembezi batari bamwe omu kakiiko okukorwaho kurungi. Akatabo K’Abanyaihanga 152 Nka kimwe aha nkora y’okucondooza, omuntu ou barikwetomboitera mwete kitabaarizibwa naamanyisibwa aha kwetomboiterwa. Kitabaarizibwa naateekwa kugarukamu ebirikumugambwaho omu biro 14 yaaheza kutunga okumanyisibwa. Enkora y’okucondooza erimu n’okuhandiika ebigambo by’abajurizi okubaasa kurundaana mushinja erikumara kuhamya ebi kitabaaza arikugamba. Okucondooza ku kurikuhwa, nibacwamu yaaba okwetomboita kwoherezibwa omu bukiiko bw’akakiiko nainga kukakingwa ahabw’okutabaho mushinja erikumara. Obukiiko bwine amaani nk’aga kooti: Nibubaasa kuhayo za semanisi, buragiire kureeta ekihandiiko kyona eky’omugasho, buteere ebibuuzo omuntu weena, bushabe okwaturwa kw’amakuru goona ag’omugasho kandi n’okuhayo omuntu kukomwa ahabw’okugaya nari kugomera ebiragiro byako. Akakiiko nikaha ekitiinisa enkora y’okureetaho amazima n’oburinganiza nk’okuhurira embaju zombiri, okutagwera rubaju n’okubaha obusingye bw’okujwekyerwa abanyabiragiro. Eki akakiiko karikubaasa kukora aha muheru Akakiiko kaaheza kumarwa ngu obusingye bw’omuntu buribatiriirwe, nikabaasa kuragiira okurekurwa kw’omuntu osibirwe nari ozibiirwe kugyendagyenda, okuriha omuntu ou obusingye bwe buribatiriirwe nari abanyabuzaare be. Enshonga ezirikubaasa kureetera okwetomboita kwayangwa Okwetomboita tikurikwija kukorwaho akakiiko: i. Kwaba kurimu omukago nari okukorengana ahagati ya gavumenti na gavumenti y’eihanga ryona ery’aheeru nari ekigombe ky’ensi yoona. Kwaba kwine akakwate n’okukoresa obushoboorozi bw’okusaasira kw’omwebembezi w’eihanga. Kwabakwabairehookurangirirwakw’Engyenderwaho eya1995kutakabaireho. Kwaba kutarikworeka okuribatiirirwa kwona kw’obusingye bw’omuntu. Kwaba kutaine maani, kutarikwetengyesa nari kutaine hi kwegamiire omu biragiro. Kwaba kugabirwe kwatairwe omu kooti y’ebiragiro nari akakiiko k’abaramuzi nari kwaherize kukorwaho n’okucwamu eky’aha muheru omu kooti y’ebiragiro nari akakiiko k’abaramuzi. Akatabo K’Abanyaihanga 153 KARIISHORIISHO WA GAVUMENTI Ahi barikushangwa Inspectorate of Government JIC building, Kampala (former IPS building), Parliament Avenue, Kampala. Okwanjura Ekitongore kya Kariishoriisho wa gavumenti (IGG) nari eky’eby’obukyebezi mu bitongore bya gavumenti, kikateebwaho Engyenderwaho y’eihanga eya 1995. Emirimo yaakyo emikuru erimu okwenegyeza kumaraho okukoresa kubi za ofiisi n’obushomankuzi omu ofiisi za gavumenti. Ekitongore nikicondooza amakuru nari okwetomboita ahabw’obushomankuzi n’okukoresa kubi ofiisi omu bakozi ba gavumenti. Ekitongore kya IGG kiine amataagi ga ofiisi omuri Arua, Mbale, Jinja, Gulu, Soroti, Masaka na Mbarara. Emirimo y’ekitongore kya Kariishoriisho wa gavumenti Omu kutwarira hamwe, ekitongore kiine obujunaanizibwa bw’okukoresa emihanda yoona erikwikirizibwa ebiragiro okurwanisa n’okumaraho obushomankuzi omu Uganda. Ofiisi hoona neekora n’aha kukwasa emanja abantu abarikuteekateekwaho kuba bakozire ebikorwa by’obushomankuzi, okukoresa kubi ofiisi nari obushoboorozi obubahairwe. Ekitongore hoona nikijunaanizibwa omurimo gw’okureeba ngu abantu abari omu ofiisi za gavumenti baagyendera aha kiragiro ky’entwaza y’obwebembezi. Ekiragiro ky’entwaza y’obwebembezi nikigyenderera kureeba ngu abeebembezi omu ofiisi za gavumenti baakora ebintu ebirikuhwera kutuubya obushomankuzi. Eky’okureeberaho n’ekyetengo ky’abeebembezi nkabo okurangirira eitungo ryabo. ABARIKUHA OBUHWEZI MU BY’EBIRAGIRO Okwanjura Ebi n’ebigombe ebirikuha obuheereza bwa busha mu by’ebiragiro ahabw’abantu abatarikubaasa kushashurira obuheereza bwa ba rooya abarikwekoresa. Ebigombe ebi nibishashurira abantu abo esente za kooti. Hariho ebigombe bingi nk’ebi omu Uganda: Akatabo K’Abanyaihanga 154 Purogyekiti erikuha obuhwezi mu by’ebiragiro ey’ekigombe ky’abanyabiragiro omu Uganda. – LAP Ahi barikushangwa Legal Aid Project of the Uganda Law Society P.O Box 426 Plot 5A Acacia Avenue Kampala ? Uganda Tel 041-342412 Fax 041 342431 Email: ULS@ULS.OR.UG Purogyekiti egi erikuha obuhwezi mu by’ebiragiro (LAP) ekatandikwaho ekigombe ky’abanyabiragiro omu Uganda omugwa 1992, n’obuhwezi kuruga omu kigombe ekya Norwegian Bar Association okuha obuhwezi mu by’ebiragiro abantu enshoberwa n’abarikunagaijurwa omu Uganda. Obwahati purogyekiti egi ehwereire kandi neegumizamu kuhwera enkumi z’abashaija, abakazi n’abaana enshoberwa. Purogyekiti eine amataagi omuri Kabarole, Kabale, Masindi, Jinja, Gulu, na Luzira kandi ofiisi enkuru eri Kampala. Purogyekiti ekateebwaho ahanyima y’okureeba ngu hakaba hariho obuhwezi bukye omu by’ebiragiro omu Uganda n’obu kiraabe kiri ngu omubaro muhango gw’abantu ba Uganda nibatuura omu bworo bubi munonga kandi tibarikubaasa kuhikibwaho amazima n’oburingaaniza. Ebigyendererwa bya LAP ni; Okuha abashaija, abaana n’abakazi enshoberwa obuhwezi bw’omutindo gw’ahaiguru omu by’ebiragiro. Okwimusya kuta ekitiinisa omu busingye n’enkora y’ekiragiro omu Uganda Okushaba n’okurwanirira ebiragiro n’enkora ebirikugasira abantu abooro aha rurengo rw’eihanga, ahari za disiturikiti n’aha rurengo orw’ahansi. Okutaho n’okwongyera amaani omu nkora y’obwebembezi kandi n’entebeekanisa yoona eya purogyekiti ya LAP. Okwongyera amaani omu bwebembezi bwa LAP okubaasa kuhamya obwebembezi burungi obwine ekigyendererwa n’ahi bworekyereire birikukorwa akakiiko akarikwebembera purogyekiti egi . Okutaho emihanda n’okufayo kusherura esente kureeba ngu haagumaho esente z’okukora emirimo y’okuhwera omu by’ebiragiro omu Uganda. Akatabo K’Abanyaihanga 155 Lap nibaha obuheereza obu: Okuha amakuru garikukwata aha biragiro n’obuhabuzi. Okujwekyera omu kooti Okukora za puroguraamu zirikureetera abantu kumanya ebiragiro n’obusingye bwabo. Okuhayo emiringo endiijo y’okushoboorora emikyenjano/obutaikirizana eky’okureeberaho okuhikaanisa abarikukyenjana n’okubareetera okuteisa bakagarukana. Okushaba n’okurwanirira ebiragiro ebirikugwera orubaju rw’abooro. Okutendeka ba paralegal omu myanya ah’okubona ba puriida gari amaino ga ruguru. Abarikuha obuhwezi omu by’ebiragiro aba Law Development Centre Ahi barikushangwa Legal Aid Clinic Law development centre Off Makerere Hill Road P.O Box 7117 Kampala ? Uganda Tel: 041-540127/ 8 /9 Abarikuha obuhwezi omu by’ebiragiro aba Law Development Centre (Legal Aid Clinic -LAC) ni purogyekiti ya Law Development Centre erikurwanirira abantu. Ekatandikaho omugwa 1998 n’obuhwezi kuruga omu kigombe kya Ford Foundation n’ekya USAID. Ekigyendererwa kyakyo ekikuru n’okwimusya orurengo rw’obwegyese orw’abaherize diguri y’okubanza omu by’ebiragiro kuruga omu Yunivaasite ezirikumanywa barikuta okwegyesa kw’eby’obuhwezi omu by’ebiragiro (clinical legal education) omu kwega kwaba LDC. Purogyekiti hoona neekora omurimo gw’okurwanirira abantu erikuha abantu enshoberwa nk’abakozire ebihagaro bitari by’amaani, abantu bato n’abaana abarikwetenga kureebererwa n’okurindwa, obuhwezi bwa busha mu by’ebiragiro Emirimo ya purogyekiti ya LAC ni: Obwegyese: abeegi nibeejwanza omu kuhurira n’okucwamu emanja ezitarizo zenyine, okuhaajaana kuhakanisa okubaho kwekyagambwa, n’okushoboorora oburemeezi omu byagambwa okugira ngu babaase kwega oku bashemereire kuguma nibashoboorora oburemeezi, okutonganirira, okuteisa n’okuhandiika eby’okutonganirira baaba nibatonganirira abantu baabo n’okutongana ezindi manja zenyine. Akatabo K’Abanyaihanga 156 Obuhwezi mu by’ebiragiro: LAC nibaha obuhabuzi bwa busha omu by’ebiragiro, okuhuumuriza n’okujwekyera omu kooti. Okurwanirira: LAC nibahwera omu kuteebwa omu nkora kw’ekiragiro ky’abaana. Okuhikaanisa: nibakora naz a kooti, abarikureebuuza abacwereirwe ebiheneso by’okukomwa kwonka barekirwe aheeru n’ebigombe ebirikukora aha ntuura y’abantu ebirikukwatwaho. Okucondooza n’okushohoza amakuru, eby’okukoresa omu kwegyesa n’eby’empurizana. LAC nibagiraho emishomo, enkiiko n’enteerane ahabw’abantu batari bamwe abu barikukora nabo. Purogyekiti y’obuhwezi mu by’ebiragiro eya FIDA Ahi barikushangwa FIDA ? U Bukoto street, Kamwokya P.O Box 2157, Kampala Tel / Fax: 256-041 530848 Email: fidaug@africaonline.co.ug. Okwanjura Ekigombe ky’abakazi ba rooya omu Uganda, nikyo FIDA-U n’ekigombe kirikurwanirira obusingye bw’abakazi , n’ekya nyekundiire kitari kya gavumenti, kitarikushoroora kandi kitarikugyenderera kukora enshagi. Kikatandikwaho n’ekigyendererwa kikuru ky’okuhwera abakazi n’abaana, na munonga abafaakazi n’amafuuzi ngu batungye oburinzi burungi ahansi y’ekiragiro. Kikatandikwaho 1974 okuhisya, okwimukibwa n’okukura kw’ebyetengo by’abakazi ba rooya omu Uganda omu mwoga n’obwengye bwabo kandi n’okukorengana kwabo omu ntuura. Nikiha obuheereza bwa busha omu by’ebiragiro na munonga ahabw’abakazi n’abaana. FIDA-U baine amataagi omuri Mbarara, Mbale na Arua kandi ofiisi zaabo enkuru ziri Kampala. Okukanyisa kuhikirwa amazima n’oburinzi bw’ebiragiro aha booro n’abantu abarikunagaijurwa na munonga abakazi n’abaana. Okujanjaaza ebiragiro n’obutebeekana kwegyesa n’okuhuguura abantu. Okutaho akadaara ahabw’okwimukibwa kw’entuura n’omwoga gw’abakazi ba rooya omu Uganda. Okuboneza omutindo gw’ebiragiro n’okushagika eky’okuha abakazi amaani okurabira omu kurwanirira ebiragiro ebirikufayo aha buhangwa bw’abantu n’enkora y’obwebembezi. FIDA- U nibaha obuheereza bwa busha omu by’ebiragiro ahabw’abantu enshoberwa kandi na munonga abakazi n’abaana ahansi y’ekitongore ekirikushoboorora emikyenjano n’enyombo. Abanyabiragiro aba nibaha obuheereza bw’okuhuumuriza, obuhabuzi, okushoboorora n’okuhikaanisa abarikuryana kandi n’ahi kirikwetengyesa okubajwekyera omu kooti. Enshonga ezibarikukoraho zirimu obushoboorozi aha bintu, obuhunguzi, akakwate n’emikyenjano y’amaka omuri za bizineesi n’enshonga z’eitaka. Purogyekiti ezi nizitwazibwa nka ofiisi za ba puriida okwihaho ngu obuheereza bwabo n’obwa busha. Kwonka omuntu ou bariyo nibahwera naabaasa kugira akasente kakye aku yaahayo karikwingana akacweka 0.5 ka doora ahabw’okuhwera omu mirimo ya purogyekiti. Emanja enyingi nizishoboororwa barikukoresa emiringo endiijo ey’okushoboorora emikyenjano n’enyombo (ADR). Emanja ezitarikubaasa kushoboororwa omu miringo endiijo (ADR) nizitwarwa omu kooti. Purogyekiti y’ekiragiro ky’empungi ey’ekitongore ky’ebiragiro, Yunivaasite ya Makerere Ahi barikushangwa Refugee Law project Plot 10 Perryman Gardens Old Kampala P.O Box 33903, Kampala Tel 041 343556 E-mail: RLP@Infocom.co.ug Website: www. REFUGEELAWPROJECT.ORG Purogyekiti y’ekiragiro ky’empungi (RLP) ekatandikwaho okwa ikumi na kumwe 1999 n’enteekateeka y’okurinda n’okushagika obusingye bw’empungi omu Uganda. Purogyekiti egi neekora nka purogyekiti erikwemariirira omu kitongore ky’eby’ebiragiro omu Yunivaassite ya Makerere. Akatabo K’Abanyaihanga 158 Purogyekiti eine ekitongore kirikuhwera omu by’ebiragiro n’okuhuumuriza, ekirikuha amakuru ga busha n’obuhabuzi aha barikusherura oburinzi kuruga aheeru n’empungi abarikuza kusherura obuhwezi omu ofiisi zaabo. Ekigombe ekirikurwanirira abantu Ahi barikushangwa Public Defender Organisation Plot 89, Bukoto Street, Kamwokya P.O Box 27352, Kampala Ekigombe ekirikurwanirira abantu ekya Uganda n’ekigombe kitari kya gavumenti ekyatandikirweho 1997. Ekigombe nikiheereza obuhwezi mu by’ebiragiro abooro abarikujunaanwa ebihagaro by’obwinazi omu kooti z’ebiragiro. Ekigombe kiine ofiisi enkuru omuri Kampala kandi kiine eitaagi omuri Jinja.